ۇلتتىق سانانى رۋحاني جاڭعىرتۋ, تۇلەتۋ ماسەلەسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار:رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ ءمان-ماعىناسى, ورنى ەرەكشە. تاياۋدا ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءسابيت جامبەكپەن تىلدەسىپ, وسى تاقىرىپتى قاۋزاعان بولاتىن.
– ۇلتتىق سانا تاريحىنىڭ دامۋ كوشىندە ۇلى بابالار ونەگەسى, ۇلى تۇلعالار تاعىلىمى, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە ارقىلى ۇزدىكسىز بەرىلىپ وتىرادى ەمەس پە؟ ۇلتتىق سانا – ۇلت رۋحانياتىنىڭ نەگىزى. وسى ارنادا ءسوز ساباقتاساق؟
– ۇلتتىق سانانى ۇلت رۋحانياتىنىڭ وزەگى دەيتىن سەبەبىمىز, تاريحتا قازاقتى ۇلت رەتىندە ساقتاپ, قالعان دۇنيە – ۇلتتىق سانا. ۇلتتىڭ رۋحاني الەمىندە ساقتالاتىن ۇلتتىق سانا ۇرپاققا رۋحاني داستۇرلەر اينالىمى ارقىلى بەرىلەتىندىكتەن, ەلدىڭ بىرلىگى, ۇلتتىڭ تۇتاستىعى جوعالماي تاريحتىڭ قيلى كەزەڭدەرىنىڭ وزىندە ءوزىنىڭ رۋحاني بولمىسىن ساقتاعان. قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق ساناسى – ەلدىك, بىرلىك, ار-نامىس, باتىرلىق, ەرجۇرەكتىلىك, تەكتىلىك, كىسىلىك, يماندىلىق, ادالدىق, تازالىق, نامىسشىلدىق, قامقورلىق, ۇلتتىق قاسيەتتى تەرەڭ ءسىڭىرۋ سياقتى ۇستىنداردان قۇرالادى. ۇلتتىق سانانىڭ مايەگى – ۇلتتىڭ تاريحىندا جاتىر. ءوز تاريحىن بىلگەن ۇرپاقتىڭ تاربيەسى دە كۇشتى بولادى. تاريحي زەردە, تاعىلىم, جالعان شىندىققا سەنبەيتىن, ونى قابىلدامايتىن ويلى, اقىلدى جاستاردى قالىپتاستىرادى. «وتكەندى بىلمەي, بولاشاقتى باعدارلاۋىڭ قيىن» دەپتى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى, اعىلشىن جازۋشىسى دجوردج ورۋەلل. تاريحي زەردەسى كۇشتى قوعامدا ەل تاريحىنا قاتىستى شىندىقتار بۇرمالانبايدى, تاريحي بىلىگى كۇشتى ۇرپاق ءاردايىمدا ءوز ءداۋىرىنىڭ, ءوز قوعامىنىڭ اينىماس, دۇرىس, ءادىل سىنشىسى بولا بىلەدى. سوندىقتان سىرتقى ساياسي كۇشتەر قاشان دا ۇلتتىڭ رۋحاني دۇنيەلەرىنە قىزمەت ەتەتىن تەتىكتەردى, سول تەتىكتەردى جاسايتىن ادام ساناسىن وزگەرتۋ, وزدەرىنە تارتۋ ارقىلى تاريحي شىندىق, كوزقاراس – تۇجىرىمداردى بۇرمالاۋعا, وزگەرتۋگە, بۇزۋعا ۇمتىلىپ باعادى. ءبىر كەزدەرى «ۇلتتىڭ تاريحى نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن سۇراققا الاش زيالىلارى بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن: ء«وزىنىڭ تاريحىن جوعالتقان جۇرت, ءوزىنىڭ تاريحىن ۇمىتقان ەل قايدا ءجۇرىپ, قايدا تۇرعاندىعىن, نە ىستەپ, نە قويعاندىعىن بىلمەيدى. كەلەشەكتە باسىنا قانداي كۇن تۋاتىنىنا كوزى جەتپەيدى. ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى. دۇنيەدە وزگە جۇرتتار قاتارىندا كەم, قور بولمايتىن, تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن دەگەن حالىق ءوزىنىڭ شەجىرەسىن يماني دارەجەسىندە ۇعىپ بىلۋگە ءتيىس».
