ەلباسى اعىمداعى جىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا, الداعى ونجىلدىقتا ەل دامۋىنا باعىتتالعان جاڭا مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. وندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى مەن ونىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋداعى نەگىزگى تابىس كىلتى – ۇلتتىق ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىلدى. جولداۋدا ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باستى ءبىر سەگمەنتى رەتىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ءۇش باعىتى اتاپ كورسەتىلدى, ياعني ونىڭ ءبىرىنشىسى – 2014 جىلعا اتالعان سالادا ءونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ, ەكىنشىسى – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ءۇشىنشىسى – ەكسپورتتىق الەۋەتتى ىسكە اسىرۋ.
اتالمىش مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋداعى اگرارلىق-يندۋستريالىق ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋدى شۇعىل ارتتىرۋ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا زامان تالابىنا سايكەس, ساپالى ءونىم وندىرۋگە جاڭا كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ, سونىمەن قاتار الەمدىك تاجىريبەنى كەڭىنەن پايدالانۋ – بۇگىندە ەلىمىز ءوزدىگىنەن شەشە الاتىن ىستەر. بۇل رەتتە, ارينە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا نەگىزگى ءوندىرىس قۇرالى بولىپ سانالاتىن جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, اتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدا اسا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى.
اشىق نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا جانە الەمدىك ازىق-ت ۇلىك رىنوگىندا ورىن الىپ وتىرعان ۇلكەن باسەكەلەستىكتە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن دە جەردى تيىمدى پايدالانۋ باستى شارت بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكامىزداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانىلاتىن جەرلەردىڭ جالپى كولەمى 91, 7 ملن. گا, ونىڭ ىشىندە ەگىستىك جەرلەر – 22,5 ملن. گا. بۇل رەتتە, ەگىستىك جەرلەردىڭ 70 پايىزى قوستاناي, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىندا شوعىرلانعان. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكا بويىنشا 2,1 ملن. گا سۋارمالى جەر بار, ونىڭ ىشىندە 1,4 ملن. گەكتارى ەگىستىك جەر جانە ول نەگىزىنەن (80%) الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا ورنالاسقان.
دەگەنمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, 2008 جىلى سۋارمالى جەرلەردىڭ 37%-ى پايدالانىلماعان. ونىڭ باستى سەبەپتەرى, كوپ جىلداردان بەرى سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ تەحنيكالىق تومەن جابدىقتالۋى, سۋ تارتۋ مەن سۋ ءبولۋ جۇيەلەرىنىڭ ەسكىرۋى جانە الاپتاردىڭ قايتا سورلانۋى توپىراق ساپاسىن ناشارلاتىپ, اتالعان جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.
ەلىمىزدە, تمد ەلدەرى مەن باسقا دا شەت مەملەكەتتەردىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاتىستى ماسەلەلەر نەگىزىنەن ەكى باعىتتا جۇرگىزىلەدى.
ءبىرىنشىسى, مەملەكەت تاراپىنان جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتىستى جۇرگىزىلەتىن ءىس-قيمىلدار. ولاردى ماقساتىنا قاراي ءۇش بولىككە ءبولۋگە بولادى. ولاردىڭ العاشقىسى جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ. قولدانىستاعى جەر كودەكسىنە سايكەس (92-باپ), ەكى جىل پايدالانباعان جەر ۋچاسكەلەرى, جەردى باقىلاۋ ينسپەكتسيالارى تارپىنان جازباشا ەسكەرتۋ بەرىلگەن سوڭ, جەر ۋچاسكەسى تاعى دا ءبىر جىل پايدالانىلماعان جاعدايدا, سوت تارتىبىندە جەر ۋچاسكەسى ونىڭ يەسىنەن ماجبۇرلەپ الىنادى. ال اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى ولاردى پايدالانۋدا جەر قۇنارلىلىعىنىڭ ەداۋىر تومەندەۋىنە سوعاتىن بولسا (93-باپ), جەر ينسپەكتسياسىنىڭ, تالاپ ارىز بەرۋدەن ءۇش اي بۇرىن, زاڭ بۇزىلۋىن جويۋ تۋرالى جازباشا ەسكەرتۋدەن كەيىن عانا جانە وسى مەرزىمدە جەر يەسى زاڭداردىڭ بۇزىلۋىن جويماعان جاعدايدا سوت ءتارتىبىمەن جەر ۋچاسكەسى ماجبۇرلەپ الىنۋى مۇمكىن.
