تالانتتى قازاق اقىندارىنىڭ اۋدارماسى ارقىلى ولەڭدەرىمەن جاستاي تانىسىپ, ورىس بالالار پوەزياسىن كورنەي چۋكوۆسكي مەن سامۋيل مارشاكتان باستاپ جۇرگەنىمىزدە, رەسەي ادەبيەتى ورىس بالالار پوەزياسىن ءتورت عاسىرلىق تاريحقا اپارىپ تىرەپ, ەل ادەبيەتىنىڭ ماقتانىشى ەتىپ كورسەتىپ جاتىر.
وسىندايدا «قازاق ادەبيەتىندە بالالارعا ارنالعان ولەڭدى ءبىرىنشى بولىپ كىم جازدى ەكەن؟» دەگەن سۇراقتىڭ قىلاڭ بەرگەنى بار. بۇگىندە ءبىز 5 جاسىندا مۋزىكا جازىپ, كونتسەرت بەرەتىن, اعىل-تەگىل ولەڭ شىعارىپ, ماتەماتيكالىق كۇردەلى ەسەپتەردى شەمىشكەشە شاعاتىن, ەرەسەكتەر سەكىلدى ەلجىرەتىپ ءان سالىپ, اۋادا قالىقتاپ بيلەيتىن بۋىنسىز بالالار تۋرالى جاڭالىقتاردى كوپ ەستىپ, كوپ بىلەمىز. بىراق بەسىكتەن بەلى جاڭا شىققان بالاعا كەرەگى بۇل ەمەس, ەڭ الدىمەن ولاردىڭ ەرتەگى تىڭداپ, ولەڭ, جۇمباق, جاڭىلتپاش جاتتاپ ءوسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى پسيحولوگتار دا, اقىندار دا ءجيى ەسكەرتىپ جاتادى. سەبەبى بەلگىلى, ولەڭدە اۋەن, ىرعاق, ماعىنا بار, ەندەشە ول – تاربيە, ءتىل ۇستارتۋ قۇرالى, بەيسانالى تۇردە مادەنيەت قالىپتاستىراتىن, ادەمىلىككە باۋليتىن اۋىزشا ۇيرەتىلەتىن العاشقى ء«ارىپسىز الىپپە». بالاباقشا مەن باستاۋىش سىنىپتاردىڭ ەڭ كوپ پايدالاناتىنى – بالالارعا ارنالعان ولەڭدەر, ەندەشە ونىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيى تومەن بولسا, تاربيە دە تومەن بولادى دەگەن ءسوز.
تاڭدايى تاق-تاق ەتىپ تاقپاق ايتىپ تۇرعان بالانىڭ ءوزى دە, ءتىلى دە ءتاتتى. تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى تيەدى. بالانىڭ تانىمىن, وزىنە لايىق الەمىن, وي-ساناسىن, ءتىلىن جەتىلدىرۋدە اتا-انا ءۇشىن ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ توگىلىپ تۇسكەن ءتورت شۋماقتى تاقپاقتان اسقان كومەكشى قۇرال جوق.
بايقاعانىمىز, قازىر بالالارعا ارنالىپ جازىلعان ولەڭدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءتىلى اۋىر, ءبىر-بىرىنە كۇشتەپ اكەپ تىركەپ, قولدان قۇراستىرعان ءسوز قابىلداۋعا تىم قيىن, سانا ەلەگىنە سالعاندا جىمداسىپ, جۇتىلىپ كەتەتىندەي جۇتىنىپ تۇرعان وي جوق. بالالاردىڭ قىلىعىنا ساي ازىلمەن, ويناقى جازىلعان ولەڭدەردەن گورى, بايىپتىلىق باسىم. سالماقتى كىسىگە ارنالعانداي تىم ساليقالى سويلەيدى كەي تاقپاقتار. وقىعان سايىن قاباعىڭ جازىلىپ جادىراي تۇسكەننىڭ ورنىنا كۇردەلى ويدى ويىن بالاسى تۇسىنبەي قالا ما دەگەن قورقىنىشپەن تۇيىلە ءتۇسىپ تىڭدايسىڭ. قازاق بالالار پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ساپارعالي بەگالين, مۇزافار الىمباەۆ, ءادىباي تابىلديەۆ, مۇباراك جامانبالينوۆ, قاستەك بايانباەۆ, سۇلتان قاليەۆ, قارجاۋباي وماروۆ, وتەپبەرگەن