ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

 

Global Financial Centres Index ارالىق رەيتينگىسىنە ەنگىزىلگەن الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعى ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتىن ەسكەرە وتىرىپ ودان ءارى دامىتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس باستالۋدا.

جاقىندا دەپۋتاتتار استانا قالاسىندا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ يدەياسى تۋرالى اڭگىمە قوزعادى. ول يدەيا قوعامدا قولداۋ تاپقاننان گورى, تۇسىنبەۋشىلىك پەن سۇراقتار تۋىنداتتى. ولاردىڭ ءبىرى – الماتىدا قۇرىلىپ جاتقان ءبىر قارجى ورتالىعى قازاقستانعا جەتكىلىكسىز بە؟ بۇل جايىندا كاسىبي ماماندار نە ويلايدى؟ وسى جانە الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋدىڭ باسقا دا ماسەلەلەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى اوقو جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دارحان نۇرپەيىسوۆپەن تالقىلاماقپىز.

– دارحان قادىرباي ۇلى, اتالعان يدەياعا قاتىستى كوزقاراسىڭىز قالاي, مۇنداي مۇمكىندىكتى قالاي باعالايسىز؟

– كەز كەلگەن اقىلعا قونىمدى يدەيا مەن جوبا ولارعا دەگەن ناقتى سۇرانىس پەن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى مۇمكىندىكتەر بولعان كەزدە عانا ومىرشەڭ بولادى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنداي جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ەكەۋى دە جوق. ماسەلەن, حالىقارالىق قارجى ورتالىعى رەتىندە استانانىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن قالادا قارجى اعىندارىنىڭ جانە قور نارىعى قاتىسۋشىلارىنىڭ شوعىرلانۋى ءۇشىن كوپ كۇش سالۋ قاجەت. قالانى جاڭا قارجى ورتالىعى دەپ جاريالاۋ ءۇشىن مىناداي نەگىزگى فاكتورلار بولۋى قاجەت: ەلدىك جانە جەرگىلىكتى جاعدايلار; كليمات جاعدايى; الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلار; قۇقىقتىق جاعدايلار. سونىمەن قاتار, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم; كاسىبي قاتىسۋشىلار جانە تاعى دا باسقالارى. مۇنىڭ ءبارى تۇتاستاي العاندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ايتارلىقتاي قارجى قاراجاتىن تالاپ ەتەدى.

نەگىزىنەن ءىرى قالالار قارجى ورتالىقتارى بولاتىن فاكتىنى دە اتاپ وتۋگە بولادى. مىسالى, ولار اقش-تا – نيۋ-يورك, اۆستراليادا – سيدنەي.

ءدال الماتىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى رەتىندە بەلگىلەنۋى تەگىن ەمەس. تاريحي تۇرعىدان العاندا قالا قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسىنە كىرەتىن جالعىز «قاقپا» بولدى. سونداي-اق, بىرقاتار جاعدايلار ءدال وسى الماتىنى قارجى ورتالىعى رەتىندە ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەردى.

بىرىنشىدەن, قالادا ءتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارى, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كاپيتال قاتىسقان ينستيتۋتتار ايتارلىقتاي شوعىرلانعان. ولار جۇزەگە اسىرىلاتىن وپەراتسيالار كولەمى بويىنشا جاقىن جاتقان مەملەكەتتەردىڭ استانالارى – بىشكەك, تاشكەنت, دۋشانبە, اشحاباد جانە باكۋدى باسىپ وزادى. ەكىنشىدەن, الماتى قالاسىندا تۇراتىن حالىق سانى قازاقستاننىڭ باسقا قالالارىنداعى حالىق سانىنان اسىپ كەتەدى. ۇشىنشىدەن, قالادا ايتارلىقتاي جوعارى ينۆەستيتسيالىق الەۋەت, ەڭ الدىمەن زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى كومپانيالاردىڭ جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ەسەبىنەن قالىپتاستى.

