بوينگ نەگە ءب ۇلىندى؟

سودان كەيىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى اتالعان ۇشاق نۇسقاسىن كوككە كوتەرۋگە تىيىم سالدى. Boeing تە ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى انىق­تاعانعا دەيىن اۋە كەمەلەرىن ۇشىر­ماۋعا كەڭەس بەرگەن-ءدى.

وسىلايشا, 400-گە جۋىق بوينگ-737 MAX لاينەرى ازىرگە تۇراقتا تۇر. ەندى ولاردىڭ قاشان اسپانعا سامعايتىنى بەلگىسىز. مۇنىڭ سالدارى اۋە كومپانيالارىنا دا, بوينگقا دا وڭاي تيگەن جوق. ءبىرى جوسپارلاپ قويعان باعىت­تارىن قىسقارتۋعا نە وزگەر­تۋگە ءماجبۇر بولسا, كەلەسىسى ميللياردتاپ شىعىنعا باتتى.

بەيىمبەت مايلين «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەسە, ءبىزدىڭ وقيعادا داۋدىڭ باسى اقشاعا, ونىڭ ىشىندە باسەكەگە كەلىپ تىرەلەدى. بارىنە «كىنالى» – AirBus كومپانياسى.

قازىرگى تاڭدا ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا امەريكالىق Boeing كومپانياسى مەن ەۋروپالىق Airbus كومپانياسىنىڭ شوقتىعى بيىك. نارىقتىڭ 75 پايىزى وسى ەكەۋىنە تيەسىلى. سوندىقتان شىعار قوس كومپانيا اراسىندا با­سەكەلەستىك جوعارى. ونى مىنا­دان بايقاۋعا بولادى. وسى كۇنگە دەيىن AirBus 11 925 ۇشاق جاساپ شىعارسا, بوينگ 19 682 اۋە كەمەسىن قۇراستىرعان. بۇل ساننىڭ ءبارى ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنا تيەسىلى. ايتپەسە, امەريكالىق كومپانيانىڭ اسكەري ۇشاق جاساۋ­دان دا الدىنا قارا سالمايتىنى بەلگىلى.

ايتا كەتەرلىگى, Airbus پەن Boeing ارا­سىن­داعى باسەكەلەستىك بەرتىندە باستالدى. 2000 جىلدارعا دەيىن بوينگتىڭ ءباسى بيىك-تۇ­عىن. ماسەلەن, كومپانيا XXI عا­سىر­عا دەيىن 7658 اۋە كەمەسىن قۇراستىرىپ ۇلگەر­سە, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەۋروپالىق باسە­كەلەسىنىڭ جاساعان ۇشاقتارىنىڭ سانى 2499-عا ارەڭ جەتتى. الايدا سودان بەرى AirBus-تىڭ تاپسىرىسى ارتپاسا, كەمىگەن جوق.

مىنە, Boeing-ءتىڭ اۆياتسيا نا­رىعىنداعى نانىنا ورتاقتا­ساتىن باسەكەلەس وسىلاي پايدا بولدى. اۋە كومپانيالارى بۇ­رىنعىداي ەمەس, ساپالى ءارى قار­جىلىق تۇرعىدان ءتيىم­دى ۇشاق شىعارا باستادى. ءارى جانارماي قۇنىنىڭ ءوسىپ, شاعىن فيۋزەلياجدى لاي­نەر­لەر جاپپاي قولدانىسقا ەنگەن-ءدى. ەيرباس تا, بوينگ تا بۇعان بەيجاي قاراعان جوق.