– سونىمەن ءتول تاريحىمىزدى قادىرلەۋ, ونى ساقتاۋ – ۇلتتىق سانانى قۇرمەتتەۋ, تاريحىڭدى ءبىلۋ ۇلتتىق سانانى يەلەنۋمەن تەڭ دەگەن ءسوز عوي. حالقىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىمەن, تاجىريبەلەرىمەن ورىلگەن ۇلتتىق سانا ورتاق رۋحاني قۇندىلىعىمىزعا اينالۋى قاجەت ەمەس پە؟
– قوعامداعى ۇلتتىق يدەيا دا, ۇلتتىق يدەولوگيا دا تاريح ارقىلى جاسالادى. تاريحسىز دىنگە دە, دىلگە دە قاجەت قۇندىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە يگەرۋ مۇمكىن ەمەس. الەمدەگى عالامتور جەلىسىندەگى وتكىنشى اسەرى مول سانانى بۇرمالايتىن اقپاراتتاردان تاريحي زەردە, تاريحي ءبىلىم جانە ۇلتتىق سانا ارقىلى عانا ۇرپاقتى قورعاي الامىز. ساناسى بيىك ادام اداسپايدى. ۇلتتىق سانا تاريحي تانىمنان تۋىندايدى. تاريحي تانىمى مەن زەردەسى بيىك ءاربىر جان ءوز ءداستۇرى مەن دىلىندەگى ەرەكشەلىكتەردى ۇعىنۋ ارقىلى ءتۇرلى اعىمداردىڭ جەتەگىندە, ىقپالىندا كەتپەيدى, اداسپايدى. ۇلت زيالىلارىن ەلدىك, مەملەكەتتىلىك يدەياسىنا بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق سانا. سانا دامۋىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق ساتىلارى: اتالىق سانا, رۋلىق سانا, توبىرلىق سانا, بۇقارالىق سانا, قوعامدىق سانا دەپ سانامالايتىن بولساق, قوعامدىق سانانىڭ ەڭ جوعارى, ماڭىزدى ءتۇرى – ۇلتتىق سانا.
الاش زيالىلارى ۇلتتىق سانانى كوتەرۋ ارقىلى جۇرت ءىسىن دامىتۋدى كوزدەيدى. ولار الەۋمەتتىڭ, الەۋمەت مۇشەسى ءاربىر ادامنىڭ كوڭىل كۇيى حالىقتىڭ ىشىندە عانا جۇرگەندە بىلىنەدى. بيىكتە تۇرىپ قوعامدا بولىپ جاتقان نارسەنى ادام كورسە دە, ونىڭ ىشكى جاعدايىنا ۇڭىلە الماۋى مۇمكىن دەپ ەسكەرتەدى. سوندىقتان دا العاشقى قازاق زيالىلارى حالىقتىڭ ىشىندە ءجۇرىپ, تىكەلەي ەلدىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپ, ونى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولىن حالىقپەن بىرلەسىپ ىزدەگەن. ۇلت زيالىلارىنىڭ بويىنداعى بۇقاراشىلدىق قاسيەت – ۇلت تانىمى مەن ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ قويناۋىندا جاتىر. سوندىقتان دا ۇلت ماقساتىن, ۇلت ساناسىن العا جەتەلەۋدە ۇلت زيالىلارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. قانداي كەزەڭ, قانداي زامان بولماسىن قازاق بالاسىنا ءدىنى مەن دىلىنەن اداسۋ جات نارسە بولىپ تابىلادى. وتكەن تاريحىمىزعا بارلاساق, قازاق بولمىسىنىڭ اياسىنا ۇلتتىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالعان تاريح, ءدىن, ءداستۇر, مادەنيەت, ادەبيەت, تاربيە ءبىر-بىرىنە قارسى كەلمەگەن. بۇل تۋراسىندا الاش زيالىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بىلاي دەپ جازىپتى: «قازاق كۇنەلتۋ جاعىنىڭ مادەنيەتىنەن مەشەۋ قالسا دا, اقىل, قيال, سەزىم جاعىنا, ءبىلىم تىلىمەن ايتقاندا رۋح مادەنيەتىنەن كەندە ەمەس. قازاقتىڭ جەرىنىڭ استىندا اسىل قازىنا, كەن بايلىعى مول دەپ اڭىز قىلىسادى. سونداي مول قازىنا قازاق ەلىنىڭ ىشىندە دە جاتىر. ول نە دەسەڭىز, ادەبيەت, ءان-كۇي».