تورتىنشىدەن, الماتى كورشى مەملەكەتتەردىڭ ءىرى قالالارىنان وندا جەكە كىرىسىنىڭ دەڭگەيى جوعارى, قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ تولەم جاساۋعا قابىلەتتى تۇتىنۋشىلارى رەتىندە قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىن شەتەلدىك تە, قازاقستاندىق تا ازاماتتاردىڭ تۇرىپ جاتقاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. بەسىنشىدەن, بەلگىلى ءبىر قارجىلىق قيىندىقتارعا قاراماستان, الماتى قورشاعان تابيعاتىنىڭ اسەمدىگى مەن ساپالى سەرۆيستىڭ, اسىرەسە تەلەكوممۋنيكاتسيا, قوعامدىق تاماقتانۋ جانە ويىن-ساۋىق سالاسىندا ساپالى سەرۆيستىڭ بولۋىنىڭ ارقاسىندا ءومىر ءسۇرىپ, دەمالۋ ءۇشىن تارتىمدى جەر بولىپ قالا بەرەدى. التىنشىدان, الماتىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى رەتىندە دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور دەپ قالانىڭ «جىبەك جولى» ەلدەرىنە جاقىن ورنالاسقاندىعىن ايتۋعا بولادى.

ۋاكىلەتتى ورگان اتقارعان جۇمىس نەگىزىندە قارجى ورتالىقتارى قالىپتاسۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيلەرىنەن وتكەن الماتى قالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كوتەرۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرعان وڭتايلى ءارى ورىندى  دەپ ويلايمىن.

– اوقو جۇمىس ىستەي باستاعانىنا جەتى جىلداي بولدى. ول قازىر قانداي دامۋ دەڭگەيىندە, الدىنا قويعان مىندەتتەرگە تولىق جاۋاپ بەرە الا ما؟

– الەمدەگى تانىمال قارجى ورتالىقتارى ءجۇرىپ وتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا, جەتى جىل دەگەن كوپ ۋاقىت ەمەس. قالانىڭ قارجى ورتالىعى رەتىندە دامۋى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى, بيزنەس-ورتانى, فيسكالدىق رەجىمدى, ينفراقۇرىلىمدى جانە باسقا دا اسا ماڭىزدى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋدا مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي كۇش-جىگەر جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى. اوقو – بۇل كەشەندى تەتىك ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ قاجەت, بۋىندارىنىڭ ءبىرى ءسال ارتتا قالسا, بۇكىل تۇتاس كەشەننىڭ تيىسىنشە دامىماۋىنا اكەپ سوعادى.

قارجى ورتالىعى وسى نارىقتا ويىنشىلاردىڭ بولۋى ءۇشىن تارتىمدى جاعدايلار جاساۋى ءتيىس. سالىستىرۋ ءۇشىن الايىق: سينگاپۋردا بۇل – بىرەگەي ونىمدەر مەن ازياداعى بارلىق قارجى ورتالىقتارىنىڭ ىشىنەن ەڭ ينتەرناتسيونالدى ورتالىق رەتىندە گەوگرافيالىق جاعدايىنىڭ ۇيلەسۋى, سونداي-اق ونىڭ قۇقىقتىق جانە نورماتيۆتىك جۇيەلەرىنىڭ, جەڭىلدىكپەن ماقساتتى سالىق سالۋدىڭ جانە قارجىلىق قىزمەتتەر يندۋسترياسىنىڭ بەلگىلى ءبىر سەكتورلارىنىڭ  دامۋىنا ىقپال ەتەتىن باسقا دا ىنتالاندىرۋلاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن تۇتاستىعىنىڭ ۇيلەسىمى.

ايماقتىڭ ءال-اۋقاتىن تارتۋ جونىندەگى قادامداردى ينۆەستيتسيالار ءۇشىن قولجەتىمدى ەتە وتىرىپ, ءبىرىنشى بولىپ قابىلداۋى دۋبايدىڭ نەگىزگى جەتىستىگى ەدى. دۋباي اشىقتىق پەن تاۋەلسىزدىك دەڭگەيى بويىنشا ايماقتاعى قۇقىقتىق جۇيەلەردەن اسىپ تۇسەتىن وزىندىك قۇقىقتىق جۇيەسى بار تاياۋ شىعىستاعى العاشقى ورتالىق بولدى.

