تەمىرتاۋ وقيعاسى: وق اتۋعا بۇيرىق بەرگەن كىم؟

 1959 جىلعى تامىزدىڭ العاشقى ءۇش كۇنىندە وتكەن قانقۇيلى تەمىرتاۋ وقي­عا­سىنا دا 60 جىل تولىپ وتىر. سون­شا ۋاقىت وتسە دە, ونىڭ ماتەريالدا­رى مۇراعاتتاردا قۇنداقتاۋلى قالۋدا. را­سىندا دا, تەمىرتاۋدا سوناۋ 59-دىڭ تامى­زىندا نە بولىپ ەدى؟ ءيا, مىلتىق اتىل­دى, كىسى قولىنان ادام قازا بولدى. 1960 جىلى 26 ناۋرىزدا بەكىتىلگەن ايىپتاۋ قورىتىندىسىندا «... 1959 جىلعى 2-3 تامىزدا پاترون اتىسىنىڭ قار­قىن­دىلىعىنان 10 مىڭعا دەي̆ىن اتىس پاترونىن, ال 2 مىڭعا جۋىق بوس پاتروندى əسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ كون­ۆوي̆ كۇزەتشىلەرى مەن ميليتسيا قىز­مەت­كەر­لە­رى­نىڭ شىعىنداعانىن كورسەتىپ وتىر».

ءسويتىپ حالقىن قورعاۋعا مىندەتتى اسكە­ريلەرىمىز بەن ميليتسيامىز بەيبىت حا­لىققا مىلتىق كەزەدى. بۇل تەمىرتاۋ وقيعاسىنىڭ ەڭ ءبىر نازىك, وسال تۇسى دەر ەدىك. ويتكەنى ولاردى اتۋعا بۇيرىق بەرگەن كىم دەگەن ساۋالداردىڭ ساۋالىنا ءالى كۇنگە جاۋاپ قايتارىلعان جوق.

ال بۇيرىق بەرۋى مۇمكىن تۇلعالار ءتىزىمى دە شەكسىز ەمەس ەدى. ولار... ەڭ الدىمەن, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.س. حرۋششەۆ ەدى... كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ل.ي. برەجنەۆ ەدى...

اسكەر كىرگىزىلگەن سوڭ-اق ول – ساياسي وقيعا. ساياسي وقيعا بولعان سوڭ-اق ونداي پارمەندى تەك مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىسى عانا بەرە الادى. ءبىرىنشى بولماعان جاعدايدا, ەكىنشى تۇلعا بەرەدى. ال بۇل جەردە ونداي تۇلعا ل.ي.برەجنەۆ بولاتىن...

ونداي بۇيرىقتى ورتالىق كومي­تەت­تىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.ي. بەلياەەۆ تە, ىشكى ىستەر ءمينيسترى ش.قابىلباەۆ تا, قا­راعاندى وبلىستىق پارتيا كومي­تە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى پ.ن.يساەۆ تا, قاراعاندى وبلىستىق ءىىب باستىعى ن.ن.ليۋبىح تا بەرە الاتىن ەدى. ءبىر رەتتىك سيپاتى بولعان جاعدايدا, ارينە. ال جاپپاي قارۋ قولدانۋدى تەك... ماس­كەۋ شەشەتىن... سوعان قاراماستان ماس­كەۋ تەمىرتاۋ وقيعاسىنا كىنالى ادام رە­تىندە ش.قابىلباەۆتى تاڭدادى. وعان ن.ن. ليۋبىح قوساقتالدى. وسىنىڭ وزىنەن سول كەزدەگى حالىقتار دوستىعى دەپ كەلگەن ساسىق ساياساتىمىزدىڭ ءيىسى شىعىپ تۇر ەمەس پە؟!

تەمىرتاۋ وقيعاسى كەزىندە قك وك ءبىرىنشى حاتشىسى ن.ي.بەلياەۆ رەسپۋبلي­كا­دان تىسقارى جەردە بولعان. سول كۇن­دەرى كوكپ وك ءبىرىنشى حاتشىسى دا ەلدە بولمادى-مىس دەگەن دەرەك تە ۇشى­را­­سادى. ابدەن ساياساتتانعان كەڭەستىك تاريحقا ونىڭ ونشا قاجەتتىگى دە جوق ەدى. بۇي­رىق­­تى بەرگەن ادام گەنەرال-مايور (سول كەزدە) ش.قابىلباەۆ دەگەن سىندى اقپارات تاراپ ۇلگەرگەن-ءدى. كوزگە شۇقىپ تۇرىپ, قا­بىلباەۆ دەمەسە دە... جالپاق جۇرت سولاي ءتۇسىندى.