Airbus 2010 جىلى سۇرانىسقا يە ا320 نۇسقاسىن جاڭارتاتىنىن مالىمدەدى. ا320 NEO دەپ اتالاتىن جاڭا نۇسقاعا بۇرىنعىعا قاراعاندا ۇلكەنىرەك قوزعالتقىش ورناتىلدى. مۇنداي قادام جانارماي شىعىنىن 15 پايىزعا ازاي­تۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ونىڭ ۇستىنە, ۇشاقتى كوككە كوتەرۋ ءۇشىن ارنايى دايىندىق قاجەت ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان ۇشقىشتار كوبىنە بەلگىلى ءبىر اۋە كەمەسىنىڭ نۇسقاسىن باسقارۋعا عانا بەيىم­دەلەدى. ماسەلەن, بوينگ 747-ءنىڭ ۇشقىشى ا380-ءدى اۋەگە كوتەرۋدى بىلمەۋى مۇمكىن. ال پي­لوت­تاردى قايتا ۇيرەتىپ شىعۋ ۋاقىت الادى جا­نە كومپانياعا ۇلكەن شىعىن كەلتىرەدى.

وسىنى ەسكەرگەن ەيرباس كوم­پانياسى جاڭا مودەلدى باس­قارۋعا كوپ وزگەرىس ەن­گىزگەن جوق. ناتيجەسىندە بۇعان دەيىن ا320-نى ەمىن-ەركىن ۇشىرىپ جۇرگەن ۇشقىشتار ا320 NEO-نى وڭاي كوككە كوتەرە الاتىن.

اۋە كومپانيالارى مۇنداي جاڭالىقتى قالت جىبەرسىن بە؟! Airbus-تىڭ تاپسىرىسى سول جىلى كۇرت ارتىپ, 1419-عا جەتتى. سونىڭ 1081-ءى ا320 NEO نۇسقاسىنا تيە­سىلى. كومپانياعا بۇرىن-سوڭدى مۇن­داي سۇرانىس كەلىپ تۇسپەگەن ەدى. ال بوينگ سول جىلى نەبارى 805 تاپسىرىس الدى.

وقيعانىڭ بۇلاي ءوربيتىنىن جەتە تۇسىنگەن Boeing سۇرانىسقا يە 737 مودەلىن جاڭارتاتىنىن مالىمدەدى. الايدا ونىڭ ا320 ۇشاقتارىنان ۇلكەن ايىرما­شىلىعى بار. بوينگ-737 وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا جوبا­لان­عاندىقتان, جۇك سالۋعا قولايلى بولۋ ءۇشىن ونى جەرگە جاقىن ەتىپ قۇراستىرعان. سوندىقتان ۇلكەن قوزعالتقىشتار بوينگتىڭ قاناتىنىڭ استىنا سىيمايتىن ەدى.

كوپ ۇزاماي كومپانيا ين­جەنەرلەرى مۇنىڭ شەشىمىن تاپ­قانىن ايتىپ, ءسۇيىنشى سۇراعان. جو­باعا سايكەس, قوزعالتقىشتى قاناتتىڭ استىنا ەمەس, ءسال جو­عارى كوتەرىپ قويۋعا شەشىم قا­بىلداندى. اقىرى Boeing 737 Max نۇسقاسى دۇنيەگە كەلدى. كوم­پانيا وكىلدەرى جاڭا ۇشاقتىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ءارى ونى كوككە كوتەرۋ ءۇشىن ۇشقىشتاردى قايتا وقىتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن مالىمدەدى. ناتيجەسىندە, 2012 جىلى Max نۇسقاسىنا تاپسىرىس بەرگەندەر سانى كۇرت ارتىپ, 914 ۇشاق جاساۋعا سۇرانىس كەلدى. بۇل – ا320 Neo-عا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ-تۇعىن.

الايدا بوينگ كومپانياسى ءبىر نارسەنى جاسىرىپ قالدى. قوزعالتقىشتار ۇشاق قاناتىنان ءسال جوعارى ورنالاسقاندىقتان, اەروديناميكانى وزگەرتىپ, ۇشۋ ساتىندە لاينەردىڭ تۇمسىعى تىم جوعارى كوتەرىلىپ كەتەتىن ەدى. مۇنى رەتتەۋ ءۇشىن كومپانيا ۇشاقتارعا اۆتوماتتاندىرىلعان MCAS دەپ اتالاتىن جۇيە ورناتتى. ول اۋە لاينەرىنىڭ تۇمسىعى تىم قاتتى كوتەرىلىپ كەتسە, ونى رەتتەپ وتىرۋعا ارنالعان.