كۇن كورۋ ءتاسىلىن سىرتتان جۇقتىرىپ, ۇيرەنە بەرۋگە بولادى. رۋح مادەنيەتىن بوتەننەن قارىزعا الا بەرۋگە بولمايدى. السا دا, حالىقتىڭ كوكەيىنە كوپكە دەيىن قونبايدى. ەندەشە, وزىمىزدە بار داۋلەتتى جارىققا شىعارىپ, ىسكە جاراتۋعا تالپىنۋ كەرەك. ەلباسىمىز دا ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان باعدارلامالىق ماقالاسىندا الەمدىك, وركەنيەتتىڭ ۇدەرىسكە ءوزىمىزدىڭ ەڭ وزىق مىنەز-بولمىسىمىزبەن, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىمىزدىڭ, داستۇرلەرىمىزدىڭ ومىرشەڭ جاقتارىن ۇلتتىق, الەمدىك برەندكە اينالدىرا وتىرىپ كىرىگۋ ارقىلى الەمدىك وركەنيەتپەن جاراسىمدىلىق سيپاتىن تانىتۋ حاقىندا وي تولعاپ وتىر. قازاق حالقىنىڭ قانىنا سىڭگەن ءداستۇرلى كورىنىسى – قوناقجايلىلىق. ەتنوستىڭ ەڭ ءبىر جارقىن ەتنوماركەرلىك بەلگىسى. الىس بولسىن, ءيا جاقىن بولسىن, تانىسىن, تانىماسىن, باي بولسىن ءيا كەدەي بولسىن باسقا جاقتان ۇيگە كەلگەن ادامدى, مەيماندى بارىمەن قارسى الۋ, جاقسى اسىن بەرۋ, جايلى توسەككە جاتقىزۋ – قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن قانىنا سىڭگەن سالت-داستۇرلەرىنىڭ ءبىرى. قازاقتىڭ وسىنداي مەيىرباندىعىن, قوناقجايلىلىعىن ءحىح عاسىردا قازاق دالاسىنا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كەلگەن ورىس, پولياك حالقىنىڭ ويلى ادامدارى ىزگى نيەتپەن, ىلتيپاتپەن ەرەكشە اتاپ وتكەن. ورىستىڭ ايگىلى ءتىل مامانى ۆ.ي.دال: «قازاق جەرىنە ءوتتىڭ ەكەن, ءاميانىڭدى قالتاڭا سالىپ قوي. جىلتىراتىپ تيىن ساناپ وتىرعانىڭ بۇل ەلدىڭ ادەت-عۇرپىنا ەرسى» دەپتى. «جەر شارىنىڭ بەلدەۋىن (ەكۆاتور) جاعالاي قازاقتاردى جايعاستىرسا, جەر ءجۇزىن ءبىر تيىنسىز اينالىپ شىعۋعا بولادى» دەيدى قازاق جەرىنە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن پولياك رەۆوليۋتسيونەرى ا.يانۋشكەۆيچ. قازاقتىڭ اقكوڭىلدىلىگىن, قوناقجايلىلىعىن, سوعىس ونەرىنە بەيىمدىلىگىن كوزىمەن كورگەن, حح عاسىردىڭ باسىندا تۇركىستاندا بولعان پيعىلى تازا ورىس گەنەرالى ا.سۋزدالتسەۆ: «قازاقتار – سۋننيت مۇسىلماندارى. ايەلدەرى ءبىرشاما ەركىن جۇرەدى. بەتتەرى اشىق, وجەت, وتكىر. تىلدەرى تۇرىك, مىنەز-قۇلقى جاعىنان ەڭ ۇنامدى حالىق. كەك ساقتامايدى, كوپ سويلەمەيدى, قوناقجاي. سوعىس ونەرىنە اسا بەيىم ءارى ەرجۇرەك, جىلقىنى جاقسى كورەدى جانە ەڭ مىقتى شاباندوزدار» دەگەن.