راس, ش. قابىلباەۆ پارتياعا بەرىلگەن ادال كوممۋنيست ەدى. بۇل جولى دا سول ادال­دىعىنان تانبادى. شىمبايىنا بات­قا­نى وزدەرىن ورىنسىز قارالاعاندارى ەدى. بارىنە كىنالى ميليتسيا ەكەن. ول بارىمەن كەلىسسە دە, وسىناۋ تۇجىرىممەن كەلى­سە المايتىن ەدى.

كەڭەستىك جازالاۋ اپپاراتىنا قابىل­باەۆ­تى كىنالى قىلىپ شىعارۋ كەرەك ەدى. بۇل جولدا ولار بارىنە باردى. قوقان-لوق­ى دا جاسالدى. كسرو باس اسكەري پرو­كۋراتۋراسىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر جونىن­دەگى اسكەري تەرگەۋشىسى, ادىلەت پولكوۆنيگى گرەكوۆتىڭ استامشىلىعى دا ءىستى ورنىنان قوزعاي المادى.

استام پولكوۆنيك قوزعاعان ون تومدىق «دەلو پو وبۆينەنيۋ كابىلباەۆا ش.ي. ليۋبىح ن.ن» دەگەن ءىس اناۋ-مىناۋ ەمەس, 5068 بەتتەن تۇرادى. حاتتامالارى مەن تۇسىنىك­تەرىنىڭ سانىنا جەتىپ بولماي­دى.

وسى ءىستىڭ كوپتەگەن كوشىرمەسى ش.قا­بىل­­باەۆ­تىڭ جەكە مۇراعاتىندا ساق­­­تال­­عان ەكەن.

جاسىراتىنى جوق, الەمگە جار سا­لىن­عان گۇلدەنگەن قازاقستان ماگ­نيت­كا­سىندا جاعداي كۇرمەۋلى بولاتىن. كومسومول قۇرىلىسىنا وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جاستار اعىلىپ جاتتى. ولار­دىڭ ىشىندە قىلمىستىق ەلەمەنتتەر دە از ەمەس ەدى. ۇيلەستىرۋ جۇمىسى اقساپ جاتتى. قولدارى بوس جاستار ەرىكسىزدەن كۇندەرىن ىشىمدىك ىشۋمەن وتكىزدى. سوعان وراي تۇرمىستىق كيكىلجىڭدەر ءجيى بولعان. قۇرىلىسقا كەلگەن جاستار ميداي ارالاسىپ كەتكەننىڭ ورنىنا ءوز اراسىندا وقشاۋلىققا بارعان.توپ-توپ بولىپ بولشەكتەنگەن. سودان بارىپ توپتاپ توبەلەسۋ بوي كورسەتە باستاعان. ونىڭ ۇستىنە بولگاريادان جولدامامەن جاس جۇمىسشىلاردىڭ كەلۋى ءىستى ودان ءارى شيەلەنىستىرە تۇسكەن. ويتكەنى جەرگىلىكتى بيلىك ولارعا بارلىق جاعدايدى جاساۋعا ۇمتىلعان. ماسەلەن, اسحانادا ءبىرىنشى بولىپ بولگارلار تاماقتانعان. قالعان ەل ونىڭ سوڭىن توسىپ تۇراتىن بولعان. مونشاعا تۇسكەندە دە سولاي ەدى. قالعان جۇرت شاتىرلاردى پانالاعاندا, ولارعا تۇرمىسقا قولايلى باسپانالار ءبولىندى. بۇل الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك كوپشىلىككە قىجىل بولىپ جابىسقان. ەرتە مە, كەش پە ول سىرتقا شىعۋى ءتيىس بولاتىن.

ورتالىق قاراعاندىلىق اسكەريلەر جەر­لەستەرىنە قارۋ كوتەرمەيدى دەپ سەس­كە­­نىپ, اسكەريلەردى سىرتتان ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولدى. ال ونداي پارمەندى تەك ماسكەۋ عانا بەرە الاتىن.

الدىمەن جۇمىسشىلارعا الەۋمەتتىك جاعداي جاساۋ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىنى بەلگىلى, ەكىن­شى­دەن تەمىرتاۋدا ءتارتىپتىڭ ناشارلاپ بارا جاتقاندىعى تۋرالى قابىلباەۆتىڭ قالا­لىق ميليتسيا ءبولىمىن نىعايتۋ تۋرالى ۇسىنىسى اياقسىز قالعان.