ۇشقىشتاردى قايتا وقىتىپ شىعۋ قىپ-قىزىل اقشا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بوينگ Max ۇشاقتارىن بۇرىنعى 737 مو­دەل­دەرىنەن ايىرماشىلىعى جوق دەپ ساتقاندىقتان, ۇشقىشتارعا MCAS جۇيەسى تۋرالى جەتكىلىكتى مالىمەت بەرىلمەگەن. ولار iPad ارقىلى نەبارى 2 ساعاتتىق جات­تىعۋ جاساعان. مۇنداي قادام ارقىلى كومپانيا قايتا ۇي­رەتۋدەن ۇنەمدەگەن كورىنەدى.

ايتپاقشى, Boeing شىعىندى ازايتۋدىڭ ارتىنا قاتتى ءتۇسىپ كەتتى مە, كىم ءبىلسىن, تاياۋ­دا كومپانيا MCAS جۇيە­سىن جاساۋ بارى­سىندا كومپيۋتەرلىك باعدارلا­ماسىن ارزان­قول IT ماماندارعا جازدىرتقانى بەلگىلى بولدى. نەگىزگى اقاۋ دا وسىدان شىققان.

ماقالانىڭ باسىندا ايتىپ كەتكەن ەكى ۇشاق وسى MCAS جۇيەسىنىڭ بۇرىس جۇمىس ىستەگە­نىنە بايلانىستى اپاتقا ۇشى­راعانى كەيىنىرەك زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالدى. ۇشقىشتارعا Max-تىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى تولىققاندى ايتىلماعاندىقتان, ولار باعدارلامادان اقاۋ شىق­قاندا نە ىستەۋ قاجەتتىگىن بىلمەگەن. يندونەزيادا قۇلاعان Lion Air كومپانياسى اۋە كەمەسىنىڭ پيلوتتارى جۇيەنى وشىرە الماعان. ال Ethiopian Airlines كومپانياسىنىڭ ۇشقىشى MCAS-تى ۋاقىتشا سوندىرگەنىمەن, قۇلاۋعا بەت العان ۇشاقتى باسقارا الماي قالعان.

ماسەلەنىڭ ءمانىسى انىقتالعان سوڭ, كوپتەگەن اۋە كومپانيالارى بۇعان دەيىنگى بەرگەن تاپسىرىستارىنان باس تارتا باستادى. سو­عان سايكەس, Boeing ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت جىلدى شىعىنمەن قورىتىندىلاۋى مۇم­­كىن. قازىردىڭ وزىندە Max نۇسقاسىنا بەرىلگ­ەن 180 تاپسىرىستىڭ يەلەرى ودان باس تارتقان.

ايت­پاقشى, تاياۋدا بوينگ جار­تىجىل­دىقتى قورىتىندىلاعان بولاتىن. سوعان سايكەس, ءۇش ايدا كومپانياعا 2,9 ميلليارد دوللار شىعىن كەلىپتى. وتكەن جىلى ءدال وسى مەرزىمدە Boeing 2,2 ميلليارد دوللار پايدا تاپقان ەدى.

وسىلايشا, ارتىق قىلامىن دەپ, تىرتىق قىلىپ العان بوينگقا بيىلعى جىل ءساتسىز اياقتالماق. بۇعان دەيىن جاسالعان Max ۇشاقتارىنىڭ كوككە قاشان كوتەرىلەتىنى ءالى بەلگىسىز. ايتسە دە, كومپانيا اتاۋىن وزگەرتىپ, جاڭا نۇسقالارىن 737-8200 اتاۋىمەن شىعارا باستادى. بۇل مودەلدىڭ قانشالىقتى قاۋىپسىز ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەر, الايدا جولاۋشىلاردىڭ Boeing 737 Max-تان كوڭىلى قالعانى انىق.