كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋ سالاسىن مونيتورينگىلەۋ كەزىندە انىقتالعان زاڭسىزدىقتاردىڭ گەوگرافياسى وتە كەڭ. «ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ «ىستىق شىلدە» اتتى ءبىر عانا اكتسياسىنىڭ كەزىندە بايقاۋدان وتكىزۋ بەكەتتەرىنىڭ ءبىرتالاي بىلىقتارى اشكەرە بولدى. ايتالىق, الماتى وبلىسىندا «جەتىسۋ – ادالدىق الاڭى» كەڭسەسى مەن كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى اۆتوكولىكتىڭ سۋرەتىن WhatsApp جەلىسى ارقىلى جىبەرىپ, ەشقانداي بايقاۋسىز-اق قۇجات بەرۋدىڭ كۋاسى بولعان.
ماسەلەنى تارقاتىپ ايتار بولساق, «قۇپيا ساتىپ الۋشى» اۆتوكولىگىن بايقاۋ بەكەتىنىڭ اۋماعىنا كىرگىزبەستەن, بايقاۋ وتكىزۋشىنىڭ قولىنا 6000 تەڭگە ۇستاتا سالىپ, مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋدىڭ ءبىرتۇتاس اقپاراتتىق جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن دياگنوستيكالىق كارتانى يەلەنگەن.
قىسقاسى – كولىگىنىڭ بايقاۋدان ءوتكىزىلگەنى جونىندەگى كارتانى ساتىپ العان. ەڭ سوراقىسى بۇل ەمەس. ويتكەنى زاڭسىز جولمەن تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزىلگەن كولىك 2016 جىلى ەسەپتەن شىعارىلىپ تاستالعان ەكەن. دەمەك, تەحبايقاۋدان وتكىزۋشىلەر كولىكتىڭ بار-جوعىنا دا باس اۋىرتپاستان, ازىن-اۋلاق قاراجات ءۇشىن سوراقى زاڭسىزدىققا بارعان.
مامانداردى مۇنداي جاعدايدىڭ ءجيى كەزدەسۋىمەن قاتار, قۇزىرلى ورىنداردىڭ قارەكەتسىزدىگى دە قىنجىلتادى.
ماسەلەن, «اقمولا – ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جەتىسۋلىق ارىپتەستەرىنەن اسىپ ءتۇسىپ, تەگىن جارناما بەرەتىن سايتتاردى ءسۇزگىلەپ, قازاقستان اۋماعىنان تىس جەردە تىركەلگەن كولىكتەردى تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزگەنى ءۇشىن زاڭسىز تالون بەرۋ قىزمەتىن ۇسىنۋشىلاردى تەكسەرىپ كورگەن. تيىسىنشە, سايتتاردى ساراپتاۋ بارىسىندا «رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تەحنيكالىق بايقاۋى», «كوكشەتاۋدا ارمەنيا, قىرعىزستان جانە رەسەي تەحنيكالىق بايقاۋلارى وتكىزىلەدى» دەگەن جارنامالار كوپتەپ كەزدەسكەن. ەلىمىزگە ەڭ تانىمال حابارلاندىرۋ سايتتارىنىڭ بىرىندە عانا وسى تەكتەس 32 جارناما تابىلعان.
– جاعدايدى تەرەڭىرەك بىلە ءتۇسۋ ءۇشىن بىزدەر شىعارعان «قۇپيا ساتىپ الۋشى» تەلەفون ارقىلى حابارلاندىرۋ يەسىمەن سويلەسىپ كوردى. ول جارنامانىڭ اۆتورى رەسەي فەدەراتسياسى, ارمەنيا مەن قىرعىزستاندا تىركەۋلى كولىك قۇرالدارىنا اۆتوكولىكتى كورمەستەن تەحنيكالىق بايقاۋدان ءوتتى دەگەن تالون بەرە الاتىنىن ايتقان, – دەيدى «ادالدىق الاڭى» رەسپۋبليكالىق جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى ميراس قارعاباي.