جەردى پايدالانباۋىنا بايلانىستى جەر ۋچاسكەسىن الۋ مەحانيزمى وتە كۇردەلى جانە سوت پروتسەدۋراسىن قوسپاعاننىڭ وزىندە, جەردى پايدالانباۋ مەرزىمى ءۇش جىلعا دەيىن سوزىلادى. بۇدان باسقا جەر قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ولاردى الىپ قويۋ تەتىگى جەر قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋىنىڭ كورسەتكىشتەرى زاڭنامالارمەن بەلگىلەنبەۋىنە بايلانىستى بۇگىنگى كۇنى اتالعان زاڭ بۇزۋشىلىق بويىنشا شارا قولدانۋ مۇمكىن ەمەس. وسى سەبەپتى, اگەنتتىك تاراپىنان جەر كودەكسىنە ءتيىستى ۇسىنىستار ازىرلەنىپ, قازىرگى كەزدە ولار پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى. بۇل رەتتە, جەردى پايدالانباعانى ءۇشىن ولاردى الىپ قويۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە اينالىمنان شىعىپ قالۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا, كودەكستە بەلگىلەنگەن ەكى جىل پايدالانباۋ مەرزىمى 5 جىل كەزەڭدەگى ەكى جىل پايدالانباعان مەرزىمنەن تۇراتىن بولادى.
سونىمەن قاتار, جەر قۇنارلىلىعىن تومەندەتۋگە بايلانىستى كورسەتكىشتەر ۇكىمەت بەكىتەتىن جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ءتارتىبى قۇرامىندا بەلگىلەنەتىن بولادى. جەر قۇنارلىلىعى كورسەتكىشتەرىن انىقتاۋ جانە ولارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا بولىپ كەلگەن “رەسپۋبليكالىق اگروحيميا قىزمەتىنىڭ عىلىمي مەتوديكالىق ورتالىعى” مەملەكەتتىك مەكەمەسى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى قۇرامىنا بەرىلدى.
كەلەسى شارا – اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديالار بەرۋدى جۇيەلەندىرۋ. اتالعان ماسەلە بويىنشا مەملەكەت ساياساتىنىڭ ءمانى, ول اۋىل شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە بەرىلەتىن سۋبسيديالاردى وزىق تەحنولوگيالار مەن ساپالى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن ءجانە جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالاناتىن سۋبەكتىلەرگە باسىمدىلىق رەتىندە بەرۋدى جۇيەلەندىرۋ بولىپ تابىلادى.
سوڭعىسى – جەر پايدالانۋ مەن قورعاۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ. مەملەكەتتىڭ باستى اكىمشىلىك فۋنكتسيالارىنا جاتاتىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى جەر پايدالانۋدا زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ بولىپ تابىلادى. اتالعان فۋنكتسيانى اگەنتتىكتىڭ ءوڭىرارالىق جەر ينسپەكتسيالارى اتقارادى. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, اگەنتتىكتىڭ جەر ينسپەكتسيالارى كولەمى 1,3 ملن. گا جەردە 9 مىڭنان اسا پايدالانىلمايتىن جەر ۋچاسكەلەرىن انىقتادى. سونىمەن قاتار, كولەمى 2,04 ملن. گا بولاتىن 3,4 مىڭ جەر ۋچاسكەلەرى يەسىز ۋچاسكەلەر رەتىندە ەسەپكە قويىلدى.
بۇدان باسقا, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە قاتىستى ينسپەكتسيا كولەمى 1,6 ملن. گا جەردە 1,6 مىڭ تەكسەرىس جۇرگىزىپ, جالپى كولەمى 416,3 مىڭ گا جەردە 894 جەر زاڭناماسى نورمالارىنىڭ بۇزىلۋىن انىقتادى. تەكسەرىس ناتيجەلەرى بويىنشا 894 سۋبەكتى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى (اۋىلشارۋاشىلىعىنا بەلگىلەنگەن جەرلەردى ءتيىمسىز پايدالانۋ نەمەسە ءمۇلدە پايدالانباعانى ءۇشىن) ولارعا جالپى سوماسى 17,9 ملن. تەڭگە ايىپپۇل سالىندى جانە 119 جاعدايدا ەسكەرتۋ تۇرىندە اكىمشىلىك شارالار قولدانىلدى. كولەمى 41,1 مىڭ گا بولاتىن 9 جەر ۋچاسكەلەرى بويىنشا سوت ورگاندارىنا تالاپ-ارىزدار دايىندالدى. اگرارلىق سەكتوردىڭ يەلىك ەتۋشى سۋبەكتىلەرىنە نىسانالى بەلگىلەنگەن اۋدانى 583,3 مىڭ گا جەرلەردى پايدالانۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى 5,1 مىڭ ەسكەرتۋ حاتتار جىبەرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانىلاتىن 480,2 مىڭ گا جەرلەر جەر پايدالانۋشىلاردىڭ يەلىگىنەن شىعارىلىپ, مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلدى.
جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان ءجۇرگىزىلەتىن ءىس-شارالاردىڭ كەلەسى ءبىر باعىتى, ول جەر يەلەرىنىڭ وزدەرى باستاماشى بولاتىن ءىس-قيمىلدار.
ەلىمىزدىڭ زامان تالابىنا ساي نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋىنە بايلانىستى, رەسپۋبليكامىزداعى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەرى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك ەمەس سۋبەكتىلەردىڭ يەلىگىنە كوشكەنى ايان. وسى سەبەپتى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ 98 پايىزىنان استامى 207 مىڭ شارۋا قوجالىقتارى جانە 7,1 مىڭ شارۋاشىلىق سەرىكتەستىكتەر, اكتسيونەرلىك قوعامدار مەن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنىڭ يەلىگىندە. سوندىقتان دا, ءوز يەلىكتەرىندەگى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ مەن ولاردى قورعاۋ اتالعان سۋبەكتىلەردىڭ باستى مۇددەسى مەن مىندەتى.
اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋدا شارۋاشىلىقتاردىڭ جەر كولەمى, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينەلەرىن پايدالانۋ تيىمدىلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن ونەركاسىپتىك جۇيەگە بەيىمدەۋگە جانە دە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزەدى دەپ اتاۋعا بولادى.
قازىرگى كەزدە, سولتۇستىك وڭىرلەردە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ورتاشا جەر كولەمى 400 گەكتاردان 720 گەكتارعا دەيىن, ال وڭتۇستىك وڭىرلەردە 20-دان 162 گەكتارعا دەيىن قۇراپ وتىر. سول سەبەپتى, شارۋا قوجالىقتارى جەرلەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى ولاردى ىرىلەندىرۋ, سول ارقىلى ءوندىرىستى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ تاسىلدەرىن دامىتۋ, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. زاڭنامالارعا سايكەس, مۇنداي باستاما جەر پايدالاۋشىلاردىڭ ەركىمەن جۇرگىزىلەدى. مەملەكەت تاراپىنان ولاردى ىنتالاندىرۋدا ەكونوميكالىق تەتىكتەر, ياعني سۋبسيديالاردى بەرۋدى جۇيەلەندىرۋ ارقىلى, شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋگە جانە وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا ەكپىن بەرۋ قولدانىلادى.
بۇدان باسقا, اۋىل شارۋشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى, وسى سالادا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنە تيەسىلى كەلەسى ءبىر باعىت – جەردى پايدالانۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن جەرگە ورنالاستىرۋ جوبالارىن جاساۋ. جوبا اياسىندا جەردى ساپاسى مەن ماقساتىنا وراي ورنالاستىرۋ شارالارى, اۋىسپالى ەگىستەردى قولدانۋدى ۇيىمداستىرۋ, جەردى جەل جانە سۋ ەروزياسىنان قورعاۋعا جانە توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن جەردى وڭدەۋدىڭ تەحنولوگيالىق كارتالارىن جاساۋ, رىنوك سۇرانىسىنا وراي, جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ قۇرامىن انىقتاۋ, تاعى دا باسقا وسى ايتىلعان ماسەلەگە قاتىستى كەشەندى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ. وسى سەبەپتى بۇل شارالاردى جۇرگىزۋ جەر يەلەرىنىڭ ولاردىڭ مۇددەلەرىمەن قاتار وسى سالاداعى مەملەكەت ساياساتىمەن ۇشتاساتىن ءىس-شارالار دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
ءسوزدى تۇيىندەي كەلگەندە, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ تەك, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرىنىڭ عانا ەمەس, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قاسيەتتى قارا جەردەن نەسىبەسىن ايىرىپ, حالقىمىزدىڭ ورتاق مۇددەسى, يگىلىگى جولىندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان بارشاعا جۇكتەلىپ وتىرعان ۇلكەن مىندەت.
ومىرزاق وزىبەكوۆ, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى.