«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان جاڭا ايداردىڭ كەزەكتى ماتەريالىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. «وقۋعا, قاتىناسقا» ماقالاسى 1920 جىلى «ۇشقىن» گازەتىنىڭ №37 سانىنا شىققان.
وقۋعا, قاتىناسقا
بۇل كۇنگە شەيىن قازاق ەلى تالاي ءداۋىردى باسىنان وتكەردى. ءوز الدىنا حان بولىپ, ءبىر اۋىزعا قاراپ, بەرەكەلى بولعان زاماندى كوردى; كورشىلەرمەن سوعىسىپ, كوك تەمىرمەن قۇرسانىپ, جاۋىنگەر بولعان ءومىردى كەشىردى. جاۋلارىن قۋىپ, ولجاعا باتىپ, تاسقىنداعان كۇندى كوردى. جاۋىنان تاياق جەپ, ۇركىندىككە ۇشىراپ, ءۇبىرىپ-شۇبىرىپ, تابان تەرىلەرى اعارىپ, زارىققان زاماندى كەشىردى. بىرلىك-بەرەكەدەن ايىرىلىپ, ءبىرىن-ءبىرى جاۋداي شاۋىپ, جەسىر, جەبىر قىلعان, ءسوز – بىلەكتىنىكى بولعان باتىرلار داۋرەنىن وتكەردى. ءومىردىڭ تالقىسىنا شانشىلىپ, «تورە» دەگەن توقىمعا باعىنىپ, ءوز باستارىن قۇلدىققا سالعان كۇندەرى بولدى.
تورەلەردىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ, روسسياعا باعىندى. سايلاۋ شىعارىپ, بار قازاقتى ەلىكتىرىپ, اراسىنداعى باۋىرمالدىق, ۇيىمشىلدىق, كومەكشىلدىك, شىنشىلدىق مىنەزدەرىن ءولتىردى. ونىڭ ورنىنا وتىرىك, ۇرلىق, زورلىق, الداۋشىلىق, سەنىمسىزدىك, ايلاكەرلىك مىنەزدەردى كىرگىزدى. حالىقتىڭ قۇلقىن ابدەن بۇزىپ العان سوڭ جەرىنە, تىلىنە, ەلدىگىنە قول سوزدى. قازاق ەلى سۋ تۇبىنە كەتۋگە ايلانعانىن سەزىپ, تال قارماپ, جانتالاسىپ تۇرعان مەزگىلدە روسسيانىڭ وسى ۇلكەن توڭكەرىسىنە كەز بولدى. قازاقتىڭ توڭكەرىستەن ۇعىنعانى – «ەل بولۋىمىز اۆتونومياعا عانا بايلانۋلى» دەگەن ءسوز بولدى. ارينە, قازاقتىڭ بۇل سەزىمىن تەرىس دەپ ايتاتىن كىسى بوستاندىق دۇشپاندارىنان عانا تابىلدى. شىن توڭكەرىسشىل بوستاندىق جولىنداعى كىسىلەر قازاقتىڭ تىلەگىن دۇرىس كوردى. توڭكەرىستىڭ ءۇش جىلىنان بەرلى قازاقتىڭ تىلەگى, جۇرەگى قايناپ, كوزى جاسارىپ, شىدامسىزدانىپ كۇتكەن ماقسۇتى بۇگىن تاڭدا دۇنيە جۇزىنە شىعىپ وتىر. التى وبلىستىڭ قازاعى باس قوسىپ, ۇكىمەتىن سايلاپ, ماسايراسىپ قايتىپ وتىر. ەندى جۇمىستىڭ اۋىر سالماعى سايلانعان ۇكىمەتتىڭ ۇستىندە قالىپ وتىر. ۇكىمەت حالىققا جاقىن بولسا, قادىرلى بولسا, ىسشەڭ, تازا بولسا جۇمىستارى جەمىستى بولماق. ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىزدى ەڭبەكشىل قازاق توبى تاڭداپ سايلاپ قويدى. سوندىقتان ەڭبەكشىل ەلگە ۇلكەن جەمىستى قىزمەت كورسەتەدى دەپ سەنۋگە بولادى. قازاقتىڭ ۇكىمەتىن باسقا ۇكىمەتتەردىڭ ەشبىرەۋىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. قازاق ۇكىمەتىنىڭ قولىنداعى ەلدىڭ كوبى سۋجۇرەك بولىپ كوپ جانشىلعان, ونەردەن, كاسىپتەن, عىلىمنان جىراق قالعان, ەسكى ساياساتتىڭ كەسەلىمەن مىنەزدەرى بۇزىلعان, قوساقتاسا باسى قوسىلماي جۇرگەن قازاق. بۇرىننان بيلەپ-توستەپ, قازاققا ايتقانىن ىستەتكەن ەمىن-ەركىن قازاقتىڭ مال-مۇلكىن الىپ, قۇلدانعان ورىس ەلى. سونشالىق قيىن حالدە قالعان قازاقتى قاتارعا كىرگىزىپ, تەڭدىگىن ۇعىندىرۋ قانداي قيىن بولسا, ەمىن-ەركىن قازاقتى قۇلدانعان ورىسقا اۋىزدىق سالىپ, تارتىپكە ۇيرەتىپ, وزىنە باعىندىرۋ ودان دا قيىنىراق. ۇلكەن روسسيادا بايلاردان قالعان (فابريك-زاۋىت, مەكتەپ باسقا دا ۇلكەن ۇيلەر, كەرەكتى سايماندار سياقتى) كوپ ميراستار بار. قازاق ايماعىندا ونداي ميراستان دانەمە جوق. ۇكىمەت ەلىن سىرتقى جاۋدان قورعاۋعا, ىشتەگى تىنىشتىق, ءتارتىپتى ورناتۋعا, ناداندىقتان قۇتقارىپ, عىلىم شاشۋعا, شارۋاشىلىعىن تۇزەتۋگە, ونەركاسىپ ۇيرەتۋگە, ەلىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, ونىڭ ۇستىنە جۇرتتى الەۋمەتتىك (سوتسياليزم), ورتاقشىلدىق (كوممۋنيزم) جولىمەن تاربيەلەۋگە مىندەتتى. مۇنىڭ بارىنە دە مىنىسكەرلەر ءھام لايىقتى قۇرالدار كەرەك. ول مىنىسكەرلەردى, لايىقتى قۇرالداردى قازاقتان تابۋعا مۇمكىن ەمەس. قازاقتىڭ وزىنەن تابىلادى دەگەن ويمەن اۆتونوميا بەرىپ وتىرعان جوق. ورىس جولداستاردىڭ كومەگىمەن كوتەرمەلەپ, قازاقتى ەل قاتارىنا قوسامىز دەگەن ويمەن بەرىپ وتىر. ەڭبەكشىل قازاقتىڭ توبى دا سول ماقسۇتتى ويلاپ, ورىس جولداستاردى ۇكىمەت باسىنا سايلاپ قويىپ وتىر. دۇرىس, قازاقستاندا اۆتونوميالى جۇمھۇريات بار, جۇمىس وتە ۇلكەن, وتە كوپ. ول جۇمىسقا كەرەكتى زاتتىڭ بىرەۋى دە قازاقتىڭ وزىندە جوق. ەندى قالاي ەتپەك كەرەك؟
مەنىڭ ويىمشا, ازعانا كۇشتى كوپ جۇككە تارتىپ, شەگىپ تارتا الماي جولدا قالۋدان ساقتانىپ, ەڭ الدىمەن كۇشتى مولىقتىرۋ كەرەك. ۇكىمەت جۇگىن الىپ جۇرۋگە ۇلكەن كۇش, ارينە, عىلىم كۇشى. بۇل سوزگە ەشبىر كىسىنىڭ تالاسى جوق. نادان اسكەر وقتى كىمگە اتاتىنىن, نە ءۇشىن اتاتىنىن بىلمەيدى. جاندى ماشينادان پايدا شىقپايدى. قانشا كۇشكە سالىپ, ىشكى ءتارتىپتى وڭداۋعا نيەت قىلىنسا دا, مىنەز-قۇلقى بۇزىلعان تۇيسىكسىز ەلدەن ەڭبەك جانبايدى. شارۋانىڭ جايىن, ءومىردىڭ قادىرىن بىلمەگەن سوقىر ەلدىڭ شارۋاسى, ونەركاسىبى تۇزەلمەيدى.تازالىقتىڭ پايداسىن تۇسىنبەگەن, ناستىق تۇرمىستان جيىركەنبەگەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ساقتالمايدى. تۇيسىكسىزدىڭ قىرسىعى الەۋمەتتىك, ورتاقشىلدىق ومىرگە جول بەرمەيدى. ءبارىن قىسقاسىنان ايتقاندا, وڭكەي جوقتىقتىڭ ورتاسىندا جاسالعان جاس ۇكىمەتتىڭ بارلىق جۇمىسىنا ەلىنىڭ ناداندىعى كولدەنەڭ ءتۇسىپ, ىلگەرى باسايىن دەگەن اياعىن كەيىن تارتىپ, بوگەت بولىپ وتىرادى. ۇكىمەت جۇمىسقا كىرىسكەندە, ەڭ الدىمەن, ويلانىپ قولعا الاتىن جۇمىسى – وقۋ بولۋعا ءتيىس. قازاقتىڭ ناداندىعىن, وقۋدىڭ كەرەكتىگىن, وقۋسىز ەشبىر جۇمىستىڭ ىلگەرى باسا المايتىنىن از عانا پىكىرى بار كىسىلەردىڭ ءبارى بىلەدى. «وقۋ كەرەك» دەگەن ءسوزدى ايتپايتىن قازاق جوق. ەندىگى جۇمىس – سوزدەن شىعىپ, ىسكە قاراي ۇمتىلۋدا. قازاقتى وقىتۋ قازاق وقىعاندارىنىڭ عانا قولىنان كەلەدى. ورىس جولداستار قانشا كومەكتەس, تىلەكتەس بولسا دا قازاقتى وقىتا المايدى. سوندىقتان قازاقتى ناداندىقتان قۇتقارۋ تۋراسىنداعى جاۋاپكەر كىسىلەر ۇكىمەتتىڭ قازاق مۇشەلەرى بولماق. ۇكىمەت باسىنا وتىرعىزعان ون شاقتى قازاق جىگىتتەرىن سىناپ, شەتتەن قاراپ ءجۇرۋدى ويلاعان قازاق وقىعاندارى بولسا تاريحتىڭ سىنىنا وزدەرى تۇسەدى. قازاققا جانى اشىعان, نامىسى, ارى بار وقىعانداردىڭ بەرىلىپ, كوزدەرىن اشاتىن مەزگىلدەرى جەتتى. ۇكىمەت كىسىلەرى ەلدىڭ جۇمىسىن وڭ باعىتقا سالىپ, باسقارىپ وتىرادى. جالپى حالىق ۇكىمەتتىڭ سىلتەگەن باعىتىنا قاراي ۇمتىلىپ, جۇمىستارىن ىستەپ الىپ وتىرادى.
