قالامگەر قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ تار كەزەڭگە تاپ كەلگەن حالىق تاعدىرى تۋرالى تاريحي رومانى, رۋح ەركىندىگىن شىن مانىندە ەندى-ەندى ايقىن سەزىنە باستاعان شاعىمىزدا قولىمىزعا ءتيدى.
روماننىڭ العاشقى تاراۋلارى وسىدان جيىرما جىلدان استام بۇرىن «جالىن» جۋرنالىندا جارىق كوردى دە, باستى كەيىپكەرى ءارى باتىر, ءارى شەشەن سىرىم بولىپ قىزىقتىرىپ, جالعاسىن ودان سايىن اسىعا كۇتتىك. كەيىن شىعارما تولىق كۇيىندە قولىمىزعا تيگەندە, روماننىڭ پالەن بەتىنە دەيىن سىرىمنىڭ اتى اتالماي, كادىمگىدەي اڭتارىلىپ قالدىق. بىراق اڭتارىلۋدىڭ ءجونى جوق ەكەنى كوپ ۇزاماي-اق بەلگىلى بولدى. مەرزىمدى باسىلىمدارداعى لەبىزدەر لەگى, العاشقى تۇساۋكەسەرلەردەگى شاقپاقشا شاعىلعان پىكىرلەر سونىڭ دالەلى. ءبىرى مۇنى قازاق ادەبيەتىندەگى ەرەكشە قۇبىلىسقا تەڭەپ جاتسا, ەندى ءبىرى «سىرىم وتە كۇردەلى تۇلعا, تەك شەبەر ەلدەستىرۋشى, باتىر عانا ەمەس ءارى شەشەن. وسى شەشەندىك قىرى اشىلىڭقىراماي قالعان سەكىلدى» دەگەن ءتارىزدى پىكىردى دە العا تارتتى.
ال ادەبيەتىمىزدىڭ قازىرگى ابىزى ءا.نۇرپەيىسوۆ: «قاجىعاليدىڭ جاڭا رومانىن قولجازبا كۇيىندە العاش باستاپ وقىعاندا نەگىزگى كەيىپكەرىمدى تابا الماي, قاتتى كوڭىلىم قالدى, داستارقان ۇستىندە كەلىن ەكەۋىنە رەنىشىمدى اشىق ايتتىم» – دەپ سىننىڭ قويۋ بۇلتىن مۇلدەم ءتوندىرىپ بارىپ, ءتۇيىندى ويىن بىلاي ءبىلدىردى: «كەيىن اۋرۋحاناعا تۇسكەندە روماندى قايتادان قولعا الىپ, وقۋدى جالعاستىردىم. روماننىڭ سوڭعى بەتىن جاپقاندا, قالامگەردىڭ ادەبيەتىمىزگە تىڭ, سونى سەرپىلىس اكەلگەنىنە كوزىم جەتىپ, ءسۇيسىندىم. قاجىعالي قازاق حالقىن عاسىرلار بويى بيلەگەن وتارشىلدىقتىڭ تابيعاتىن تەرەڭ اشىپتى, يمپەريالىق زالىمدىقتىڭ سالدارىن دا, سەبەبىن دە تەرەڭ زەرتتەپ, ونى العاش رەت عىلىمي-كوركەم كەيىپكەر دەڭگەيىنە كوتەرە العان». اباعا رومانداعى وتارشىلدىق سارىنىن نەگە ەرەكشە ەكپىنمەن, دارا كەيىپكەر دەڭگەيىنە كوتەرىپ وتىر؟ وتارشىلدىق پۋبليتسيستيكالىق-تانىمدىق دەڭگەيدەن كوركەم وبرازعا قالاي اينالدى؟ قوعامدىق وي مەن قالامگەرلىك ويدىڭ رۋحاني الەمدەگى تايتالاسا ۇشتاسۋى قوعامعا نە بەرەدى, ادەبيەتكە نە بەرەدى؟ وسىناۋ جاۋابى ءالى دە بۇلدىر سوقپاققا تارتا بەرەتىن سۇراققا ق.مۇحانبەتقالي ۇلى قالاي جاۋاپ بەردى؟
قازىر زامان وزگەرىپ, ءوزىمىز دە ۇلتتىق رۋحىمىزعا شىنداپ بەت بۇرعان كەزدە تانىمدىق الەمىمىزگە مول ساۋلە تۇسىرەر وسى ۋاقىت مۇمكىندىگىن ق.مۇحانبەتقالي ۇلى قالاي ءتيىمدى پايدالاندى دەگەن سۇراق كوز الدىمىزدا ەرىكسىز كەسە كولدەنەڭدەيدى.
