بەيسەنبى, 14 ناۋرىز 2013 2:48
2012 جىلدىڭ 26 شىلدەسىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلىبريتانياعا رەسمي ساپارى شەڭبەرىندە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدى. پرەزيدەنت G-Global باستاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسى تۋرالى جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستار تۋرالى لەكتسيا وقىدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىن تەك وقىتۋشىلار مەن اكىمشىلىك قانا ەمەس, سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرتالاسىنا قاتىسقان ستۋدەنتتەر مەن جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ بەلسەندى توبى جىلى قارسى الدى.
بەيسەنبى, 14 ناۋرىز 2013 2:48
2012 جىلدىڭ 26 شىلدەسىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلىبريتانياعا رەسمي ساپارى شەڭبەرىندە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدى. پرەزيدەنت G-Global باستاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسى تۋرالى جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستار تۋرالى لەكتسيا وقىدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىن تەك وقىتۋشىلار مەن اكىمشىلىك قانا ەمەس, سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرتالاسىنا قاتىسقان ستۋدەنتتەر مەن جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ بەلسەندى توبى جىلى قارسى الدى.
قازاقستان باسشىسى ءبىزدىڭ وقۋ ورنىندا ءسوز سويلەگەن العاشقى ەۋرازيالىق جانە پوستكەڭەستىك كوشباسشى بولدى. قازىرگى كەزدە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستانمەن ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر سالالارىندا جەمىستى ىنتىماقتاسىپ كەلەدى. ماسەلەن, ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قىزمەت رەفورماسى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, جەر سىلكىنىسى زارداپتارىنىڭ الدىن الۋ جانە باسقا دا بىرقاتار باعىتتار بويىنشا زەرتتەۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. كەمبريدجدە وقۋعا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسى مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ لەكتسياسىندا ايتىلعان يدەيالار, سونداي-اق, ءوزىنىڭ اۋماعى جونىنەن الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن ەلدىڭ تىكەلەي ءوزى اۋديتوريا تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى.
قازاقستان – مۇنايدىڭ, گازدىڭ, ۋراننىڭ, مىستىڭ ايتارلىقتاي قورى بار جانە بيداي وندىرۋدەن الەمدىك وندىققا كىرەتىن ەڭ ۇلكەن قۇرلىقىشىلىك دەرجاۆا. ەلدە جوعارى ءبىلىمدى جانە بىلىكتى تۇرعىندار كوپ بولسا, بۇل ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ مەملەكەتتىك قولداۋىنا نەگىزدەلەدى. قازاقستان – انگليانى, فرانتسيا مەن گەرمانيانى قوسا العاندا, كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرى ەندى عانا ۇمتىلىپ وتىرعان مادەني-ەتنوستىق تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزگەن پوليەتنوستىق ەل. كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى قازاقستانعا وزىمەن شەكتەسەتىن قىتايمەن, رەسەيمەن, سونداي-اق, اقش جانە ەۋرووداق ەلدەرىمەن بەرىك ارىپتەستىك ورناتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستان الەمدىك ارەنادا بەلسەندى ءرول اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار ەرەكشەلىكتەر مەن باسىمدىقتارعا يە. ەلدىڭ ستراتەگيالىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماڭىزىن ونىڭ ۇلى جىبەك جولى توعىسىنداعى گەوساياسي ورنالاسۋى دا ەرەكشەلەيدى. قازاق حالقى مەن ونىڭ كوشباسشىلارى حالىقتاردى جۇزدەگەن جىلدار بەدەرىندە ءبىرتۇتاس قۇندىلىقتار مەن قاۋىمداستىق سەزىمىنىڭ نەگىزىندە بىرىكتىرىپ كەلدى. بۇل ساياسي ونەردى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا جەتىك مەڭگەرگەن دەپ وي تۇيگەن دە وتە ورىندى.
قازاقستان الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر – ويتكەنى, ءتىپتى, جاھاندانۋدىڭ بىرقاتار وڭ اسپەكتىلەرىنىڭ ءوزىن قازاقتاردىڭ تاريحي مۇراسىنىڭ بولشەگى بولىپ تابىلاتىن كوشپەلى ءومىر سۇرۋدەن دە شىعارۋعا بولادى. بۇل مەملەكەت اركەز شىعىستان ەۋروپاعا ەكى مىڭ جىل بويى يدەيالار, تەحنولوگيالار مەن قۇندىلىقتار جەتكىزىلىپ كەلگەن جول بويىندا تۇردى.
قازاقستان – الەمدەگى اسا جىلدام دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. مۇندا تەك قازىرگى زامانعى باتىستىق ەكونوميكالىق مودەلدەر عانا تابىستى ەنگىزىلىپ وتىرعان جوق, سونداي-اق, بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ يسلام فورماسىن ەنگىزۋ بويىنشا دا جۇمىستار جاسالۋدا. وسىنىڭ بارلىعى ەلدىڭ بۇكىل تۇرعىندارىنىڭ بەلسەندى ەكونوميكالىق ومىرگە قوسىلۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى.
سوڭعى ون جىلدا قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ بويىنشا كوشباسشى ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ رەيتينگىندە قازاقستان ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن ەڭ وڭتايلى ون ەلدىڭ قاتارىنا ەندى. 2000 جىلدان باستاپ 2007 جىلعى حالىقارالىق قارجى داعدارىسىنا دەيىن ەلدىڭ نارىقتىق ەكونوميكاسى جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 10 پايىز ءوسىپ وتىردى. 2007 جىلى ۇكىمەت قارجى داعدارىسىن ەڭسەرۋ ءۇشىن جەدەل تۇردە قاجەتتى شارالار قابىلدادى.
رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستاندى كاسىپورىن سەكتورىندا وندىرىستىك ءوسىم كۇتىپ تۇرسا, بۇل ءوز كەزەگىندە مۇناي مەن باسقا دا تابيعي رەسۋرستارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا جاردەمدەسەتىن بولادى. اتالعان مەملەكەتتەرمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان كەدەن وداعى قازاقستان ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ىقپال ەتۋدە. قازاقستاننىڭ ىشكىقۇرلىقتىق دامۋشى ەل ەكەنىنە قاراماستان, ول رەسەي جانە قىتاي رىنوكتارىمەن شەكتەسەتىن تارتىمدى رىنوك بولىپ تابىلادى. جانە اتالعان ەلدەرگە ترانزيت مۇمكىندىگىن ۇسىنىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ينۆەستيتسيالارىن دا تارتۋدا.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن جۇرگىزۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر. 2003 جىلدان بەرى قازاقستان ءوز اۋماعىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءتورت سەزىن وتكىزدى. قازاقستان 2011 جىلى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعا رەتىندە الەمگە يسلامنىڭ اشىقتىعى مەن تولەرانتتىلىعىن ايقىن كورسەتتى. بۇگىندە بۇل ەل يسلام مادەنيەتىنىڭ كوپقىرلىلىعى تۋرالى ءبىلىمدى ىلگەرىلەتۋدە ۇلكەن ءرول اتقارىپ كەلەدى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىمەن رۋحتانعان كەمبريدج ورتالىق ازيا فورۋمى ورنىقتى دامۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق بويىنشا, سونداي-اق, كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن تابيعي جانە انتروپوگەندىك اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن حالىقارالىق قۇرىلىمدار قۇرۋ سەكىلدى سالالاردا بىرقاتار ۇسىنىستار قالىپتاستىردى. ماسەلەن, كەمبريدج ورتالىق ازيا فورۋمى ەلدىڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار قىزمەتىندەگى ۇلكەن تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن توتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدارىن جويۋ ءۇشىن جەدەل قيمىلدايتىن ورتاق توپ قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن شىقتى.
تۇتاستاي العاندا, كەمبريدج ورتالىق ازيا فورۋمى ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ءتۇرلى باستامالاردى ىلگەرىلەتە وتىرىپ, كەمبريدج بەن قازاقستاننىڭ عىلىمي ورتالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا كاۆەنديش زەرتحاناسى مەن الماتى جوعارى تەحنولوگيالار ينستيتۋتى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بار. كەمبريدجدىڭ جەر تۋرالى عىلىم فاكۋلتەتى قازاقستانمەن ارىپتەستىكتە جەر سىلكىنىسى كەزىندە ادام قۇرباندىقتارى سانىن ازايتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن ەكى اسسوتسياتسيا قۇردى.
ءبىلىم بەرۋ فاكۋلتەتى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى اعارتۋشىلىق ساياسات ورتالىعىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەسە, كەمبريدجدىڭ حالىقارالىق ساراپشىلار كوميسسياسى بۇكىل قازاقستان بويىنشا ارنايى جانە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقۋشىلاردىڭ سىندارلى ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋ جونىندەگى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل كوميسسيا سونداي-اق, ەلدەگى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان زياتكەرلىك مەكتەپتەرمەن ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە قوسىلعان.
ازيا مەن تاياۋ شىعىستى زەرتتەۋ فاكۋلتەتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن, سونداي-اق, ەلشىلىكپەن ارىپتەستىكتە ورتالىق ازيا تىلدەرى مەن مادەني زەرتتەۋلەر, اسىرەسە, قازاق ءتىلى مەن ورتا عاسىر قولجازبالارى باعدارلاماسىن دامىتۋ ۇستىندە.
بۇگىندە حالىقارالىق ساياسي پىكىرتالاستار ورنىقتى دامۋ مەن يننوۆاتسيالارعا جانە تۇراقتىلىققا شاقىرعان ۇندەۋلەرگە تولى. حالىقتار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا, كوكەيكەستى ساياسي جانە ەكونوميكالىق يدەيالاردى ىلگەرىلەتۋگە وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان, تانىلعان الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى – ن.نازارباەۆتىڭ كىتابى وزىندىك ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمىم مول. كىتاپقا ونىڭ الەمنىڭ بىرقاتار جەتەكشى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىندا سويلەگەن سوزدەرى مەن لەكتسيالارى توپتاستىرىلعان.
