قر پرەمەر-ءمينيسترى ا. ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قر ۇكىمەتىنىڭ وتىرىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر. دالەنوۆ, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ب. سۇلتانوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س. وماروۆ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعالارى تۋرالى بايانداما جاسادى.
قر ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر. دالەنوۆ اتاپ وتكەندەي, وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ ينفلياتسيا 4-6% ءدالىز شەگىندە ساقتالۋدا. جىلدىق ينفلياتسيا 5,4% دەڭگەيىندە قالىپتاستى, ال 2018 جىلدىڭ شىلدەسىندە ول 5,9% قۇراعان.
ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە ەڭ كوپ اسەر ەتكەن — ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى. ولاردىڭ ينفلياتسيا وسىمىنە قوسقان سالىمى 3,4 پ.ت. قۇرادى. وسى تاۋارلار باعالار ءوسۋىنىڭ شامامەن 63% قۇرادى.
ازىق-ت ۇلىك باعالارى ءوسۋىنىڭ جارتىسى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 19 ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا تيەسىلى.
ء«بىز بيىل ينفلياتسيانى بەرىلگەن دالىزدە ۇستاپ قالۋ ءۇشىن 10 تاۋاردى انىقتادىق. ولار – پياز, ءسابىز, كارتوپ, قىزىلشا, كۇرىش, ۇن, جىلقى ەتى, قوي ەتى, سيىر ەتى جانە نان. تاۋارلاردىڭ وسى توبى بويىنشا كۇشەيتىلگەن باقىلاۋ جۇرگىزۋ, سونداي-اق ولاردىڭ باعالارىن تومەندەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ ۇسىنىلادى», دەدى ر. دالەنوۆ.
باعالاردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن جاڭا قۇرالدار ازىرلەندى.
«قازىرگى تاڭدا تاۋاردىڭ باعالارىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى قۇرالدار بار. بۇل – ساۋدا ەرەجەسى, تۇراقتاندىرۋ قورلارى جانە ساۋدا جەلىلەرىن كرەديتتەۋ, كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى, دەلدالدىق وپەراتسيالاردى مونيتورينگىلەۋ جانە تەكسەرۋ. بۇل قۇرالدار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا باعالاردىڭ ءوسۋىن بارىنشا ءتيىمدى تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ولاردى بەلسەندى قولدانۋ قاجەت», دەپ تۇيىندەدى ر. دالەنوۆ.
ءوز كەزەگىندە, قر ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ب. سۇلتانوۆ الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعالاردىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ شارالارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
ب. سۇلتانوۆ بيىلعى 16 تامىزدا ىشكى ساۋدا ەرەجەسىنە وزگەرىستەر كۇشىنە ەنگەنىن حابارلادى. وتاندىق وندىرۋشىلەرگە بارلىق ساۋدا وبەكتىلەرىندە وزدەرىنىڭ تاۋارلارىن ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ول ءۇشىن ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرىنىڭ وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ءۇشىن كەمىندە 30% سورەلىك كەڭىستىكتى نەمەسە ساۋدا الاڭىن ۇسىنۋ مىندەتى كوزدەلدى. بۇل رەتتە حالىقتىڭ ىڭعايى ءۇشىن وتاندىق ءوندىرىس تاۋارلارىن ورنالاستىرۋ ورىندارى «قازاقستاندا جاسالعان» ارنايى بەلگىسىمەن بەلگىلەنەتىن بولادى.
«وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىنە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ساۋدا ورىندارىنداعى سورەلەرگە ەركىن قول جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردى ەڭ كورنەكتى نەمەسە, ساۋدادا اتالاتىنداي, «التىن» سورەلەرگە ورنالاستىرۋ بويىنشا جۇمىس جاساۋ قاجەت», دەدى ب. سۇلتانوۆ.
باعالاردى تۇراقتاندىرۋدىڭ تاعى دا ءبىر شاراسى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ساۋدا ۇستەمەسىن 15%-دان اسپايتىن مولشەردە بەكىتۋ بولادى.
بيىلعى 17 تامىزدا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعالارىن تۇراقتاندىرۋ تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋدىڭ ۇلگىلىك ەرەجەلەرى كۇشىنە ەندى. الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار ساتىپ الىناتىن تاۋاردىڭ ۋاقىتى مەن سانى جانە ونى وتكىزۋ بويىنشا تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ رەزەرۆتەرىن قالىپتاستىرۋداعى ءىس-قيمىلداردىڭ دەربەستىگىن الدى.