اقىپبەكوۆ, بەيسەباي كىرىسباەۆ, بولات ۇسەنباەۆ, بالتاباي ءادىلوۆ سىندى 1960 پەن 80-جىلداردىڭ ىشىندە تانىلىپ, كىشكەنتاي بالدىرعانداردىڭ جۇرەگىنە جول تابا بىلگەن وسى ءبىر اقىنداردىڭ شوعىرى بولماسا, كەيىنگى جىلدارى بالالار اۋىلىنا ات باسىن بۇرىپ, قاتارىن تولىقتىرىپ, قالام تارتىپ جۇرگەن اقىندار نەكەن-ساياق. ءبىر قۋانارلىعى, بۇل مىندەتتى قازىر بالالار باسىلىمدارىندا بالدىرعاندارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليستەردىڭ ءوزى اتقارىپ وتىر. ات توبەلىندەي ازعانتاي اۆتوردىڭ اتى-ءجونىن جازۋشىلار وداعىنىڭ جىلدىق ەسەپ بەرۋ بايانداماسىنان ەستىپ قالاتىنىمىز بولماسا, ولاردىڭ ءوزى دە بىلايعى جۇرتتىڭ الدىنا بەلسەنىپ شىعا بەرمەيدى. سول سەبەپتى بالالار باسىلىمدارىندا جۇيەلى جاريالانىپ جۇرگەن جۇيرىكتەردىڭ شىعارمالارىن وقىپ, كوڭىل قۋانتىپ جاتقاندار سيرەك. ولاردىڭ ولەڭدەرىنىڭ جەكە جيناق بولىپ باسىلىپ شىعۋىنا جاناشىرلىق تانىتىپ, شەت تىلىنە اۋدارىلىپ, كەرەقارىس انتولوگياعا ەنۋىنە قامقورلىق كورسەتۋگە مۇددەلى مەكەمەلەر كەرىسىنشە, جىلى جاۋىپ قويىپ وتىرعانى وكىنىشتى.
پوەزيا پاتشالىعىن باعىندىرۋعا كەلەتىن اقىن جوق ەمەس, اقىن كوپ. بىراق ولار نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بالالار تاقىرىبىن مىسە تۇتقان ەمەس. بۇگىنگى بالالار ءالى كۇنگە دەيىن جوعارىدا اتالعان اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, جاتتاپ كەلەدى. «بۇرىن بالالار اقىنى كوپ ەدى, قازىر نەگە از؟» دەگەن ساۋالدى بالالار اقىندارىنىڭ اتاسى مۇزافار الىمباەۆقا كوزى تىرىسىندە قويعانىمىزدا: «راس, بۇرىن بالالار اقىنى كوپ بولاتىن. نەگە؟ مۇنىڭ سەبەبى بىلاي. بالالار اقىنى از دەگەن ماسەلە بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. ول زاماندا دا از ەدى. بىراق بالالار ادەبيەتىن, سونىڭ ىشىندە بالالار پوەزياسىن كوتەرۋ ماسەلەسى قويىلدى دا, بالالار اقىنىن ىنتالاندىرۋ, كوتەرمەلەۋ جاعى قاتاڭ قولعا الىندى. وعان تولەنەتىن قالاماقى ەرەسەكتەرگە جازاتىن اقىندارعا قاراعاندا ەكى-ءۇش ەسە كوپ تولەنەتىن بولدى. مىنە, وسى كەزدە بۇكىل اقىندار بايسالدى تاقىرىپتارىن ءبىر شەتكە ىسىرىپ قويدى دا, جاپپاي بالالارعا ارناپ ولەڭ جازا باستادى. قالاماقىنىڭ كوپ تولەنگەنى سونشالىق, ءتىپتى قالتامداعى بۇرقىراعان اقشانى سانامايتىنمىن دا» دەگەنى بار-تىن.
ماسەلە قايدا! الايدا كەيبىر اقىندار بولماسا, قازىر سول اقىنداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ولەڭدەرى مازمۇن جاعىنان ەسكىردى. تانىمى دا بولەك, قىزىعى دا باسقا, سيقىر مەن تاماشانىڭ ءبارىن تەحنولوگيادان ىزدەگەن قازىرگى بالانىڭ قۋانىشىن, وزىنە لايىق رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايدى.