جۇمىس كۇشى قۇنىنىڭ تومەن بولۋىمەن جانە ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ السىزدىگىمەن, سالىق سالۋ مولشەرلەمەسىنىڭ تومەن بولۋىمەن جانە باسقا دا فاكتورلارمەن ۇيلەسە وتىرىپ, تۇتاستاي العاندا ەۋروايماق بويىنشا شىعىن دەڭگەيىنىڭ ەڭ تومەن بولۋى ءدۋبليننىڭ جەتىستىگىن قامتاماسىز ەتكەن باسەكەلەس باسىمدىق بولدى. وسى بارلىق مىسالداردا مەملەكەتتىڭ نارىققا قاتىسۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ارقىلى قارجى ورتالىعىن قۇرۋ ءۇشىن ناقتى ماقساتتى ءىس-قيمىلدارى مەن وتە كۇشتى باتىلدىعى ورتاق ساتتىلىك فاكتورى بولىپ تابىلادى. اوقو تابىستىلىعىنا مۇددەلى ەل رەتىندە قازاقستانعا دا وسىنداي جاعداي قاجەت.

اوقو دامىتۋعا ارنالعان قاجەتتى جاعدايلار (قورشاعان ورتا, ينفراقۇرىلىم جانە بەدەل) ۇزاق مەرزىمدى باستامالار بولىپ تابىلادى, بۇل باستامالار ونىڭ ورنىقتى تۇعىرىن جاساۋ ءۇشىن تۇراقتى جانە ۇزاق قولداۋعا يە بولۋى ءتيىس. بۇل رەتتە اوقو باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى يسلام ەلدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالارىنا قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان تمد جانە ورتا ازيا كەڭىستىگىندە العاشقى بولىپ يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋعا ارنالعان زاڭنامالىق بازاسىن ەندىردى, بۇل اوقو-نىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندە يسلامدىق قارجىلىق حاب بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ العىشارتتارىن جاسايدى. زاڭنامانى جەتىلدىرۋ سالاسىندا كوپ جۇمىس ىستەلدى. ماسەلەن, 2009 جىلى قازاقستاندا يسلام بانكتەرىن ۇيىمداستىرۋ مەن قىزمەتى جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ قابىلداندى. 2001 جىلى مەملەكەتتىك يسلامدىق باعالى قاعازدار شىعارۋعا رۇقسات ەتەتىن جانە كورپوراتيۆتىك يسلامدىق باعالى قاعازدار ەميتەنتتەرىنىڭ تىزبەسىن كەڭەيتەتىن زاڭ قابىلداندى.

قازىرگى كەزدە يسلامدىق ساقتاندىرۋدى, يسلامدىق بانكينگتى, سونداي-اق يسلامدىق ليزينگتى قامتيتىن زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اوقو-نى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا وڭىرلىك ورتالىق رەتىندە كورسەتۋ ەلىمىزگە ءوڭىر ەلدەرى اراسىندا بىرقاتار ارتىقشىلىقتار الۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى.

– الماتى تمد-دا العاشقى بولىپ ءوزىن قارجى ورتالىعى رەتىندە مالىمدەدى. ءسىز ءارتۇرلى قارجى ورتالىقتارىنا ءتان جانە ولاردىڭ قارجى ورتالىقتارى رەتىندەگى جەتىستىگىن قامتاماسىز ەتكەن سيپاتتارعا نازار اۋدارعان بولارسىز. الماتىدا سونداي-اق ءوزىنىڭ العىشارتتارى جانە دامۋ جولدارى نەمەسە قارجى ورتالىعىن دامىتۋدىڭ ورتاق ۇلگىسى بار ما؟

– الماتىنى كوشباسشى قارجى ورتالىقتارى قالالارمەن سالىستىرۋعا ءالى ەرتە دەپ ويلايمىن. ءبىز باستى باعىتتار بويىنشا ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە اوقو-نى دامىتۋ جالپى العاندا جۇيەلى تۇردە بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. ول قۇرىلعاننان باستاپ قارجى ورتالىعى مەن قور نارىعىن جەتىلدىرۋ جانە دامىتۋ سالاسىندا بىرقاتار رەفورمالار جۇرگىزىلدى.

سونىمەن قاتار, 2012 جىلى اوقو-نىڭ دەڭگەيى مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ورنىن ايقىنداۋ ماقساتىندا الماتى قالاسى «پەرسپەكتيۆالى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءتىزىمى» Global Financial Centres Index (GFCI 11.5) ارالىق رەيتينگىسىنە ەنگىزىلدى.