قازاقستان باسشىسىنىڭ يننوۆاتسيالار – ادامنىڭ جاسامپازدىققا ۇمتىلىسىنىڭ ناتيجەسى دەگەن ۇستانىمىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتەدى. ورنىقتى دامۋ – وسى ۇدەرىستىڭ تۇراقتىلىعىنا قولداۋ كورسەتەتىن قوزعالتقىش. الەمنىڭ دامۋىمەن وسى ۇدەرىستەردى تەك بايلانىستىرىپ قانا قويماي, سونداي-اق ولاردى تەڭدەستىرەتىن ساياسي تۇعىرناماعا قاجەتتىلىك ءبىرىنشى كەزەكتى بولا تۇسەدى. سوندا عانا ءبىز ەلدەرگە ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىرىپ, يگىلىكتى ادىلەتتى بولۋگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ۇجىمدىق شەشىمدەرمەن شىعا الامىز.
مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, كەمبريدج ورتالىق ازيا فورۋمى قازاقستان ءۇشىن بىرقاتار پراكتيكالىق ۇسىنىمدار ازىرلەگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى – «تابيعي اپاتتاردىڭ سالدارىن جويۋدى باسقارۋ بويىنشا جالپىعا ورتاق قارار» دايىنداۋ مەن تابيعي جانە انتروپوگەندىك اپاتتارعا جەدەل قايىرىلۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قورىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس. ماقسات – تابيعي اپاتتارعا ۇشىراعان اۋدانداردا ادام شىعىنىن مەيلىنشە ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتى ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينجەنەرلەر مەن تەحنيكالىق ساراپشىلاردى عالىمدارمەن جانە ساياساتكەرلەرمەن بىرىكتىرۋ. مۇنداي قوردى G-Global ءىس-قيمىل قورى دەپ اتاۋعا بولار ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ول وزىنە ءتۇرلى قوسىمشا فۋنكتسيالاردى الا الادى, ويتكەنى, الەم اركەز جاڭا پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىر.
بۇگىندە وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن كومىرسۋتەگى ەمەس تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ باستى مىندەت بولىپ تابىلادى. جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن وتە ءتيىمدى قۇرالدى ءبىزدىڭ زەرتحانامىزدىڭ پروفەسسورى دەۆيد ماككەي جاسادى. ول – ەنەرگەتيكا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى مينيسترلىگىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى.
كەمبريدج ورتالىق ازيا فورۋمى, سونىمەن قاتار, تالقىلاۋ ءۇشىن باسقا دا يدەيالاردى ۇسىنادى. حالىقارالىق ەكونوميكالىق داعدارىس الەمدىك قارجى مودەلىن قايتا قاراۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. وسىمگە ىقپال ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, ەلدەردە سوڭعى ون جىلدىقتاردا جيناقتالعان مەملەكەتتىك قارىزداردى تومەندەتۋگە كومەكتەسەتىن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ بالاما جولدارىن ىزدەستىرۋ قاجەت. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا, قيراپ-ب ۇلىنۋگە الىپ كەلگەن جۇيەنى وزگەرتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ قاجەت. فورۋم قارجى رىنوكتارى مەن بانك جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ جانە رەتتەۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ بويىنشا بىرقاتار تاقىرىپتار ۇسىندى.
قازاقستان تابيعي رەسۋرستارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا جانە ونىڭ ۇستىنە جوعارى بىلىكتى ايتارلىقتاي جۇمىس كۇشىنە يە بولا وتىرىپ, عالامات ۇستانىم تانىتۋدا. بۇل ەكولوگيالىق راتسيونالدىقتى ەسەپكە الا وتىرىپ, تەحنولوگيالار, يننوۆاتسيالار مەن ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرىندە كوزقاراستاردى وزگەرتۋ ساياساتىن ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءوزىنىڭ سوزدەرىمەن, كىتاپتارىمەن, پراكتيكالىق مەملەكەتتىك قىزمەتىمەن وسى وڭ ۇدەرىستەرگە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى اتاپ وتۋگە تۇرارلىق.
كەمبريدجدەگى ونىڭ سوزدەرىنىڭ ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدى دا جۇزەگە اسىرىلۋى حالىقارالىق دامۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن جاھاندىق ساياسات سالاسىندا بىرقاتار باستامالاردى ىلگەرىلەتۋگە يتەرمەلەگەنى كەزدەيسوق ەمەس. ۇسىنىلىپ وتىرعان كىتاپتىڭ اۆتورى ءوزىنىڭ بىرقاتار عىلىمي اتاقتارعا لايىقتى ەكەنىن الدەقاشان دالەلدەگەن. وسى رەتتە ءبىزدىڭ الەمگە ايگىلى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتانۋىن دا زاڭدى دەپ بىلەمىز.
سيدحارد ساكسەنا,
كەمبريدج ورتالىق ازيا فورۋمىنىڭ توراعاسى,
كەمبريدج-قازاقستان ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,
قازاقستان دامۋىنىڭ كەمبريدج قورىنىڭ
قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, پروفەسسور.