وسىلايشا, كەلىسسوزدەر بارىسىندا رەسەي فەدەراتسياسىندا تەحنيكالىق بايقاۋدان ءوتتى دەلىنگەن قۇجاتتى ءبىزدىڭ اقپاراتتىق جۇيەگە ەنگىزىپ, زاڭدى, رەسمي تالون بەرۋ قىزمەتى 5000 تەڭگەگە باعالاناتىنى بەلگىلى بولعان. ال اقپاراتتىق بازاعا ەنگىزىلمەيتىن بەيرەسمي تالون ءۇشىن حابارلاندىرۋ يەسى 4000 تەڭگە سۇراعان. اتالعان قىزمەتتەردى پايدالانۋ ءۇشىن اۆتوكولىك يەسى تەمىر تۇلپارىنىڭ سۋرەتى مەن قۇجاتتارىن WhatsApp جەلىسى ارقىلى جىبەرسە جەتكىلىكتى ەكەن. ال كولىك قۇرالىنىڭ تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكەنىن راستايتىن تالوندى الۋ مەن قىزمەت اقىسىن تولەۋ ءۇشىن الدىن الا ۋاعدالاسىپ, كەزدەسۋ كەرەك بولعان.
مىنە, ءبىر عانا اكتسيا ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, قاۋىپسىزدىگىنە, ەل قازىناسىنا قاتىستى بىرنەشە زاڭسىزدىقتى اشكەرەلەپ وتىر. سوندىقتان دا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ءۋاجى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانمەن بىردەي بولىپ وتىر.
تەحبايقاۋدى توقتاتا تۇرۋ – قاجەتتىلىك
جوعارىدا اتالعان زاڭسىزدىقتار, ياعني كولىك قۇرالىن تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋدىڭ تەرىس جولى ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىنا قايشى كەلەدى, جول قوزعالىسى قاتىسۋشىلارىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەدى, سونداي-اق ازاماتتاردى سىبايلاس جەمقورلىققا قاراي يتەرمەلەي تۇسەدى.
– تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋگە بايلانىستى ساتىپ الىنعان تالون اتالعان اۆتوكولىكتىڭ جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىنە ساي كەلەرىنە كەپىلدىك بەرمەيدى. دەمەك, ءوز كەزەگىندە تەحنيكالىق بايقاۋدان ءوتۋ ۇدەرىسى ماڭىزدىلىعىن جويادى, – دەيدى م.قارعاباي.مىنە, وسىدان كەلىپ «قارعايىن دەسەم – جالعىزىم, قارعامايىن دەسەم – جالماۋىزىم» دەگەن وي تۋىندايتىنى راس. سوندىقتان دا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دانيار سابىرباەۆ بۇل سالانى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ كەرەك دەگەن ءۋاج ايتتى.
– بۇگىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان تەحنيكالىق بايقاۋدان باس تارتۋدىڭ قاجەتتىگى لوگيكاسىنا تۇسىنىك بەرگىم كەلەدى. قازىرگى كەزدە تەحنيكالىق بايقاۋ شارالارى باستاپقىدا جۇكتەلگەن قىزمەتتەردى ورىنداماي جاتقانىن مويىنداۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اتالعان بايقاۋ ءادىل ءارى اشىق بولۋى ءۇشىن جالپى تۇجىرىمدى ازىرلەگەنشە, وكىلەتتى ورگاندارعا بۇل ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. سونىمەن قاتار ازاماتتىق-قوعامدىق تالقىلاۋ قاجەت, – دەي كەلە د.سابىرباەۆ شىن مانىندە تەحنيكالىق بايقاۋ ەشبىر نەگىزى جوق نەمقۇرايلى شاراعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
اگەنتتىكتىڭ ۇسىنىسى قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى – تەحنيكالىق بايقاۋدى ساپالى جۇرگىزۋدىڭ تەتىگى دايىندالعانشا, ونى ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋ قاجەت. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي تاجىريبە وزگە مەملەكەتتەردە كەڭىنەن قولدانىلۋدا. اسىرەسە, گەرمانيا, قىتاي جانە گرۋزيا بۇل سالانى رەفورمالاۋدى كوپ سوزبۇيداعا سالماي, ناقتى شەشىمدەر قابىلداعان. مىسالى, كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋدىڭ ەۋروپالىق جولىن تاڭداعان گرۋزيا بيلىگى بارلىق زاڭنامالىق تەتىكتەرىن, بايقاۋ وتكىزۋ بەكەتتەرىن تارتىپكە كەلتىرىپ العانعا دەيىن تەحبايقاۋدى توقتاتىپ تاستاعان. ويتكەنى تەحبايقاۋ بىرەۋلەر ءۇشىن جەمقورلىقتىڭ «ساۋىن سيىرىنا» اينالىپ, قۇردان-قۇر ميلليونداعان پايداعا كەنەلتىپ وتىر.