جالپى, قوعامدىق «مەندى» اۆتورلىق «مەننەن» جوعارى قويۋ كوركەمدىك ەلەمەنتتەردىڭ اياعىنا تۇساۋ بولۋى مۇمكىن دەسەك تە, ءومىر شىنايىلىعى ءۇشىن قالامگەر ودان قالىس قالا المايدى, نەكراسوۆتىق قاعيدا اۆتورلىق كونتسەپتسيانىڭ, ءبارىبىر, ەڭ سۇرانىستى ارقاۋىنا اينالادى. وسى رەتتە الەمدە دەموكراتيالىق باسقارۋدىڭ قارلىعاشى رەتىندە قابىلدانعان پاريج كوممۋناسى تىلگە ورالادى. كوممۋنا فرانتسيانىڭ ساياسي ەليتاسىن عانا ءدۇر كوتەرىپ قويعان جوق, رۋح قايراتكەرلەرىنىڭ ىشكى ادامي قارسىلىقتارىنىڭ دا كىسەنىن بوساتتى. جاس وفيتسەر رۋجە دە ءليلدىڭ «مارسەلەزاسى» فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق گيمنىنە اينالىپ, الەمدى شارلاپ كەتتى. جازۋشى, ۆيكتور گيۋگونىڭ ازاتتىقتى اڭساعان جۇرەگىنە دە تىنىشتىق بەرمەدى. ول رەۆوليۋتسيالىق رۋحتىڭ جارقىلىنداي «توقسان ءۇشىنشى جىلىن» جازدى. مىنە, وسىنداي رۋح قازاق جازۋشىسى ق.مۇحانبەتقالي ۇلىن دا شيرەك عاسىر بويى شيراتتى. ۇزاق ىزدەندى, ۇزاق تولعاندى. ويتكەنى اۆتوردىڭ ءوزى ايتقانداي: «ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىندا الەم حالىقتارىنىڭ قاجەتىنە جارارلىق الدەبىر جاڭالىق بولا قالسا, ونى تەك باتىستان, ەۋروپادان, وركەنيەتتى ەلدەردەن شىققان يدەيا ەتىپ كورسەتۋگە تىرىساتىن جامان ادەت بار بىزدە. نەگە؟ ەگەر حاندىقتى كىشكەنتاي مونارحيالىق قۇرىلىس دەپ ەسەپتەسەك, سىرىم سول مونارحيالىق (حاندىق) بيلىكتى دە, مونارحتى (حاندى) دا قۇلاتىپ, ەلدى حالىقتىڭ قايناعان قالىڭ ورتاسىنان شىققان ءوز وكىلدەرى – حالىق وكىلدەرى باسقارسىن! – دەسە, بۇل – سول تۇستاعى ەۋروپانىڭ دا ەسىن تاندىرارلىق جاڭا يدەيا ەدى جانە بۇل – پاريجدەگى قالالىق ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانى «پاريج كوممۋناسىن» دۇنيەگە اكەلگەن 1789-1794 جىلدارداعى ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنان دا ءتورت جىل بۇرىن قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەل باسقارۋ ءادىسى ەكەنىن ەسكەرسەك, ءوزى باستاعان كوتەرىلىس ناتيجەسىندە سىرىم ادام بالاسىنىڭ قوعامدىق ومىرىنە قانداي ۇلكەن جاڭالىق اكەلگەنىن تەرەڭىرەك ۇعار ەدىك» (ق.مۇحانبەتقاليەۆ. سىرىم دات ۇلى. «ەگەمەندى قازاقستان», 1992 جىلعى 22 اقپان).