الدىمىزدا جاتقان قابىلباەۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنداعى قاعازدارىن اقتا­رىس­­تىرىپ وتىرىپ, ول كىسىنىڭ نەگە ءۇنسىز قالعان سەبەبىن دە بىلگەندەي بولدىق. راس, قابىلباەۆ ماسكەۋگە قارسى تۇردى. بۇل بارىنە قارسى تۇرۋ دەگەن ءسوز ەمەس قوي. ءتىپتى, كوكپ وك قاتارداعى حاتشىسىنا دا قارسى تۇرا المايتىن.

قابىلباەۆقا قارسى قىلمىستىق ءىس قازكسر-ءى قك 145-بابىمەن قوزعالعان ەدى. ول باپتىڭ ءمانى بيلىكتىڭ ارەكەتسىزدىگى نەمەسە قىزمەتكە سالعىرت قاراعانى ءۇشىن بولاتىن. تەرگەۋشى مۇنداي قاۋلىنى 1960 جىلعى 1 ناۋرىزدا شىعارادى. ەشقانداي دالەلسىز جاپپاي قارۋ قولدانۋعا كەلىسىم بەردى دەپ ايىپتايدى.

العاشقىداي ەمەس, ورتالىق جۇم­سارايىن دەدى. بۇيرىق بەردى دەمەيدى, قا­رۋ قولدانۋعا كەلىسىم بەردى دەيدى. بۇل تەمىرتاۋ وقيعاسىنان كەيىن جەتى اي وت­كەن­­نەن كەيىنگى جايت.

وسى جەردە نازاردى مىناعان اۋدارا كەتەيىك. قوزعالعان قىلمىستىق ءىستىڭ ءون بويىندا تەمىرتاۋ وقيعاسى جاپپاي تارتىپسىزدىك (ماسسوۆىە بەسپوريادكي) دەپ اتالادى.

4 تامىز كۇنى ل.ي. برەجنەۆتىڭ جانە ن.ي. بەلياەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ پارتاكتيۆى وتەدى. سوندا اتالعان وقيعا ب ۇلىك دەپ باعالانادى. وعان قاتىسۋشىلار ب ۇلىكشىلدەر دەپ ايىپتالدى.

سونىمەن بۇيرىقتى كىم بەردى؟ ايىپ­­­تاۋ قورىتىندىسىنا ۇڭىلەيىك. «ام­بەباپ دۇكەندى قورشاپ تۇرعان اسكە­ري­لەر ەشقانداي ناقتى تاپسىرمالارى بولماعاندىقتان, بىتىراپ, ءوز بەت­تە­رى­مەن ارەكەت ەتكەن, سولداتتار مەن كۋرسانتتار كومانديرلەرىنەن ۇلگى الىپ, اسپانعا وق اتقان». (1-ت. 39-40, 70-71-ج.ءى.; 3-ت. 8, 33, 45-46, 61-64, 76, 142-ج.ءى.; 4-ت. 64, 76-77, 83, 128-ج.ءى.)

كۋا س.ا. اۆانەسوۆ (تەمىرتاۋ قالالىق ۆوەنكومى) 20.11.60 جىلعى جاۋاپ الۋدا بىلاي كورسەتتى:

«...شەپ قۇرعان اسكەريلەر جاعىنان رەتسىز اتىس ۇزىلگەن جوق. كوماندالار بەرىلمەدى ...سولداتتار وزدەرىمەن وزدەرى بول­دى. اتىستىڭ دىبىسىنان اتىس پات­رون­­دارىمەن اتقانى بايقالىپ تۇردى. ال كوپ ۇزاماي جاۋىنگەرلىك پاتروندارمەن ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسىن اتقىلاعاندا, ۆين­تو­ۆ­كامەن, اۆتوماتپەن اتقاندى ەستى­گەن­دە, ءبىز تاعى دا وعان كوز جەتكىزدىك...

مەن ليۋبىحقا تاڭ اتقانشا توناۋشىلاردى امبەباپ دۇكەننەن الىپ شىعارۋ كەرەك, ول ءۇشىن امبەباپ دۇكەنگە قانداي دا ءبىر توپتى ەنگىزۋ كەرەك... ودان كەيىن دۇكەنگە قارۋلى كۇزەت قويىپ, اتىستى توقتاتىپ, سولداتتاردى امبەباپ دۇكەن­نىڭ قاسىنان الىپ كەتۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەردىم.