شىن مانىندە, حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىن (حقو) دامىتۋ مودەلدەرى قۇرۋ سەبەپتەرى جانە سول سياقتى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى بويىنشا بارىنشا ءارتۇرلى. ولاردىڭ جەتىستىكتەرى بىرقاتار بىرەگەي باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارمەن ايقىندالدى, ولاردىڭ ءبىر بولىگى قازىرگى كەزدە قازاقستانعا ءتان ەمەس.

بۇل رەتتە حقو دامىتۋدىڭ نەگىزگى ۆەكتورلارى جانە ونى ىسكە قوسۋ بويىنشا مەملەكەت قابىلداعان باستامالار الەمنىڭ بارلىق تابىستى قارجى ورتالىقتارىندا ءبىر-بىرىنە ۇقساس جانە جاقىن بولدى. سينگاپۋردىڭ, گونكونگتىڭ, دۋبايدىڭ, مۋمبايدىڭ, شانحايدىڭ جاڭا ورتالىقتارىنىڭ پايدا بولۋى جانە سول سياقتى لوندون, نيۋ-يورك, فرانكفۋرت, ليۋكسەمبۋرگ سياقتى ء«داستۇرلى» الەمدىك جانە وڭىرلىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءوز ۇستانىمدارىن نىعايتۋى – مەملەكەتتىڭ ماقساتتى جانە كوبىنەسە جاڭاشىل ساياساتىن جۇرگىزۋ ناتيجەسى بولدى. وسىنداي ورتالىقتار قالىپتاسۋدىڭ جانە باسەكەگە قابىلەتتى حقو-عا اينالۋدىڭ نەگىزگى ساتىلارىنان ءوتتى. ورتالىقتاردى قالىپتاستىرۋ بىرنەشە ونداعان جىلداردان باستاپ بىرنەشە جۇزدەگەن جىلعا جالعاستى. سالىستىرۋ ءۇشىن, اوقو جوباسى 2006 جىلى ىسكە قوسىلدى.

اوقو جوباسىنا كوشە وتىرىپ, زاڭ شىعارۋشى دۋبلين, دۋباي, سينگاپۋر سياقتى جانە باسقا قالالاردىڭ قارجى ورتالىقتارىن ىسكە قوسۋ بويىنشا جۇمىس تاجىريبەلەرىن زەردەلەدى. قارجى ورتالىعى تۋرالى ارنايى زاڭدى قابىلداۋ كەزىندە ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارىن زاڭنامالىق نەگىزدە بەكىتۋگە مۇمكىندىك بولمادى. وسىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ولاردىڭ ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنا قاراما-قايشىلىعىن اتاۋعا بولادى. وسىعان بايلانىستى اوقو قالىپتاسۋى دامۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ەرەكشەلىكتەرى بار مەنشىكتى مودەلى بويىنشا ءجۇرىپ جاتقانىن اتاپ وتۋگە بولادى.

ءبىزدىڭ مەملەكەت تە وسى باعىتتا وتە كوپ جۇمىستى ەڭسەرۋى ءتيىس.

– باستاپقىدا الماتى قارجى ورتالىعىنىڭ وڭىرلىك نەمەسە حالىقارالىق مارتەبەسى تۋرالى پىكىرتالاس بولعانى بەلگىلى. تاڭداۋعا قانداي جاعداي نەگىز بولدى؟

– ورتالىقتى قۇرۋ جانە دامىتۋ بويىنشا ستراتەگيالىق باعىتتاردى جانە ءىس-قيمىلداردىڭ كەزەڭدىك جوسپارىن ازىرلەۋ, وسى سالاداعى الدىڭعى قاتارداعى الەمدىك پراكتيكانىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانۋ, سونداي-اق نارىق سەگمەنتتەرىنىڭ ءارتۇرلى قاتىسۋشىلارىنىڭ الەۋەتىن باعالاۋ ءۇشىن الەمدەگى بەلگىلى كونسالتينگتىك كومپانيا – Boston Consulting Group (BCG) تارتىلعانىن اتاپ وتەيىن. بۇرىن ءدال وسى توپ سينگاپۋردىڭ, تايلاندتىڭ قارجى ورتالىقتارىن ىسكە قوسۋعا قاتىستى. BCG قورىتىندىسىنا سايكەس الماتى قارجى ورتالىعىنىڭ حالىقارالىق قارجى ورتالىعى رەتىندە ەمەس, وڭىرلىك قارجى ورتالىعى رەتىندە كورسەتىلۋى ۇسىنىلدى. وسى ۇسىنىستىڭ نەگىزى ورتالىقتىڭ باستاپقىدا بەلگىلى ءبىر وڭىردەن (ورتا ازيا, رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس) ەميتەنتتەر مەن قۇرالداردى تارتۋعا بەيىمدەلگەنى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان BCG ۇسىنىمدارى نەگىزىندە ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قارجى ورتالىعىن وڭىرلىك دەڭگەيدە قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.

– الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا مەملەكەت الدىندا قانداي مىندەتتەر مەن ماقساتتار تۇر؟

– مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى 2010 جىلعى 29 قاڭتارداعى جولداۋىندا وتاندىق قور نارىعىن الماتىنى ازياداعى جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ وندىعىنا شىعارا وتىرىپ يسلام بانكينگىنىڭ وڭىرلىك ورتالىعى رەتىندە قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت «يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن» بەكىتتى, ونى ىسكە اسىرۋ يسلامدىق قارجىلىق قىزمەتتەر يندۋسترياسىن تۇراقتى دامىتۋ, ەميتەنتتەردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ جانە نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ ماڭىزدى توبىن قۇرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار, اوقو الدىنا قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 ەلدەرىنىڭ قاتارىنا كىرۋى بويىنشا جاڭا ستراتەگيالىق مىندەتتەر قويىلدى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى» – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى جولداۋىندا ايتتى.

جوعارىدا اتالعان ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز جاقىن ارادا اوقو جوباسىن ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ودان ءارى دامىتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن ازىرلەۋ جۇمىسىن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

الەۆتينا دونسكيح.

 

 

رەگلامەنت زاڭناماعا سايكەس

2012 جىلدىڭ اياعىندا جانە 2013 جىلدىڭ باسىندا ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى بىرقاتار زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداندى

ماسەلەن, 2012 جىلعى 26 قاراشادا مەملەكەت باسشىسى «ميكروقارجى ۇيىمدارى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارىنا قول قويدى. ولار 2012 جىلعى 16 جەلتوقساندا كۇشىنە ەندى.

ولاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قر ۇب باسقارماسى 2012 جىلعى 24 جەلتوقساندا 7 قاۋلىنى بەكىتتى. ەڭ الدىمەن, تۇزەتۋلەردىڭ ءمانى بويىنشا ءتيىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەرمەس بۇرىن وسى قۇجاتتاردى اتاپ وتكەن ءجون.

• «ميكروقارجى ۇيىمىنىڭ ەسەپ­تىلىك بەرۋ تىزبەسىن, نىساندارىن جانە قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» № 373 قاۋلىسى (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق  اكتى­لەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە №  8340 تىركەلگەن);

• «سىياقىنىڭ جىلدىق ءتيىمدى مولشەرلەمەسىنىڭ شەكتى مولشەرىن بەكىتۋ تۋرالى» № 377 قاۋلىسى (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق  اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 8306 تىركەلگەن);

• «بەرىلەتىن ميكروكرەديتتەر بويىنشا سىياقىنىڭ جىلدىق ءتيىمدى مولشەرلەمەسىن ەسەپتەۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» № 378 قاۋلىسى  (نورماتيۆ­تىك قۇقىقتىق  اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 8307 تىركەلگەن);

• «بەرىلگەن ميكروكرەديتتەر بويىنشا اكتيۆتەر مەن شارتتى مىندەتتەمەلەردى جىكتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە ولارعا قارسى پروۆيزيالار (رەزەرۆتەر) قۇرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» № 381 قاۋلىسى (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق  اكتى­لەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 8305 تىركەلگەن);

• «پرۋدەنتسيالدىق نورماتيۆتەردi جانە ميكروقارجى ۇيىمىنىڭ ساق­تاۋى مiندەتتi باسقا دا نورمالار مەن ليميتتەردi جانە ولاردى ەسەپتەۋ ادىستە­مەسىن, سونداي-اق ولاردىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپتىلىك بەرۋدىڭ نىساندارىن جانە مەرزiمدەرiن بەكىتۋ تۋرالى» № 382 قاۋلىسى (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق  اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 8317 تىركەلگەن) (بۇدان ءارى – № 382 قاۋلى);

• «ميكروقارجى ۇيىمدارىن ەسەپتىك تىركەۋدەن وتكىزۋ جانە ميكروقارجى ۇيىم­دارىنىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزۋ قا­عي­دا­­لارىن بەكىتۋ تۋرالى» № 386 قاۋلىسى (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق  اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 8319 تىركەلگەن) (بۇدان ءارى – № 386 قاعيدالار);

• «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ كەيبىر نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنە ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ بۋحگالتەرلىك ەسەبى جانە قارجىلىق ەسەپتىلىگى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» № 388 قاۋلى (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق  اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 8350 تىركەلگەن).