بۇل ۋاقىتقا شەيىن قازاقتىڭ وقىعاندارىنا ۇكىمەت مىندەتى تۋراسىندا ايتىلعان ءسوز جوق. بۇدان بىلاي ءىس جۇزىندە بولسىن, پىكىر جۇزىندە بولسىن ۇكىمەتىمىزگە كومەكتەس بولىپ, بۇيىرعان قىزمەتىنە دايىن بولىپ تۇرۋ ءبارىمىزدىڭ ادامشىلىق بورىشىمىز. وقۋ تۋراسىندا ۇكىمەتتىڭ ەسىنە سالىپ كەتەتىن پىكىرىمىز مىناۋ: ەڭ الدىمەن وقۋ جۇمىسىنا ىسشەڭ, عىلىمدى, تازا كۇشتى جيناۋ كەرەك. ولاردى جيناۋ كۇش جولىمەن بولماي, ىنتاسىن تارتۋ رەتىمەن بولۋ ءتيىس. بۇل ۋاقىتتا تۇرمىس قىمباتتاۋلى, سوندىقتان وقۋ جۇمىسىنداعى كىسىلەردىڭ ايلىعىن, تاماعىن, كيىمىن تولىق ەتىپ بەرۋ كەرەك.
وقۋ جۇمىسى ەڭ قيىن جۇمىس, تازا, قاسيەتتى جۇمىس. وقۋ جۇمىسىنداعى كىسىلەرگە حالىقتىڭ قاجەتى, ءىسى تۇسپەيدى. سوندىقتان ولار تۇرمىس جۇزىندە باسقا حالىقپەن بايلانىسى بولماي, وزىنە تيگەن سىباعاسىمەن عانا كۇن كورەدى. اكىمشىلىك, سۋديالىق ءھام باسقا جۇمىستاعى كىسىلەرگە جۇرتتىڭ ءىسى كوپ ءتۇسىپ, جالىنىشتى بولادى. ولار تۇرمىس جۇزىندە حالىقپەن ارالاسىپ, مۇقتاجىن تۇگەلدەپ وتىرادى. وقۋ جولىنداعى جىگەرلى, ىسشەڭ جۇمىسكەرلەردىڭ ءبارى دە ءومىر تولقىنى, تۇرمىستىڭ تالقىسىمەن باسقا قىزمەتكە كىرىپ كەتىپ وقۋ جاعىن اقساتىپ تاستايتىن سەبەبىنىڭ ۇلكەنى وسى.
وسىندايلىق سەبەپتەردى ەسكە الىپ, وقۋ جولىنداعى قىزمەتكەرلەرگە تولىق قىلىپ, ايىرىقشا سىباعا بەرمەيىنشە وقۋ جۇمىسى ىلگەرى باسپايدى. وقۋ جولىنداعى جۇمىسكەرلەردىڭ باسقا جۇمىسقا شىعىپ كەتىپ جاتقانىن وسى كۇندە ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز كورىپ وتىر. ونان سوڭعى وقۋدىڭ شارتى – كىتاپ, مەكتەپ, مۇعالىم دەگەن بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان زاتتار. مۇعالىم دايىنداۋعا ءۇش جىلدان بەرى قازاقتىڭ ءار وبلىسى دەرلىك كىرىسىپ جاتىر. بۇدان بىلاي دا سول جولدى ۇلعايتا بەرمەسە, كىشىرەيتپەك ەمەس. وسى كۇندەگى ۇكىمەتتىڭ الدىندا كۇتىپ تۇرعان جۇمىس – كىتاپ پەن مەكتەپ. مەكتەپ بۇل قىستا سالىنبايدى. تەزىنەن قولعا الاتىن جۇمىس – كىتاپ. كىتاپ دەپ ايتقاندا ءبىر-اق اۋىز ءسوز بولسا دا ءىس جۇزىنە اسىرۋ جاعى وتە ۇلكەن جۇمىس. كىتاپ شىعارۋعا ىسىلعان, جۇيرىك جازۋشىلار, گۇرىلدەپ تۇرعان باسپاحانالار, قارىپ جيعىشتار, باسپاحانانىڭ ازىعى بولاتىن كومىر, باسىلعان كىتاپتى تاراتاتىن كىندىك ءباسپاسوز (تسەنترپەچات) مەكەمەسى, ءبۇتىن وبلىستارعا, ۇيەزدەرگە جەتكىزىپ تۇراتىن زىرلاپ تۇرعان تەمىر جولدار, اۋىل اراسىنا شاۋىپ تۇراتىن ات-اربالار كەرەك.
