ويانعان ولكە

«كيە» دەيتىن ۇعىم بار. «قازاق» دەيتىن حالىق بار. وسى ۇعىم مەن وسى حالىق سوناۋ القيسادان بىتە بايلانىسىپ, بىرگە جاساسىپ كەلەدى. قازاق جان-جانۋاردىڭ دا, وسىمدىكتىڭ دە,  جەردىڭ دە باعاسىن ءبىلىپ, كيەسىن ۇققان حالىق. وسىنىڭ ىشىندەگى جەر كيەسى جايىندا ايتىلعان وسيەتتەر مەن اڭىز اڭگىمەلەر, كوركەم شىعارمالار مەن ناقىلدار جەتىپ ارتىلارلىق.  

«بوتتاشىعى بۇزاۋداي,

بوز سازانى توقتىداي,

بالىعى تايداي تۋلاعان,

باقاسى قويداي شۋلاعان,

شىرماۋىعى شوككەن تۇيە تاپتىرماس,

بالىعى كولگە جىلقى جاپتىرماس» جەر از با قازاقتا؟! قازتۋعان جىراۋ جىرلاعان ەدىلدىڭ بويى, ارقانىڭ القابى, باياننىڭ ءباز بەينەسى – قازاقتىڭ قۇتى, قازاقتىڭ كيەسى ەكەنىن كىم داۋلار؟

كەز-كەلگەن دۇنيە كەلەسى ءبىر دۇنيەمەن, ول كەلەسىسىمەن بايلانىسىپ كەتە بەرەتىن جۇيەلىلىگى بار. وسىنداي ءبىر زاڭدىلىقتىڭ سالدارىنان ەلىمىزدەگى ءبىرشاما ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى قازاققا جات ەسىمدەرمەن اتالىپ كەتكەن ەدى. تاريحي فاكتورلار, قونىستانۋشىلاردىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرى بولۋىنىڭ اسەرى, تاعىسىن تاعىلار... ايتىلعان بىرنەشە سەبەپتىڭ سالدارىنان جاقپار-جاقپار بەلدەر دە, قاتپار-قاتپار تاۋلار دا قازاقشا اتاۋىن وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالدىرا بەردى دە, جاڭا دا جات سوزدەرمەن اتالا باستادى. سول كەزدەگى تاريحي جاعدايلار قازاق دالاسىنا وسىنداي وزگەرىستەر ەڭگىزسە, قازىرگى تاريحي جاعداي قازىرگى تاۋەلسىز قازاق دالاسىنىڭ كونە اتاۋلارىن نەگە قايتا قولدانىسقا ەنگىزبەيدى؟! قازاق دالاسىنداعى ءار تاسقا دەيىن سول ەسكى اتاۋمەن, سول قازاقى اتاۋمەن اتالۋى ءتيىس! سانانىڭ جاڭعىرعانى, ۇلتتىڭ جاڭعىرعانى, رۋحتىڭ جاڭعىرعانى وسى بولماق.

  ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, وتكەن-كەتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, قايبىر كەزدەردە جاسالعان ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ سانالى ۇرپاقتىڭ ۇلت الدىنداعى, بابالارى مەن بالالارى الدىنداعى مىندەتى بولسا كەرەك-ءتى. قازاقىلىقتىڭ قايماعى ساقتالعان جەرلەردە كالينين مەن لەنيننىڭ ەسىمدەرى ءالى وشپەي تۇرعانى, تايعا تاڭبا باسقانداي ءار جەردە جازىلىپ تۇرۋى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كورسەتكىشى مە؟! ەلى ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتكەن ەرلەردىڭ ەسىمدەرى, قازاقتىڭ حاس باتىرلارىنىڭ, الاشتىڭ ازاماتتارىنىڭ اتى قاتە جازىلعان قالپى سول لەنين مەن كالينيننىڭ بويىن تاسالاعانى – سانانىڭ جاڭعىرعانى ما؟! ون شاقتى ارىپكە شاماسى كەلمەگەن ەل ەگەمەندىك جايلى نە بىلەدى؟!