وسى جىلى «اينالىم» سحەماسى بويىنشا پيلوتتىق جوبا بەس وڭىردە: نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارى, قوستاناي, قىزىلوردا, الماتى وبلىستارىندا جوسپارلانۋدا. كەلەسى جىلى «اينالىم» سحەماسىن ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ بارلىق جەرىندە جانە بارلىق 19 تاۋارلىق پوزيتسيا بويىنشا جوسپارلانىپ وتىر.
قايتا ساتىپ الۋشىلاردى قىسقارتۋ مەن تاماق ونىمدەرىن ساقتاۋ, بۋىپ-ءتۇيۋ, وتكىزۋ جانە تاسىمالداۋ بويىنشا وندىرۋشىلەرگە قىزمەتتەر كورسەتۋ ماقساتىندا, كوتەرمە-تاراتۋ جانە تاراتۋ ورتالىقتارىن سالۋ جوسپارلانۋدا. بەس وڭىردە كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىن سالۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە: جامبىل, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارى.
كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىن سالۋمەن قاتار بولشەك ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وڭىرلەردە 30-دان استام ءىرى ساۋدا وبەكتىلەرى سالىنۋدا جانە 50-دەن استام ساۋدا نارىقتارى جاڭعىرتىلۋدا.
بۇگىندە ستاتيستيكا كوميتەتى اپتا سايىنعى نەگىزدە ءار سەيسەنبى سايىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعالاردى جيناقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. رەسمي ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ءار بەيسەنبى كۇنى جاريالانادى. كەز-كەلگەن ازامات تاۋار باعاسىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعالار ستاتيستيكاسى جيناقتالاتىن ماماندىرىلعان سايتقا جىبەرە الادى. اتالعان جۇيە ارقىلى ايماقتاردى بولە العاندا جانە ناقتى دۇكەندەردەگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ونلاين رەجيمىندە باقىلاۋعا بولادى.
ء«بىز وسى جۇيەنى قۇرۋعا جانە وعان بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردى قوسۋعا دايىنبىز», دەدى ب. سۇلتانوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س. وماروۆ باعالاردى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا بويىنشا قولدا بار جانە جاۋاپتى ساقتاۋداعى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ كولەمى — 29,8 مىڭ توننا. ساتىپ الۋ ينتەرۆەنتسيالارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار ەسەبىندە 3,7 ملرد تەڭگە قاراجات بار.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قالىپتاستىرۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىردى جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعالارىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا جاڭا تەتىك ەنگىزدى.
ەندى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعالارىن تۇراقتاندىرۋ تەتىكتەرى ەكى دەڭگەيدەگى قۇجاتتارمەن رەتتەلەتىن بولادى:
1) الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعالاردى تۇراقتاندىرۋ تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋدىڭ جالپى ءتارتىبىن ايقىندايتىن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتەتىن ۇلگىلىك قاعيدالار;
2) جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بەكىتىلەتىن, ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الۋمەن ەگجەي-تەكجەيلى ءتارتىبىن كورسەتەتىن وڭىرلىك قاعيدالار.
س. وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر تاۋارلار باعالارىنىڭ وسۋىنە كەلەتىن بولساق, ول ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى ەمەس.
2021 جىلعا قاراي كوكونىس ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ بويىنشا ينديكاتيۆتى بولجامدارعا جەتۋ ءۇشىن قر اشم-دە تۇقىم, تىڭايتقىش جانە گەربيتسيد باعاسىن جارتىلاي ارزانداتۋ جولىمەن نەگىزگى سۋبسيديالار قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار, سىياقى مولشەرىن سۋبسيديالاۋ, جاڭبىرلاتقىش ماشينالار مەن سۋارۋ جۇيەلەرىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ جولىمەن جەمىس-كوكونىس ونىمدەرى ءوندىرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق جاعدايلار جاسالعان.
مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسىن ارتىرۋ ءۇشىن ەت پەن ءسۇت ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن ۇزاق مەرزىمدى سالالىق باعدارلامالار بەكتىلگەن.
اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلعان.
ءوز كەزەگىندە, «قازاگرو» حولدينگىمەن قاجەتتى نەسيەلىك رەسۋرستار بەرىلەدى. 2018 جىلى حولدينگپەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 400,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وسى جىلدىڭ 1 تامىزىنداعى جاعداي بويىنشا اوك قولداۋ ماقساتىندا حولدينگ 261,5 ملرد تەڭگە باعىتتادى.