بالالار ولەڭدەرىندە ەسكەرىلمەي جۇرگەن تاعى ءبىر جايت – ءوسىپ كەلە جاتقان بالانىڭ ۇلتجاندى بولىپ جەتىلۋىنە ولشەۋسىز كومەگى تيەتىن, ۇلتتىق تانىمنىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن ەتنوگرافيالىق, فولكلورلىق ۇعىمداردى ولەڭگە پايدالانۋ جاعى ۇمىت قالىپ بارادى. مىسالى, «قۋىر-قۋىر, قۋىرماش», بەسىك جىرى, «باس بارماق, بالان ۇيرەك» دەپ باستالاتىن قازاقشا ساناماق سەكىلدى تازا ۇلتتىق تانىمنان تامىرلانىپ شىققان ولەڭدەر بۇگىندە جەتىسپەيدى-اق. بالالارعا ارنالعان كەز كەلگەن ۇلتتىق ءداستۇر ناۋرىز, تاۋەلسىزدىك كۇنى سياقتى ءبىردى-ەكىلى مەرەكەلەردە تەاترلاندىرىلعان كورىنىستە وتەدى. ءبىر كۇندىك شابىلىس, ءبىر كۇندىك شارشاۋ. ال بالالاردىڭ قۇلاعىنا ابدەن ءسىڭىپ, كۇن سايىن وي-ساناسىندا جاڭعىرىپ تۇراتىن, ولەڭنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىن ناعىز باستاۋ-بۇلاق رەتىندە قارامايتىندىقتان, اقىندار بۇل اۋىلعا اياقتارىن اتتاپ باسپايدى.
ءبىرتالاي جىل بۇرىن قالالىق اكىمدىك مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان شىعارمالارعا بايقاۋ جاريالادى. بالالارعا ارنالعان دۇنيەنىڭ ازدىعىن بىلگەننەن, جوقتىقتىڭ سالدارىنان جاسالعان قادام بولاتىن بۇل. بالدىرعاندارعا كۇردەلى ويدىڭ كەرەگى جوق. باستى نارسە – بالالارعا تاقۇل-تۇقىل ءتىل ۇيرەتۋ, تانىمدىق نارسەنى ءبىلدىرۋ. ءتىپتى جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ تا ادەبيەتتەگى جولىن العاش بالالارعا ارناپ ولەڭ جازۋدان باستاعان ەدى. ولارداعى يۋمور قانداي ەدى؟! بالدىرعانداردىڭ بويىنا يۋموردى ەرتە باستان ەگۋ قاجەت. وسى يۋمور جەتىسپەگەندىكتەن دە, جۇرەكتى اۋىرتپايتىن, جانىن تىرنامايتىن ءازىل-قالجىڭ ايتا بىلمەيتىندىكتەن دە ادامدار ءبىر-بىرىنە جاۋىعىپ قاراۋدى ۇدەتىپ كەلە جاتقانداي. كىناسىز كۇلكى تۇرعان جەردە زيانكەستىك بولا ما؟ كىناسىز كۇلكى ادامعا دەگەن قۇرمەتتى تۋعىزادى. وقۋلىق قۇراستىرۋشىلار دا ەڭ كىشكەنتاي وقىرمانعا وسىنداي ولەڭ كەرەگىن ەسكەرە بەرمەيدى.
شىعارماشىلىق جولىن بالالار ادەبيەتىنەن باستاسا دا, جۇرە كەلە ەرەسەكتەر تاقىرىبىنا اۋىسىپ كەتىپ جاتۋ سەبەبى, قالامگەرلەرگە دۇرىس كوڭىل بولىنبەۋدەن. «تاقپاقشىلار» دەپ قانا قارايتىن كوزقاراستان ارىلىپ, كوتەرمەلەۋ جاعىن ۇمىت قالدىرماسا, وزىنشە ءبىر شوعىردىڭ قالىپتاسۋىنا ەش كەدەرگى جوق. بالالاردى ەڭ العاش ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن ناق وسى تاقپاقشىلار اراسىندا ءتيىستى ورىندار تاراپىنان جىل سايىن بايقاۋ جاريالانىپ, قولداۋ كورسەتىلىپ, دەمەۋ جاسالىپ وتىرماسا, تاقىرىپ بويىنشا جىرلاتىپ, جارىستىرماسا, بۇگىنگى بالانىڭ الەمىنە ەركىن بويلاي الاتىن جاڭا ەسىمدەردىڭ جارقىراپ شىقپاسى انىق.
الماتى