بۇلاردىڭ قايسىسىنان تاپشى بولسا دا وقۋ جۇمىسى ىلگەرى باسا المايدى. زاماننىڭ اعىپ ءوتىپ بارا جاتقانىن ەسكە الىپ, بۇگىننەن باستاپ ورىنبوردا ەڭ كەمىندە ءۇش باسپاحانالاردىڭ, باسپانىڭ مۇسىلمان قارىپتەرى, قارىپ تىزگىشتەرى, قاعازى مەن بوياۋى, كومىرى ارتىعىمەن دايىندالۋدىڭ شاراسىنا كىرىسۋ كەرەك. سىلتاۋعا, جالتاققا, جالىنىشقا قاراماي قازاقستانداعى بارلىق جازعىش كۇشتى ورىنبورعا الدىرىپ, باسپاحانا كۇيلەنىپ بىتكەنشە, كىتاپتى جازدىرا باستاۋعا ءتيىس.
انا قالادا گازەت جازىپ وتىرادى, مىنا قالادا جۋرنال شىعارىپ وتىرادى دەپ ازعانا كۇشتى بولشەكتەۋدەن پايدا شىقپايدى, ىلعي زيان شىعادى. باسقا قالالارداعى باسپاسوزدەردىڭ ۋاقىتشا توقتاپ قالۋىنا دا شىداپ ورىنبورعا كۇش جيناۋ كەرەك. ورىنبوردان بۇرقىراعان ءباسپاسوز قازاقستانعا تەزىنەن تارالىپ تۇرسا ماقسۇت تۇگەل. تەز جارلىقپەن ورىنبوردان ءھام جىراقتاعى وبلىستىق, ۇيەزدىك قالالاردان كىندىك ءباسپاسوز مەكەمەسىن اشتىرۋعا كەرەك. ءبۇتىن قازاق دالاسىندا قاتىناس جولدى جيىلەتىپ, ءاربىر اۋداننان بەلگىلى ورىنعا ات-اربا بايلاتىپ تۇرۋدى ەكى ايدىڭ ىشىندە رەتتەپ, جونگە سالۋعا كەرەك.
ەل ىشىندە قاتىناس جولدىڭ ءجيى بولىپ رەتكە سالىنۋى جالعىز وقۋ جۇمىسى ءۇشىن عانا ەمەس, ۇكىمەتتىڭ بارلىق جۇمىسى ءۇشىن كەرەك. ەل اراسىنداعى جول ناشار بولسا, ۇكىمەتتىڭ بۇيرىق-جارلىقتارى ۋاقىتىندا جەتپەيدى. جۇمىس بىتىرۋگە قىرعا شىعارعان كىسىلەرى مەزگىلدى ۋاقىتىندا قايتپايدى. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ ءبىر كۇندە بىتىرمەك بولعان جۇمىسى ءبىر ايعا, ايدا بىتىرمەك جۇمىسى جىلعا سوزىلىپ, ءىس ىلگەرى باسا المايدى. جولدى جىلدامىراق تۇزەتۋ جالپى ەلگە دە ءتيىمدى. ەكى جىلدان بەرى اعىلىپ ءجۇرىپ جاتقان اسكەر, ميليتسيا جول ۇستىندەگى ەلدىڭ مالىن سويىپ, دۇنيەسىن تالاپ, كىسىلەرىن ۇرىپ ياكي ءولتىرىپ, اتتارىن ءبىرجولاتا الىپ كەتىپ جاتىر. ول جۇمىستار بۇل كۇنگە شەيىن باسىلىپ, رەتتەسكەن جوق. جول ۇستىندەگى قازاقتار قىستاۋلارىن تاستاپ, جىراق وتىرعان اۋىلدارعا ... اسكەر ياكي ميليتسيالار جولدى تاستاپ, ەلدىڭ اراسىنان جول سالىپ الىپ, ... قولىندا مىلتىعى بارعا بەرىپ ساندالىپ, ۇيىنە ارەڭ جەتىپ ءجۇر. وسىنىڭ بارلىعى قاتىناس