جەر اتاۋلارىنىڭ قازاقشالانۋى تۋرالى ءبىرشاما باستاما كوتەرىلىپ, ەكى ءتۇرلى پىكىر ەسىتىپ تە ءجۇردى. بۇل زاڭدىلىق تا. ادىلدىك ەمەس, زاڭدىلىق قانا. (تاجىريبەدەن بايقاعانىمىزداي ەلدى مەكەننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس ەكەن.) دەسە دە, وسى كۇنگە دەيىن «كۇندە ەرتەڭ» دەگەن جاعىمسىز جۇيەنىڭ ارقاسىندا كەنجەلەپ كەلە جاتقان ماڭىزدى شارۋا وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تاپتى. اقمولا وبلىسىنا قاراستى تسەليناگراد (ازىرگە) اۋدانىنىڭ 2 اۋىلى مەن 23 كوشەسى قازاقشالاندى.

تۇرعىندار اراسىندا «نوۆويشيمكا» دەگەن اتاۋدى ارقالاپ جۇرگەن اۋىل اتاۋى – «جاڭا ەسىل», بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن «سەمەنوۆكا» بولىپ ۇيىقتاعان اۋىل – «قارامەندى باتىر» بولىپ وياندى. قارامەندى باتىر – ابىلاي حان زامانىنداعى بەلگىلى دە بەدەلدى باتىرلاردىڭ ءبىرى. 1922 جىلى قازاق دالاسىنا كەڭەس ۇكىمەتى ەندى ورناپ جاتقان كەزدە, قاراوتكەلدەگى ءبىر توپ قازاق ازاماتتارى كەنەسارى حان مەن ناۋرىزبايدىڭ قازا تاپقانىنا 75 جىل تولۋىنا وراي ۇلكەن اس بەرىپ, ات شاپتىرىپ, توي جاسايدى. بۇل توي قارامەندى باتىردىڭ بەيىتىنىڭ ماڭىندا وتەدى. كەنەسارى حاننىڭ, ونىڭ سەنىمدى سەرىكتەرى: ناۋرىزباي, اعىباي, بۇعىباي, تاناش, جانايدار, جەكە باتىرلاردىڭ ارۋاعىنا ارنالىپ قۇران وقىلعان وسىناۋ استىڭ وتكەن جەرى سوناۋ كەزدەردە «قارامەندى باتىر اۋىلى» دەپ اتالعانىن  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جامبىل ارتىقباەۆ 1897 جىلعى ەسكى كارتانى كورسەتە وتىرىپ, دالەلدەپ بەردى. قارامەندى باتىردىڭ قانداي ادام بولعانىن تاريح بەتتەرىنەن-اق وقىپ, بىلسەڭىزدەر بولادى. ەندەشە سول جەرگە ەڭبەكپەن تەرى تامعان, جەڭىسپەن قانى تامعان بابامىزدىڭ اتىن بەرىپ, بايىرعى اتاۋىنا قايتا كەلگەنىمىز, ارۋاق سىيلاعانىمىز قاشان دا بولسىن, كىمگە دە بولسىن ۇلگى.

بۇل – جاقسى ءىستىڭ باسى عانا. اقمولا وبلىسىنداعى 8 اۋىل, 3 اۋىلدىق دۋان مەن 221 كوشە اتاۋلارى وزدەرىنىڭ ماعىناسىز اتاۋلارىنان ارىلىپ, قازاقتىڭ ەرتەڭى ءۇشىن وت كەشكەن باتىرلاردىڭ, ەل ەرتەڭىن الاڭ قىلعان زيالىلاردىڭ اتىمەن, قازاققا رۋح بەرەتىن بايراقتى دا ءتول سوزدەرىمەن اتالا باستادى. كوپشىلىك تانىمايتىن, ناقتى سول اۋماققا ەش قاتىسى جوق ادامداردىڭ اتىمەن اتالىپ كەلگەن اقمولدىڭ 18, قوسشىنىڭ 62, قوياندىنىڭ 42, جارلىكولدىڭ 9, شۇباردىڭ 4, ارايلىنىڭ 11, مانشۇكتىڭ 8, تالاپكەردىڭ 22, جاڭاەسىلدىڭ 22, رودينانىڭ 4, سوفيەۆكانىڭ 15 كوشەسى – «كۇلتەگىن», «تونىكوك», «تاۋكە حان», «قابانباي باتىر», «كەيكى باتىر», «كەنەسارى», «قاسىم حان», «قاجىمۇقان», «بالۋان شولاق», «د.قوناەۆ», «ق.رىسقۇلبەكوۆ», «ج.تاشەنوۆ», ء«ا.بوكەيحانوۆ», «م.دۋلاتوۆ», «م.جۇماباەۆ», «ف.وڭعارسىنوۆا», «م.ماقاتاەۆ», « ۇلى دالا», «تاۋەلسىزدىك», «جەلتوقسان», «الاش», «ەگەمەن قازاقستان», «وقجەتپەس», «بۋراباي», «كوكشەتاۋ», «ارقالىق», «ەرەيمەنتاۋ», «باياناۋىل», «ارال», «بالقاش», «زايسان», «الاكول», «شالقار», «جايىق», «حانتاۋ», «قازىعۇرت», «وتىرار», «تۇركىستان», «قىزىلوردا», «قىزىلجار», «كەرەكۋ», «بوزوق» سەكىلدى اتاۋلارعا يە بولدى.