وعان قوسا, 2013 جىلعى 25 قاڭتاردا «كرەديتتىك تاريحتى قالىپتاستىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قىزمەتىندەگى اقپاراتتىق پروتسەستى ۇيىمداستىرۋعا جانە ونى پايدالانۋعا, قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا, ولاردىڭ ەلەكتروندىق جابدىقتارىنا, كرەديتتىك تاريحتىڭ دەرەكتەر بازاسىنىڭ ساقتالۋىنا جانە ءۇي-جايلارىنا قويىلاتىن ەڭ تومەنگى تالاپتاردى بەلگىلەۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتى بەكىتۋ تۋرالى» ققا* باسقارماسىنىڭ قاۋلىسىنا  وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قر ۇب باسقارماسىنىڭ قاۋلىسى قابىلداندى (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 8365 تىركەلگەن, بۇدان  ءارى – № 105 قاعيدالار).

جوعارىدا كورسەتىلگەن اكتىلەر العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.

«ميكروقارجى ۇيىمدارى تۋرالى» زاڭعا (بۇدان ءارى – مقۇ* تۋرالى  زاڭ) سايكەس ميكروقارجى ۇيىمى – كوم­مەرتسيالىق ۇيىم بولىپ تابىلاتىن, رەسمي مارتەبەسى ادىلەت ورگاندارىندا مەملەكەتتىك تىركەلۋمەن جانە ەسەپتىك تىركەۋدەن وتۋىمەن ايقىندالاتىن, ميكروكرەديتتەر بەرۋ جونiندەگi قىزمەتتi, سونداي-اق مقۇ تۋرالى زاڭمەن رۇقسات ەتىلگەن قوسىمشا قىزمەت تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعا.

مقۇ تۋرالى  زاڭنىڭ 31-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس كوممەرتسيالىق ەمەس ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردى قوسپاعاندا, ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىنگى مەرزىمدە قر زاڭدارىنا سايكەس مەملەكەتتىك قايتا تىركەلۋگە جاتادى. بۇل تالاپ ساقتالماعان جاعدايدا, مۇنداي ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار زاڭ­ناماعا سايكەس قايتا ۇيىمداستىرىلۋعا نە تاراتىلۋعا جاتادى. كوممەرتسيالىق ەمەس ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىنگى مەرزىمدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا سايكەس قايتا ۇيىمداستىرىلۋعا نە تاراتىلۋعا جاتادى.

2016 جىلعى 1 قاڭتارعا  دەيىن جۇمىس ىستەيتىن ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار ءوز قىز­مەتىندە مقۇ تۋرالى زاڭنىڭ 31-بابىنىڭ 4-تارماعىندا كوزدەلگەن نورمالاردى باسشىلىققا الۋعا  قۇقىلى.

ميكروقارجى ۇيىمى ەسەپتىك تىر­كەۋ­دەن ءوتۋ ءۇشىن ميكروقارجى ۇيىمى­نىڭ ورنالاسقان جەرى بويىنشا قر ۇب فيليالىنا №386 قاعيدالاردىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن تومەندەگى قۇجاتتاردى قوسا بەرە وتىرىپ بەلگىلەنگەن  نىساندا ءوتىنىش ۇسىنادى:

1) سالىستىرىپ تەكسەرۋ ءۇشىن جارعى­نىڭ تۇپنۇسقاسىمەن بىرگە كوشىرمەسى نە جارعىنىڭ نوتاريات كۋالاندىرعان كوشىرمەسى, سونداي-اق زاڭدى تۇلعانى مەملەكەتتىك تىركەۋ (قايتا تىركەۋ) تۋرالى انىقتاما;