بۇل ۇسىنىستاردى, الايدا, ليۋبىح قابىلدامادى...» (2-ت. 114-ج.ءى.)

كۋا ۆ.يا. مووسكۆين بىلاي دەپ كورسەتتى:

«اتىس كوپ بولدى, اسىرەسە جيىن توپتى ءارى قاراي ىعىستىرۋ كەرەك بولعاندا. اسىرەسە اتىس كونۆويلىق كۇزەت سولداتتارى كەلگەننەن كەيىن كۇشەيىپ كەتتى... اتۋ كەزىندە مەن ەشقانداي كوماندالاردى ەستىگەن جوقپىن, بۇنىڭ ءبارى قولىندا قارۋى بار بارلىق ازاماتتاردىڭ قالاۋى بويىنشا ىستەلىندى». (3-ت. 33-ج.ءى.)

1959 جىلعى 12 قازاندا جاۋاپ العان­دا, كۋا م.ا. زاپەۆالين (قاراعاندى وبلىسى ءىىب قوب باستىعى) باسقارۋ تومەن دەڭ­گەيدە ۇيىمداستىرىلعاندىقتان جانە «توپ­تاردى باسقارعان وفيتسەرلەر اراسىندا جانە سولداتتاردىڭ اراسىندا ءتارتىپ تومەن بولعاندىقتان, رەتسىز وق اتۋ ورىن الدى.., كىم قاشان اتقىسى كەلسە, سول اتتى» دەپ كورسەتتى. (4-ت. 12-ج.ءى.)

كۋا ف.ي. كامىشنىي بىلاي دەپ كورسەتتى:

«امبەباپ دۇكەننىڭ قاسىندا اتىس كوپ بولدى جانە دە باسىندا ول رەتسىز بولدى». (1-ت. 138-ج.ءى.)

كۋا ن.ي. ۋدودوۆ 1959 جىل­عى 24 قازاندا جاۋاپ الۋدا بىلاي دەدى:

«...سولداتتار جولدىڭ قيىلىسىندا الدىنداعى ۇيلەردىڭ قاسىنا توقتادى, ال قارسى بەتتە جولدىڭ مىنا جاعىندا جيىن توپ تۇردى. ءبىز وسىلاي ءبىر ساعاتتان ارتىق تۇردىق. جيىن توپتان سولدات­تار­دىڭ اتىنا ءتۇرلى-ءتۇرلى قورلاۋ سوزدەر ايتى­لىپ جاتتى. وسى ارادا ءبىر رەت مىل­تىق­تىڭ داۋىسى شىقتى, ال سوڭىنان بارلىق ساربازدار اتا باستادى. جيىن توپ شەگىنە باستادى, ال ساربازدار ارتتا­رى­نان ەرىپ, قالاشىقتان توبەگە قاراي قۋىپ شىقتى... ساربازدارعا وق اتۋ تۋرالى ەشكىم كوماندا بەرگەن جوق. ولار وز­دەرى مىلتىقتىڭ داۋىسىن ەستىپ, وق جاۋ­دىرا باستادى». (4-ت. 114-115-ج.ءى.)

وسى ايىپتاۋ قورىتىندىسىنا قارا­ساق, اسكەريلەرگە دە, ميليتسياعا دا ەشكىم اشىق تۇردە جاپپاي وق اتۋ جونىندە بۇي­رىق بەرمەگەن. الدىمەن بىرەۋى ءوزى, بولماسا قورقىتۋ ماقساتىندا وق شىعارعان. ول اسپانعا اتقان. ءار جاعى بەلگىلى. سو­نان جامىراعان...

ەندى تەرگەۋشى گرەكوۆتىڭ ساۋالدارىنا بەرگەن قابىلباەۆتىڭ ۇتقىر جاۋاپتارىن دا كەلتىرە كەتەيىك.

گرەكوۆ: پريزناەتە لي سەبيا ۆينوۆنىم ۆ پرەدياۆلەننوم وبۆينەنيە؟ (بۇل جەردە ءسوز قازسكسر قك 145-بابىنىڭ 2-تار­ماعى جونىندە بولىپ وتىر)

قابىلباەۆ: ...يا وتۆەتيل ليۋبىح, چتو ورۋجيە پريمەنيات نەلزيا ي پريكازال ەمۋ وبەسپەچيت پوريادوك بەز پريمەنەنيا ورۋجيا...