دەمەك, ەل باسقارۋدىڭ مۇنداي دەموكراتيالىق ءادىسىنىڭ, ياعني «حالىق كەڭەسىنىڭ» الەمدە تۇڭعىش رەت ەۋروپادا ەمەس, قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەنىن وقىرمان ساناسىنا مۇمكىندىگىنشە تەرەڭ ءسىڭدىرۋدىڭ قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. قاجىعاليدىڭ رومان تاقىرىبىن العاشقىدا ويلاعانداي «سىرىم» دەپ الماي «تار كەزەڭ» دەپ الۋى, قالامگەرلىك كونتسەپتسياسىن وسىعان باعىندىرۋى, مىنە, وسى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنۋدەن تۋسا كەرەك جانە ءوزىنىڭ سۇحباتتارىندا ىعىلمان شورەك ۇلىنىڭ «ەل قامىن جەگەن ەرلەردىڭ, ءسوز بىلگەن جاندا قاقى بار» دەگەنىن ءجيى قايتالايتىنى دا وسىنى نىقتاي تۇسەدى.
ۆيكتور گيۋگونىڭ رومانتيكالىق ۇستانىمىنا قىلداي قيانات كەلتىرمەيتىن, ۇلى مۇرات جولىندا ءومىرىن قيۋدان دا تايسالمايتىن لانتەناك پەن سيمۋردەن قارتتاردىڭ سەنۋگە قيىن, بىراق سەندىرەتىن ەرەكشە ءىس-قيمىلدارى – وسىنداي ەرەكشە مىنەزدىڭ مىسالدارى. مىنە, قاجىعالي سىرىمنىڭ بويىنداعى ۇلى ادامدارعا ءتان وسىنداي قايسار مىنەزدى تاپ باسقان دا, تاعى دا تاس قابىرعاعا كەلىپ ماڭدايىن تىرەگەن قالىڭ قازاقتىڭ تورىعىپ, تۇنشىعىپ, تۋرا ولىمگە اتىلار ساتىندەگى كەزىن حاس سۋرەتكەرلەرگە ءتان شەبەرلىكپەن, كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاعانداي ەتىپ, شىنايى كورسەتە بىلگەن. ونى ول قالاي جۇزەگە اسىردى؟
سىرىم كەكتى ادام! اۆتوردىڭ دا جۇيكەسى ابدەن شيرىققان... سىرىمدى كەكتەندىرگەن زامانىنىڭ وزبىرلىعى, قاجىعاليدى شيرىقتىرعان – تۇتاس قوعام جۇگىن موينىنا العان ادامنىڭ – سىرىمنىڭ وسى جاۋاپكەرشىلىگىن شەبەرلىكپەن سومداۋ قاجەتتىگى. مۇنداي تۇلعانى سومداۋ ءۇشىن, قالامگەر, ع.مۇسىرەپوۆ ايتقانداي, كەكتەنىپ جازۋى كەرەك. سىرىمدى دا كەكتەندىرگەن, قاجىعاليدى دا شيرىقتىرعان جاۋ – وسال جاۋ ەمەس! ول – وتارشىلدىق, وتارلاۋشى – رەسەي يمپەرياسى! ەندەشە, جاۋىڭنان جەڭىلمەۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, سونىڭ ءوزىن دۇرىستاپ تانىپ الۋ كەرەك. دارىگەردىڭ اۋرۋدى ەمدەۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن ونىڭ اۋرۋىنا دياگنوز قوياتىنى سياقتى, سىرىمنىڭ دا رەسەي يمپەرياسى سياقتى الپاۋىتپەن ايقاسۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, كۇرەس جولىن بەلگىلەۋى كەرەك. ق.مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ سىرىمنان بۇرىن, اۋەلى رەسەي قوعامىنىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋعا قاتىستى ساياساتىن, ونى جۇزەگە اسىرۋشى قايراتكەرلەرىنىڭ تۇتاس بەينەسىن جاساۋعا ۇمتىلىسىنىڭ سىرى وسىندا. ال ۆيكتور گيۋگونىڭ كەكتەنۋى, اسىرەسە باستى كەيىپكەرلەرىنىڭ پەندەلىككە مۇلدەم كەرەعار, «وتانى ءۇشىن ورتەنۋدىڭ» قانداي بولاتىنىن كورسەتۋگە انت ەتكەندەي, ءار قيمىلىنان, ءار سوزىنەن وت شاشىرايتىن, سونىڭ جالىنى وقىرماندى ەرىكسىز ەرتىپ اكەتەتىن, عاجاپ سۋرەتكەرلىكپەن بەينەلەنەتىن كەكشىلدىك. ول قاھارماندىق پەن راقىمسىز قاتىگەزدىك رۋحى جايلاعان فرانتسيانىڭ بۇرق-بۇرق قايناعان ساياسي ءومىرىنىڭ الاۋى اياسىندا رەۆوليۋتسيا جاتىرىندا باس كوتەرگەن, ياعني تەررور رەسپۋبليكاسى مەن مەيىرباندىق رەسپۋبليكاسى ءور پەرزەنتتەرىنىڭ, بارريكادانىڭ قاي جاعىندا بولعانىنا قاراماستان, ءومىرى ەستەن كەتپەستەي بەينەسىن جاساعان. ەستەن قالاي كەتەدى؟ پونتورسوندى, ۆيلدەنى, پون-و-بونى ازات ەتۋشى, دول, تۋرگ جەڭىمپازى, رەسپۋبليكانىڭ ۆاندەياداعى سەمسەرىنە اينالعان گوۆەن … سول گوۆەن ەندى ءۇش اي بويى سوڭىنان قۋىپ ءجۇرىپ, اقىرى قولىنا تۇسىرگەن رەۆوليۋتسيا جاۋى لانتەناكتى قۇتقارىپ جىبەرمەكشى… جانە قولعا تۇسكەن بويدا ونىڭ باسىن شابۋ جونىندەگى بۇيرىققا قول قويعان دا سول گوۆەننىڭ ءوزى ەدى عوي. گوۆەندى ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە بۇلاي وزگەرتكەن قانداي قۇدىرەت؟! فرانتسيانى انگلياعا ساتپاقشى سۇمىراي لانتەناك باتىر لانتەناكقا, مەيىرىمدى لانتەناكقا قالاي اينالدى؟! ءوزى مۇلدە تانىمايتىن, جالاڭاياق, جالاڭباس قايداعى ءبىر ءۇش قۋ جەتىمدى قۇتقارىپ جىبەرگەنى ءۇشىن عانا ما؟!. ...گوۆەننىڭ ءوزى دە, ونىڭ باتىر ساربازدارى دا جاساي الماعان قايىرىمدىلىق پەن قاھارماندىقتى جاڭاعى قارت لانتەناك جاسادى.
«توقسان ءۇشىنشى جىل» تاريحي تاقىرىپقا قالاي قالام تەربەۋ كەرەك ەكەندىگىنىڭ ۇلگىسى. الايدا تالانتتار ۇلگىگە كوپ باعىنا بەرمەيدى. ءوزىنىڭ سارا جولىن تارتادى. تاقىرىبى رۋحتاس, كەيىپكەرلەرى ۇلتتىق قاسيەتتى ۇلىقتاۋىمەن ۇقساس بولعانمەن ەكى جازۋشى سول قاسيەتتىڭ تابيعاتىن اشۋداعى وزىندىك شەشىمىمەن ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ۆيكتور گيۋگو مونارحيالىق ەۋروپا مەن دەموكراتيالىق ەۋروپانىڭ ارپالىسىن فرانتسيانىڭ ءوز ىشىندەگى وقيعالار ارقىلى سۋرەتتەسە, قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىندا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس ءبىر ەل اۋماعىنا سىيمايدى. الپاۋىت, مەنمەن يمپەريا مەن نامىسشىل, وجەت, بىراق قاۋقارسىز ەلدىڭ ءوزارا ارباسۋى مەن ايقاسۋى قاجىعاليدى سونى شەشىمدەرگە يتەرمەلەيدى. تەك قازاقتاردىڭ ءوز باسىنداعى جاعدايدى ارقاۋ ەتسە, شىعارما دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماس ەدى. ۆيكتور گيۋگوعا فرانتسيانىڭ ءوز ىشىندەگى ساياسي كۇرەستى سۋرەتتەۋ ءۇشىن سىرت ەلگە اۋا جايىلۋدىڭ قاجەتى دە جوق, توقسان ءۇشىنشى جىلدىڭ الاپات وقيعالارىنىڭ ءوزى ۇلى رەۆوليۋتسيانىڭ تابيعاتىن اشىپ كورسەتۋگە جەتىپ جاتىر. ال ازاتتىق جولىندا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ ار-نامىس رۋحىنىڭ اسقاقتىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن قاجىعاليعا, ەڭ الدىمەن باستى دۇشپانىنىڭ, رەسەيلىك يمپەريانىڭ زەرتتەۋشىسىنە دە, سولاردىڭ پسيحولوگياسىن بەينەلەۋشى قالامگەرىنە دە اينالۋى كەرەك.