جولدىڭ رەتتەلمەگەندىگىنىڭ سالدارى. قاتىناس جول رەتتەلسە سولداتتار, ميليتسيالار اۋىلعا شاپپاي, دايىن تۇرعان كولىكتى ءمىنىپ, جالعاس ورىننان قايتارىپ وتىرادى. ولار اۋىلعا بارماعان سوڭ جوعارىداعى ايتىلعان بەيباستاقتىق بولمايدى. تىنىشتىق بولعان سوڭ ۇركىپ, بەزىپ جۇرگەن قازاق قايتادان كەلىپ, قىستاۋىنا يە بولىپ, راحات ءومىر كەشەر ەدى. مەدرەسە سالىستىرۋ جاعىنا كەلگەندە ءبىراز ويلانىپ, قازاقتىڭ تۇرمىسىنا كوز سالماي وتۋگە بولمايدى. قىردا ءجيى وتىرعان اۋىل جوق, مەدرەسەگە جاعاتىن وتىن زاتى جوق. قازاقتىڭ وتىنى – «قي». قيدى بەرىپ وتىرعان مال عوي. ۇكىمەتتىڭ مال سالىعىمەن قوي تۇقىمى ازايعان سوڭ قىرداعى بىتىراپ وتىرعان قازاقتىڭ وتىن جاعىنان تارىعۋى كۇننەن جارىق شىندىق.
ءبىر دالاعا ياكي ەكى-ءۇش ءۇيدىڭ قاسىنا قوقىرايتىپ سالعان مەدرەسەنىڭ جەمىسى شىعادى دەپ ويلاۋعا دا بولمايدى. مەدرەسەنىڭ سالىنۋى قازاقتى 30-40 ۇيمەن باستارىن قوستىرىپ قىستاتۋمەن قاتار ءجۇرۋ كەرەك. وتىرىقشى بولار-اق, جەر تابىلسا لاعىپ قاشاتىن قازاق جوق.
قازاقستانداعى جەر قايتادان ۇلەستىرىلسىن دەگەن ءى جالپى قازاق سوۆەتتەرىنىڭ توبى قاۋلىسىن جەر كوميسسارياتى تەزىنەن ىسكە اسىرىپ, قازاقتىڭ باسىن قوسۋعا شىنداپ كىرىسۋ كەرەك. سونىمەن مەكتەپ تە سالىنا بەرۋ كەرەك. مەكتەپسىز قازاق ۇيىنە جيناپ وقىتقان وقۋ بالالاردى دەرتتى قىلادى. دالاعا سالىنعان جابدىقسىز مەكتەپكە بالا جينالماي تاڭقيىپ بوسقا قالادى. قاي جۇمىس بولسا دا مال مەن ادامعا توقتايدى. وقۋ جۇمىسىنا ۇكىمەت مال ايامايدى. قازاقتىڭ ءبىلىمدى, ىسشەڭ, پىكىرلى كىسىلەرى دە وقۋ جۇمىسىنا قاراي ايلانار دەپ ويلايمىن. وقۋ كوميسسارياتىنىڭ باسىندا وتىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى. احمەتتى بىلمەيتىن قازاق بالاسى جوق. احمەت قازاق بالاسىنا ءوزىنىڭ توڭكەرىسشىل جانىمەن, اق جۇرەگىمەن, تازا قىزمەتىمەن تانىس بولعان. احمەت ءالى دە سول جولىنان شىققان جوق. كوپ بەينەت, ەتەك استىنداعى دۇشپان احمەتتى جاسىتقان جوق. احمەت كوتەرگەن وقۋدىڭ قىزىل تۋىنىڭ استىنا قازاقتىڭ وقىعان كۇشى شىن ىنتالارىمەن جۇگىرىپ كەلىپ جينالار دەگەن سەنىمدەمىن. قازاق وقىعاندارى, جۇمىستىڭ جەمىسىنە قاراپ ۇمتىلۋدى زامان كەرەك قىلىپ وتىر.
