«ازاماتتىق قوعام» دەگەن ءسوز بىزدە كوپ ايتىلادى, بىراق سونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تولىق ۇعىنا الماي كەلەمىز. ونىڭ ەڭ ۇلكەن ماقساتى – مەملەكەت پەن ونىڭ ازاماتتارى اراسىنداعى جوعارى دارەجەلى تەڭ قۇقىلىق قاتىناستارعا قول جەتكىزۋ. بۇل – قۇقىقتىق مەملەكەت دەگەن ءتارتىپتى ورناتۋدىڭ العىشارتى. وكىنىشكە قاراي, بۇعان ءبىز عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى قول جەتكىزە الماي كەلەدى.
ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى تالاپتارىنىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا قول جەتكىزۋ. وسى ءتارتىپ تە بىزگە تولىق ورناماي كەلەدى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسى – اۋىلدىق (سەلولىق) اكىمدىك. بىراق ونىڭ قۇقى بارىنشا شەكتەۋلى, دامىعان ەلدەردەگى ءتارىزدى مۋنيتسيپالدىق باسقارۋ دارەجەسىنە جەتە الماعان. اۋىلدىق وكرۋگ دەڭگەيىندەگى بارلىق ماسەلەگە جاۋاپتىلىق بۇلارعا ءالى جات. تەك اۋدان اكىمىنىڭ جوعارىدان تۇسىرگەن بۇيرىقتارىن ورىنداپ, سالىق جيناۋ سياقتى مەملەكەتتىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداۋدى, ءتۇرلى انىقتامالار تولتىرۋدى عانا بىلەدى. 2018 جىلدان باستاپ ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارىنا» سايكەس, ەكى مىڭ تۇرعىنى بار اۋىلدىق وكرۋگتەرگە جەرگىلىكتى سالىقتاردىڭ ءبىر بولىگىن قالدىرۋدىڭ ەسەبىنەن بيۋدجەت ءتۇزۋ قۇقى بەرىلگەن. ال 2020 جىلدان باستاپ ول جاپپاي بەرىلەتىن بولعان. بىراق بيۋدجەتىمىز بار, ەندى كوپتەگەن ماسەلەنى ءوزىمىز شەشىپ جاتىرمىز دەپ قۋانىپ جۇرگەن اكىمدى كورمەيسىڭ. تەك «بۇرىن قىزمەتتىك «نيۆاما» بەنزين قۇيدىرۋ ءۇشىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باستىقتارىنا جالىنىپ ءجۇرۋشى ەدىم, قازىر ءوز اقشامىز بار, ايتەۋىر», دەگەن سوزدەردى عانا ەستىپ قالامىز...
ازاماتتىق قوعامدى قۇرۋدىڭ بىزدەگى ۇلكەن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – اۋدان, قالا اكىمدەرىن سايلاۋ. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ وسى زۆەنوسىنىڭ باسشىسى حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىندا ءجۇرىپ, جۇمىس ىستەيتىندەر جانە ولاردىڭ قولدارىندا ءبىرشاما بيلىك تە بار. وكىنىشكە قاراي, ازىرگە جوعارىدان تاعايىندالاتىن بولعاندىقتان, ولار تەك وبلىس اكىمدەرىنىڭ اۋزىنا قاراۋمەن كەلەدى. اراسىندا تۇلعالىق قىرلارى بيىك كەيبىر ازاماتتار عانا اۋدان اكىمى دەڭگەيىندە ءجۇرىپ-اق, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ, جەردىڭ, كەنتتىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, ءتىپتى شەشۋگە دە قول جەتكىزىپ جاتادى. بىراق وندايلاردى ساۋساقپەن ساناۋعا بولادى. كوبىنىڭ ماقساتى – تەك مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ, سالىقتى ۋاقىتىندا جيناتۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋ عانا. ال زاڭ بويىنشا ولار مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قارىم-قاتىناستا جەرگىلىكتى اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بىرلىكتىڭ بارلىق مۇددەسىن قورعاپ, قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى. سول ءۇشىن ءوزىنىڭ وكىلەتتىگى شەڭبەرىندە باتىل دا بەلسەندى ءىس-قيمىلدار جاساپ, وبلىس اكىمدىگىنە ۇسىنىستار ءتۇسىرىپ تۇرۋعا ءتيىستى ەدى. بىراق كوبى ءوزىن تاعايىنداعان وبلىس اكىمىنىڭ مازاسىن الا بەرمەي, تەك تاپسىرىلعان جۇمىستاردى عانا ورىندايدى. سونىمەن قاتار ولار اۋدان, قالا اۋماعىنداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن, مەكتەپكە دەيىنگى وقۋ-تاربيە جۇرگىزەتىن, الەۋمەتتىك-مادەني, ەم-دوم جاسايتىن مەكەمە-ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋىنە جاۋاپ بەرەدى. حالىق الدىنداعى نەگىزگى قىزمەتى دە سول.