تاريحي تاقىرىپتى تانۋدا ق.مۇحانبەتقالي ۇلى ۆ.گيۋگومەن باسەكەلەس ەمەس جانە تاقىرىپتى اشۋداعى قالامگەرلىك ۇستانىمدارى دا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ۆ.گيۋگونىڭ ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنىڭ كوركەمدىك بەينەسىن جاساۋدا ارحيۆ قۇجاتتارىن قالاي اقتارعانى ماعان بەلگىسىز, بىراق ق.مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ سىرىم باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تاريحىن سارىلىپ زەرتتەگەنى ەشقانداي داۋ تۋدىرمايدى.
فرانتسيا پاتريوتى رەتىندە ءابسوليۋتتى مونارحياعا, اريستوكراتياعا, كلەريكاليزمگە بەلسەنە قارسى شىققان, ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن وتانىنان قۋىلىپ, ون توعىز جىلىن شەتەلدەردە وتكىزگەن, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ قايراتكەر سىنشىسى ۆ.گيۋگونىڭ قالامىنان «پاريج قۇداي-انا سوبورى», «توقسان ءۇشىنشى جىل» سياقتى وتە كۇردەلى تاريحي تۋىندىلاردىڭ تۋعانىنا تاڭدانۋعا دا بولمايدى. ارينە, بۇل ءۇشىن ۆ.گيۋگونىڭ قوعامدىق, مەملەكەتتىك قايراتكەر بولۋى ەڭ ءبىرىنشى شارت ەمەس, بىراق ونىڭ ماڭىزدىلىعىن دا ەشكىم تەرىسكە شىعارا المايدى. سول سياقتى, ق.مۇحانبەتقالي ۇلى دا, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى ادەبي گازەت-جۋرنالداردا قالامگەرلىك مەكتەپتەن ءوتىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ەڭ جوعارى بيلىك ورگاندارىندا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مەملەكەتتىك تە پىكىر قالىپتاستىراتىن, پىكىرلەردى تارازىلاۋعا مەيلىنشە سەرگەك قاراۋعا ءتيىستى ساياسي ورتادا شىڭدالعان قالامگەر. سىرىمنىڭ شەشەندىگىن ءبىرىنشى كەزەككە قويماي, ونىڭ ءار ديالوگى مەن مونولوگىندا ءسوز بەن وي قاتار ۇشقىنداپ, قاتارلاسا جارقىلدايتىن ۇلتتىق, مەملەكەتتىك مۇددەنى قايراتكەرلىك بيىكتەن تولعاۋى قاجىعاليدىڭ قوعامدىق تا, قالامگەرلىك تە قايراتكەرلىك ءبىتىمىن ايقىنداي تۇسەدى. جازۋشى – ۇلتىنىڭ ۇياتى دەسەك, تاپ جاڭاعىداي قاسيەت قاشاندا اۋاداي قاجەت. سوندىقتان «توقسان ءۇشىنشى جىل» الەم ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنان قالاي نىق ورىن السا, «تار كەزەڭ» دە قالىڭ وقىرمانعا سونداي ىستىق ىقىلاسپەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن جول تارتتى-اۋ دەپ ويلايمىن.
سىرىم باقتىگەرەي ۇلى