...بولەە توگو يا زاپرەتيل ليۋبىح سترەليات داجە ۆۆەرح, چتوبى ەتا سترەلبا نە موگلا بىت يسپولزوۆانا ۆ پروۆوكاتسيوننىح تسەلياح بەسچينستۆوۆاۆشيمي...

جاۋابىنىڭ سوڭىندا ش. قابىلباەۆ بىلاي دەيدى: ...مينيستەرستۆو ۆنۋترەننيح دەل كازاحسكوي سسر نە ياۆلياەتسيا رۋكوۆودياششيم ي ديرەكتيۆنىم ورگانوم پو وتنوشەني كاراگاندينسكوگو وبكوما پارتي. سلەدوۆاتەلنو يساەۆۋ, كاك سەكرەتاريۋ وبكوما, نە ترەبوۆالوس موە سوگلاسيە كاك مينيسترا ۆنۋترەننىح دەل رەسپۋبليكي نا پريمەنەنيە ورۋجيا. ەمۋ بىلو يزۆەستنو, چتو پو تاكيم ۆوپروسام ون دولجەن بىل وبراتيتسيا ۆ تسك كپ كازاحستانا يلي ۆ تسك كپسس.

الپىس جىل بويى ەلدى سانسى­رات­قان ساۋالعا ش. قابىلباەۆ وسىدان الپىس جىل بۇرىن وسىلايشا جاۋاپ بەر­گەن ەكەن. وكىنىشتىسى, بۇل جاۋاپ حاتتامادان ۇزاماعان, جاريالىلىققا جول بەرىل­مە­گەن. قاساقانا, ارينە...

ش. قابىلباەۆ مەملەكەت قايراتكەرى عانا ەمەس, ۇلكەن ساياساتكەر دە ەدى. سوعان وراي ول تەرگەۋ بارىسىندا بارىنشا سا­بىر­لىق تانىتتى. سول ۋاقىتتاعى جاع­دايمەن قابىسپايتىن ءوز پىكىرىن ىشتە ۇس­تاۋ­عا ۇمتىلدى. قالاي دا «وگىز ولمەي­تىن, اربا سىنبايتىن» جاعدايدى ويلاس­تىردى. جالعان جالادان قورعانۋ وڭايعا تۇسكەن جوق, ءبىلىمدى, تەگەۋرىندى گەنەرال سوتتا قاسقايىپ تۇرىپ ءىستىڭ اقيقاتىن ايتتى. قابىلباەۆ تا, ليۋبىح تا تو­لىعىمەن اقتالدى. كەيىن ش. قابىل­با­ەۆ ءوز جۇمىسىنا قايتا ورالدى. ل.ي. برەج­نەۆ­تىڭ قولداۋىمەن گەنەرال-لەيتەنانت شەنىنە دەيىن جەتتى. 1967 جىلى ەكىنشى مارتە قازاقستان ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولىپ قايتا تاعايىندالدى.

تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن نارسە, ۇكىمدە بىلاي دەلىنگەن «وتۆەتست­ۆەن­نوست زا پوسلەدستۆيا پريمەنەنيا بوەۆوگو ورۋجيا ۆەچەروم 3 اۆگۋستا 1959 گودا دولجنى نەستي نەپوسرەدستۆەننو تە ليتسا, كوتورىە دوپۋستيلي ەگو پريمەنەنيە».

وكىنىشكە قاراي ناقتى كىنالى ادامدار انىقتالمادى. انىقتاۋعا ۇمتىلىس تا بايقالمادى. ونداي تالپىنىستى الپىس جىلدان كەيىن جاساپ وتىرعان ءبىزدىڭ ءتۇرىمىز وسى. ءبىز دە ەشكىمدى تۇستەمەدىك. بىزدەر قولىمىزداعى ماتەريال بويىن­شا عانا جۇمىس ىستەدىك. ال نەگىزگى ماتەريالدار ارينە قۇپيا گريفىمەن مۇرا­عات­تاردا قۇنداقتاۋلى جاتىر. ولاردى اسى­رەسە قۇقىقتانۋشىلارىمىز بەن تاريx­شى­لا­رىمىز تالداۋدان وتكىزىپ, سول كەزدەگى الىپ قۇرىلىستاعى الەۋمەتتىك-تۇر­مىس­تىق جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەردىڭ سەبەپ­تەرى مەن سالدارىنا باعا بەرەدى دەپ سەنەمىز.

 

ميرلان قىزىلوۆ,

زاپاستاعى پوليتسيا

گەنەرال-مايورى, پروفەسسور,

تورەحان مايباس,

جازۋشى