مىنە, وسى اكىمدەر سايلاناتىن بولسا, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشۋگە بەلسەندى تۇردە ارالاسپاس پا ەدى؟ ويتكەنى ءوزىن سايلاعان حالىقتىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداۋعا مىندەتتى عوي. لاۋازىمعا سايلانىپ تۇرعان سوڭ وبلىس اكىمىنە جاقپاي قالارمىن دەگەن جالتاقتىقتان دا ارىلىپ, اۋدان ىشىندەگى بارلىق ماسەلەلەرگە, سونىڭ ىشىندە جولداردىڭ جوندەلۋى, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى وزەكتى پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىنە قىزۋ كىرىسەر ەدى. ويتكەنى حالىق وسىنداي ىستەردىڭ ورىندالۋىنا مۇرىندىق بولامىن دەپ ۋادە بەرگەن سوڭ عانا سايلايدى عوي. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي اكىمدەر اشىق قىزمەت جاساۋدان قورىقپاي, باق-پەن دە تىعىز ارالاسىپ, ءوزىنىڭ ىستەرىمەن قاتار كەدەرگىلەردى دە اشىق ايتىپ وتىرماس پا ەدى؟
بىراق بىزدە سايلاۋ مادەنيەتى قالىپتاسقانىنا كۇمانمەن قارايتىن ازاماتتار كوپ. «اعايىننىڭ اتى وزعانشا, اۋىلداستىڭ تايى وزسىن» دەيتىن ادىلەتتى كوپ ادام قابىلدامايدى. اعايىنشىلدىق, رۋشىلدىق, جەرشىلدىك دەگەن سياقتى كەكىرت كەسەلدەر سانامىزدان قالماي كەلەدى. سوندىقتان قولىنان ءىس كەلەتىن ەمەس, ء«وزىمىزدىڭ بالا» قاعيداتىمەن قايداعى ءبىر سۋ جۇقپاس الاياقتاردى نەمەسە اۋزىنان ءسوزى, قوينىنان ءبوزى تۇسكەن ىسكە تاتىمايتىنداردى اكىم سايلاپ جىبەرۋى دە مۇمكىن.
ءبىزدىڭ ەلدە العاش رەت 2005 جىلى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ءتورت اۋداننىڭ اكىمى سايلانعان. بۇلاردى سايلاۋ ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ داۋىس بەرۋىمەن, جاناما داۋىس بەرۋ ءادىسى ارقىلى جۇرگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر بۇرىشىنان ىرىكتەلىپ الىنعان ءتورت اۋداننىڭ اكىمى بولۋعا بار-جوعى توعىز ادام عانا تىركەلدى. بۇل ءبىر ورىنعا ەكى ادامنان عانا كەلەدى دەگەن ءسوز. سونىمەن بىرگە سايلاۋعا تاعايىندالعان اكىمنىڭ قارسىلاسى رەتىندە تۇسكەندەر ەلگە تانىلماعان, تەك كوزبوياۋشىلىق ءۇشىن قاتىستىرىلعاندار ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇرىنعى اكىمدەر 83 جانە ودان دا كوپ داۋىستار جيناپ, سايلاۋدا شاپپاي جەڭىپ شىقتى. ال كەلەسى 2006 جىلى 49 اۋدان مەن 10 قالا اكىمى سايلاندى. بىراق ناتيجە بولىپ, تيىمدىلىك ارتقان جوق. سودان بولۋ كەرەك, بۇل ءۇردىس 2007 جىلدان باستاپ جالعاستىرىلعان جوق.
سودان بەرى 12 جىل ۋاقىت ءوتتى. قازىر حالىقتىڭ كوزقاراسى دا, ومىرلىك بەلسەندىلىگى دە وزگەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاربيەسىمەن, قالىپتاستىرعان قاتىناستارىمەن, كۇنبە-كۇنگى تالابىمەن حالىقتىڭ بويىنداعى جەرشىلدىك, جىكشىلدىك, رۋشىلدىق سياقتى كەسەلدەر ازايىپ كەلەدى. ورتاق ىسكە دەگەن جاناشىرلىق, ورتاق مۇددەنى ويلاۋداعى بەلسەندىلىك ارتا تۇسكەن. قازىر ء«وزىمىزدىڭ اعايىن» دەيتىن باياعى قالىپپەن ويلاۋشىلىق تا قالىپ كەلەدى. قولىنان ءىس كەلەتىن, ەلگە جانى اشيتىن جاندارعا حالىق قاي اتانىڭ بالاسى, قاي جەردىڭ تۋماسى بولسا دا, ءىش تارتىپ تۇرادى. ەگەر الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بەلسەندىلىكتەرگە قاراساق, التى الىس, بەس بەرىسى بولماسا دا, قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتار قۋدالانسا, حالىق شىرىلداپ بولىسىپ, جازىقسىز سوتتالعاندار بولسا, اراشا تىلەپ جاتادى. بۇرىنعى پسيحولوگياداعىداي «ونىڭ ماعان نە قاتىسى بار» دەيتىن سامارقاۋلىق قالعان. حالىق ادىلەتتى جاقتاپ, سول ءۇشىن كۇرەسۋگە دە بەيىل.
سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا اۋدان, قالا (وبلىسقا باعىنىستى) اكىمدەرىن سايلاۋ – ءومىر تالابى دەپ ويلايمىز.