وسىنشاما ءىس ءبىر عانا كۇندە جوسپارلانىپ, ىسكە اسىپ كەتپەسى ھاق. بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, ازاماتتاردىڭ باس قوسقان جيىنىن جۇرگىزىپ, اۋىل تۇرعىندارىمەن, ونوماستيكالىق ورتالىقتارمەن, تاريحشىلارمەن, ەل ازاماتتارىمەن, زيالى قاۋىممەن اقىلداسا وتىرىپ, جۇيەلىلىك پەن جاناشىرلىق, ۇلتجاندىلىق پەن ۇتقىرلىق تانىتقان: تسەلينوگراد اۋدانى «مادەنيەت جانە تiلدەردi دامىتۋ» ءبولiمiنiڭ باسشىسى, ءسۇيiنجانوۆا ايگۇل ۇكiمەتقىزى مەن تسەلينوگراد اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ايتقوجينوۆا الما كوكىشقىزىنا ايتىلعان العىستاردىڭ تالايىن ەسىتىپ ءجۇرمىز.

قارامەندە باتىر مەن جاڭا ەسىل اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسكەن جيىندا الما كوكىشقىزى: «مەن ەرەيمەنتاۋدا قالىڭ نەمىستىڭ اراسىندا تۋىپ, ءوستىم. سوندىقتان قازاقشاعا شورقاق بولدىم. قازاقشا سويلەمەگەنىممەن, جۇرەگىم قازاق دەپ سوعادى! بۇگىن ءبىزدىڭ وسى اتقارعان ىسىمىزگە اكەم مەن انامنىڭ ارۋاعى ىرزا بولعان شىعار دەپ ويلايمىن» دەپ ەدى. ويلى ادامعا بۇدان ارتىق نە ايتپاق كەرەك؟! بۇدان ارتىق قانداي باسشى كەرەك؟! ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ازاماتتاردىڭ تىزگىن ۇستاۋى – جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ كەپىلى. جاقسىلىق جاساپ, يگىلىكتى قايتالاپ, تۋرا وسىنداي جات ەسىمدەردەن ارىلا الماي تۇرعان قازاق دالاسىنداعى كەي-كەي اۋىلدار مەن كوشەلەردى, اۋداندار مەن عيماراتتاردى تىرىلتەتىن كەز كەلدى. قۇر داقپىرت پەن سىلبىر سوزدەن كەلەتىن پايدا بار بولسا, باسقا-باسقا ءبىز كورەتىندەي-اق بولدىق قوي. بۇلاردان تۇك شىقپاسىنا انىق كوز جەتكىزگەن سوڭ ءىسسىز, قيمىلسىز جاتقانىمىز جاراماس-تى.

اۋىل مەن كوشە اتاۋلارىنىڭ قازاقشالانۋىندا قالامگەر زامانداستارىمىز بەن تاريحشى عالىمدارىمىز دا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. كوزى قاراقتى وقىرمان وسىناۋ سۇيىنشىلەگەن جاڭالىقتى الماس تەمىربايدىڭ, جامبىل ارتىقباەۆتىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارىنان دا وقىپ, ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, جۇمىلا كوتەرىلگەن جۇيەلى ءىستىڭ جەمىسى وسىنداي بولماق كەرەك. ەلوردامىزدىڭ ماڭىنداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ جاعىمدى جاڭالىعىن باسقا دا ويانباعان اۋىلدار مەن كوشەلەر قايتالايدى دەگەن ۇلكەن ءۇمىتىم مەن زور سەنىمىم بار.

ەربول الشىنباي

جۋرناليست