2) جارعىلىق كاپيتالدىڭ تولەنگەنىن راستايتىن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى, سونداي-اق № 386 قاعيدالاردىڭ 2-قوسىم­شاسىنا سايكەس نىسان بويىنشا مەنشىكتى كاپيتالدىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىن ساقتاۋ تۋرالى مالىمەتتەر. مقۇ جارعىلىق كاپيتالىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى جانە مەنشىك كاپيتالىنىڭ ەڭ  تومەنگى  مولشەرى № 382 قاۋلىمەن  بەلگىلەنگەن  جانە 30 ملن. تەڭگەنى  قۇرايدى;

3) ىشكى باقىلاۋ قىزمەتى تۋرالى ەرەجە (بار بولسا);

4) مىنالاردى:

مقۇ قىزمەتىنىڭ ستراتەگياسىن;

ميكروقارجى ۇيىمى باعدارلانعان نارىق سەگمەنتىنىڭ ايقىنداماسىن (قىز­مەتتەردى الەۋەتتى تۇتىنۋشىلار, اعىمداعى جاعداي جانە ولاردىڭ نارىقتاعى ۇلەسىنىڭ ديناميكاداعى بولجامى);

قىزمەت تۇرلەرىن (ميكروكرەديت بە­­رۋ, ميكروكرەديتتەردى بەرۋ قىزمەتىنە بايلانىس­تى ماسەلەلەر جونىندە كون­­­سۋلتاتسيالىق قىزمەتتەردى كورسەتۋ جانە (نەمەسە) جوعا­رىدا كورسەتىلگەن زاڭنىڭ 19-بابىندا كوزدەلگەن قىزمەتتىڭ باسقا ءتۇرى);

اعىمداعى احۋالدىڭ تالداماسىن, قىزمەتتەردىڭ جارناماسىن, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن, تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەت­تىلىكتەرىن قالىپتاستىرۋ جانە ىنتالاندىرۋ شارالارىن قامتيتىن ماركەتينگ (كليەنتۋرانى قالىپتاستىرۋ) جوسپارىن;

ۇيىمنىڭ قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن (قۇرىلتايشىلار قاراجاتى, تارتىلعان قاراجات, گرانتتار نەمەسە باسقا قاراجات) اشىپ كورسەتەتىن بيزنەس-جوسپار;

5) ءوتىنىش ۇسىنىلعان كۇننىڭ الدىنداعى كۇنگى جاعداي بويىنشا № 386 قاعيدالاردىڭ 3-قوسىمشاسىنا سايكەس نىساندار بويىنشا قۇرىلتايشىلار (قاتىسۋشىلار), № 386 قاعيدالاردىڭ 4-قوسىمشاسىنا سايكەس نىسان بويىنشا اتقارۋشى ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى (مۇشەلەرى), باس بۋحگالتەرى تۋرالى مالىمەتتەر;

6) مقۇ جوعارعى ورگانى بەكىتكەن ميكروكرەديتتەر بەرۋ قاعيدالارىنىڭ كوشىرمەسى;

7) «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كرەديتتىك بيۋرولار جانە كرەديتتىك تاريحتى قالىپتاستىرۋ تۋرالى» 2004 جىلعى 6 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس جاسالعان اقپارات بەرۋ تۋرالى شارتتىڭ كوشىرمەسى جانە كرەديتتىك تاريحتى قالىپتاستىرۋ جانە ولاردى پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا ۇسىنىلاتىن تالاپتارعا سايكەس كەلۋ تۋرالى قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى. كرەديتتىك تاريحتى قالىپتاستىرۋ جانە ولاردى پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا ۇسىنىلاتىن تالاپتارعا سايكەس كەلۋ تۋرالى قۇجات رەتىندە № 105 قاعيدالارعا سايكەس ۇلتتىق بانكتىڭ قورىتىندىسى ۇسىنىلادى.

8) بەرىلگەن ميكروكرەديتتەر بويىنشا كىرىستەردى جانە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ ەسەپتەلگەن سوماسىن كورسەتەتىن سوڭعى ءۇش جىل ىشىندەگى سالىق دەكلاراتسياسىنىڭ كوشىرمەسى (مكۇ قايتا تىركەۋ نەمەسە قايتا ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە قۇرىلعان مقۇ ۇسىنادى).