قازاق ءۇشىن ىستەيتىن جۇمىستىڭ تارماقتارى وتە كوپ ەكەنى راس. ءبارىنىڭ دە وتە قاجەتتىگى جانە راس. ولاي بولسا دا (جوعارىدا كورسەتكەن سەبەپتەر بويىنشا) ءبارى دە وقۋعا كەلىپ توقتايدى. قاعاز بەتىنە جازىلعان ادەمى ءسوزدى مالدانىپ, مەكەمەنىڭ ۇستەلىنە سۇيەنىپ وتىرعانعا ءماز بولماي, بۇگىننەن-اق ىسكە اسىپ, جەمىس بەرەتىن, ەمىن-ەركىن قولدان كەلەتىن جۇمىستى قاراۋ كەرەك. ول جۇمىس – وقۋ جۇمىسى!
بىزگە الەۋمەتتىك نەگىزىنە قۇرىلعان كەڭەستىك اۆتونوميا بەرىلدى. بىزگە ورىستارمەن تەڭدىك, قۇرداستىق قۇقىعى (پراۆوسى) بەرىلدى. ءبىز ۇمىتپايىق, ءبىر نارسەنىڭ بەرىلۋى بار, الۋشىنىڭ بەرىلگەن نارسەگە يە بولا ءبىلۋى بار. ءبىز قازاق بەرىلگەن جۇمھۇرياتتىققا, قۇقىققا يە بولارلىق حالگە جەتكەنىمىز جوق. بەرىلگەن قۇقىقتى الماي قويۋدىڭ رەتى تاعى جوق. بۇل قۇقىققا يە بولاتىن زات جالعىز – وقۋ. وسى قۇقۇعىمىزدان ايىرىلمايىق دەگەن ويدا بولساق, بارلىق تازا كۇشتى وقۋعا جەگۋ كەرەك. قازاقتىڭ وقىعاندارىنىڭ بيلىگىنە مويىنسۇناتىن مەزگىل جەتتى. كىسىنىڭ ارى قانداي دارەجە الۋ, قانداي ۇلىقتىق كورسەتۋ, كىمدەردى باس ءيدىرۋ جاعىن ايتپايدى. اق جۇرەك, تازا قىزمەت, شىندىق جاعىنا بۇيىرادى. ارەڭ بۇيىرعان جۇمىسى وقۋ جولىنداعى قىزمەتتەن تۇگەلىمەن تابىلادى.
ەڭبەكشىل قازاق ەلىنىڭ بۋىنى قاتپاعان جاس ۇكىمەتى, تاپتالعان, جانشىلعان, ناداندىق تۇزاعىنا شىرماتىلىپ بايلانعان قازاق ەلى قۋانعان جۇرەگىمەن, جانارلانعان كوزدەرىن سەندەرگە قاراي تىگىپ, ناداندىق قاقپانىنان بوساتىپ الۋلارىڭدى كۇتىپ وتىر.
ىلعي جوقتىقتىڭ ىشىندە قاقالعان قازاقتىڭ ءبىرىنشى جاس ۇكىمەتى, جاۋاپكەر جۇمىسىڭ ۇلكەن, جۇگىڭ اۋىر. وقۋسىز, قاتىناس جولسىز ەشبىر جۇمىس ىلگەرى باسپايدى. ۇلكەن كۇش وقۋعا, قاتىناس جولعا!
م. تۇرعانباي