– ادەبيەت قوعامدىق ءومىردىڭ ايناسى دەيتىن بولساق, ۇلت ساناسىنىڭ جارقىن كورىنىس تاپقان سالاسى ول – تۋعان ادەبيەتىمىز, قازاق ادەبيەتى ەمەس پە؟
– قازىرگى قازاق پروزاسى ۇلتتىق تاقىرىپتىڭ ءنارى مەن سولىنەن, ۇلتتىق كوركەمدىك داستۇرلەردىڭ ۇلگىلەرىنەن قۇنارلانعان, الەمدىك ادەبي ءداستۇردىڭ پوەتيكاسىنان سۋسىنداعان, تانىمدى, زەردەلى بيىك پروزا. نوبەل سىيلىعىنا يە بولىپ جاتقان ءبىراز شىعارمالاردىڭ كوركەمدىك ساپاسى قازاق پروزاسىنىڭ بيىك ۇلگىلەرىنەن وق بويى تومەن تۇر. بار ماسەلە – قازاق پروزاسىنىڭ الەمدىك ادەبي كەڭىستىكتە جەتكىلىكتى ناسيحاتتالماۋىندا. قازىرگى ولەڭدەردىڭ تاقىرىپتىق دياپازونى كەڭ دە سانالۋان. ەجەلدەن كەلە جاتقان سۇيىسپەنشىلىك, كوڭىل كۇي ليريكالارىن بىلاي قويعاندا, ەجەلدەن اۋىزعا قاقپاق بولعان, بۇعاۋلى تاقىرىپتار: ۇلت مۇددەسى, ونىڭ وتكەنى, بولاشاعى, قازىرگىسى ەجەلگى تۇركىلىك ءداۋىر, تۇركىلىك سانا, ءدىني سانا سياقتى تاقىرىپتاردىڭ تىعىنى اعىتىلدى. وسىنىڭ بارلىعىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز, ەركىندىگىمىز دەپ تۇسىنگەن ءجون. بۇرىنعىداي ادەبي شىعارما قالاي جازىلۋ كەرەك, نەنى جازۋ كەرەك, نەنى جازباۋ كەرەك دەپ باقىلاۋ قوياتىن پارتيالىق تسەنزۋرا جوق. نەنى جازساڭ دا ەركىڭ! تەك كوركەمدىك ماقسات-مۇراتتى ۇمىتپاساڭ, ەستەتيكالىق يدەالدان اۋىتقىماساڭ بولدى.
قازىرگى قازاق پروزاسىندا پوستمودەرنيستىك سيپاتتاعى شىعارمالار تۋا باستادى. مىسالى, م.ماعاۋيننىڭ «قىپشاق ارۋى», «جارماق», ت.ابدىكوۆتىڭ «پاراسات مايدانى» سياقتى شىعارمالارىندا تۇلعانىڭ ەكىۇدايىلىعى, تۇلعانىڭ قوس جارىمى سياقتى سيپات بەلگىلەر بار. اينالا, ورتاعا, شىندىققا دەگەن ادام تابيعاتىنداعى قاراما-قايشى سيپاتتار, قۇبىلىستار, ەكىۇداي سەزىمدەر, كوزقاراستار, تۇجىرىمدار, پوەزيالىق كەيىپكەرلەر, تۇلعالار توسىن بەلگىلەرى ارقىلى اشىلادى.
قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە ۇلتتىق سانانى بايىتاتىن قۇندى دۇنيەلەر از ەمەس. تەك جاس تولقىن جاقسى دۇنيەنى بويىنا ءسىڭىرىپ, كەمەلدەنىپ وسسە دەيسىڭ. ال ۇلتتىق سانانىڭ ۇلت رەتىندە بەكي تۇسۋىنە قانشالىقتى قىزمەت ەتەتىندىگىن حال-قادەرىمىزشە ايتۋدامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن بايقال ءبايادىل,
«Egemen Qazaqstan»