قر ۇب فيليالى ەسەپتىك تىركەۋدەن وتۋگە ارنالعان ءوتىنىشتى تولىق قۇجاتتار توپتاماسى ۇسىنىلعان كۇنىنەن باستاپ وتىز جۇمىس كۇن ىشىندە قارايدى. (انىقتامالىق: 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ وسى مەرزىم 15 جۇمىس كۇنىن قۇرايدى). كورسەتىلگەن مەرزىمدە فيليال مقۇ ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ تىزىلىمىنە ەنگىزەدى جانە ول تۋرالى ۇيىمعا حابارلايدى, نە جازباشا تۇردە ەسەپتىك تىركەۋدەن باس تارتۋ سەبەپتەرى تۋرالى دالەلدى جاۋاپ جىبەرەدى.

مقۇ-نى ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ تىزىلىمىنە ەنگىزۋدى جانە وعان تىزىلىمگە ەنگەنى نە ەسەپتىك تىركەۋدەن باس تارتىلعانى تۋرالى حابارلاۋدى فيليال ميكروقارجى ۇيىمىنىڭ ورنالاسقان جەرى بويىنشا جۇزەگە اسىرادى. مقۇ-نى ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ تىزىلىمىنە ەنگىزۋ تۋرالى اقپارات قر ۇب قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا ورنالاستىرىلادى.

ەسەپتىك تىركەۋدەن باس تارتۋ مقۇ تۋرالى زاڭنىڭ 15-بابىندا كوزدەلگەن نەگىزدەمەلەر بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ەسەپتىك تىركەۋدەن باس تارتىلعان جاعدايدا ميكروقارجى ۇيىمى رەتىندە تىركەلگەن زاڭدى تۇلعا مقۇ تۋرالى زاڭنىڭ 15-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن شارالاردى قابىلدايدى. ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ جوعارىدا اتالعان قاۋلىلارى پرۋدەنتسيالىق نورماتيۆتەردى جانە مقۇ-نىڭ ساقتاۋى مىندەتتى وزگە دە نورماتيۆتەر مەن ليميتتەردى, بەرىلەتىن ميكروكرەديتتەر بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ (بۇدان ءارى – جتسم) شەكتى مولشەرىن بەلگىلەيدى, بەرىلگەن ميكروكرەديتتەر بويىنشا اكتيۆتەر مەن شارتتى مىندەتتەمەلەردى جىكتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە ولارعا قارسى پروۆيزيالار (رەزەرۆتەر) قۇرۋ قاعيدالارىن, قارجىلىق جانە رەتتەۋشىلىك ەسەپتىلىكتەردى, جتسم ەسەبىن بەرۋ, بۋحگالتەرلىك ەسەپتى جۇرگىزۋگە قويىلاتىن تالاپتارعا سايكەس كەلۋ, سونداي-اق ونى اۆتوماتتاندىرۋ ءتارتىبىن رەتتەيدى.

مقۇ پرۋدەنتسيالىق نورماتيۆتەردى جانە ساقتالۋى مىندەتتى وزگە دە نورماتيۆتەر مەن ليميتتەردى بۇزعان جاعدايدا, ۇيىمنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى نەمەسە ارەكەتسىزدىكتەرى انىقتالعان كەزدە ۋاكىلەتتى ورگان مقۇ تۋرالى زاڭنىڭ 28-بابىندا بەلگىلەنگەن ىقپال ەتۋ شارالارىن قولدانادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ميكرو­قارجى ۇيىمدارى تۋرالى زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 168-1-بابىندا ايىپپۇل سالۋ تۇرىندەگى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. ميكروقارجى ۇيىمىنا قاتىستى سانكتسيالار تۇرىندە مقۇ تۋرالى زاڭنىڭ 16-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كوزدەلگەن نەگىزدەمەلەر بويىنشا تىزىلىمنەن الىپ تاستاۋ كوزدەلگەن.

مقۇ-نى باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 11-تاراۋىندا رەتتەلگەن. اتاپ ايتقاندا, ميكروقارجى ۇيىمدارىن تەكسەرۋ تۇرلەرى, ونى جوسپارلاۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى رەتتەلگەن.

ايناش سەرىكباەۆا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى باقىلاۋ

جانە قاداعالاۋ مەتودولوگياسى دەپارتامەنتىنىڭ

باس مامان-ەكونوميسى.