– قازىرگى كۇيدەگى تەحنيكالىق بايقاۋ بىزگە كەرەك پە؟ دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان تەحنيكالىق بايقاۋدىڭ جاعدايى قوعامدىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىندا قاتەرلى. بۇل رەتتە اگەنتتىكتىڭ ۇستانىمىنا توقتالساق, تەحنيكالىق بايقاۋ ستانساسىنان ءوتۋ فورماتىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك, – دەدى د.سابىرباەۆ.
وسى دەرەكتەردەن سوڭ وي قورىتار بولساق, قۇزىرلى ورىندار تەحبايقاۋدى توقتاتۋ نەمەسە مۇلدەم الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ويدان ات-توندارىن الا قاشادى. ولاردىڭ دالەلدەرى دە دايىن. بىراق م.قارعاباي مەن د.سابىرباەۆ كەلتىرگەن دەرەكتەر تىم قاتەرلى ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك.تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىك ماسەلە بار – ەلىمىزدە جول اپاتتارى ازايماي تۇرعانى راس. ادام شىعىنى دا وراسان. الايدا, قانداي دا ءبىر جول اپاتىنا اۆتوكولىكتىڭ تەحنيكالىق جارامسىزدىعى نەمەسە ءتيىستى بايقاۋدان وتپەگەندىگى سەبەپ بولدى دەگەن اقپار جوقتىڭ قاسى. ءتىپتى, وسى تەحنيكالىق جارامسىزدىق ەسەبى جۇرگىزىلەتىنىنە دە كۇمان كەلتىرۋگە بولادى. ارينە, اپاتتان كەيىنگى تەكسەرىستە جۇرگىزۋشىلەردىڭ قولىندا الاقانداي تالون بولسا – پوليتسيانىڭ دا ەسەبى تۇگەل, ال بولماي قالىپ جاتسا – كىنانى دە, كىنالىنى دە الىستان ىزدەپ جاتپايدى.
ەڭ باستىسى, جول اپاتىنا ۇشىراعان كولىكتىڭ جارامدىلىعىنا تەحبايقاۋ وتكىزۋ ورتالىقتارى جاۋاپ بەرمەيتىندىكتەن, بۇل جۇيە تەك اقشا الۋ مەن تەككە ۋاقىت شىعىنداۋدىڭ امالىنداي اسەر قالدىرادى.
وسى تەحنيكالىق بايقاۋدىڭ قاجەتتىلىگى نەمەسە قاجەتسىزدىگىنە بايلانىستى ماسەلە كوتەرىلىپ, ءتىپتى سالاداعى زاڭسىزدىقتاردىڭ ءوزى سۋ بەتىنە شىعىپ جاتسا دا, ۇنەمى قاجەتسىنگەن جاق جەڭىپ كەلەدى. مۇمكىن سول تەحبايقاۋ جۇيەسىن جاقتاۋشىلار سۇيەنەتىن ءۋاج سالماقتى بولىپ وتىر ما؟ الايدا, مىنا تسيفرلار دا ويلانتپاي قويمايدى. مىسالى, ەلىمىزدە رەسمي تىركەلگەن بارلىق تۇردەگى اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ سانى 5 ملن-عا جۋىقتايدى. ولاردى جىل سايىن تەحنيكالىق بايقاۋدان زاڭدى تۇردە وتكىزۋ باعاسىنىڭ ەڭ تومەنگى شاماسىن ورتاشا ەسەپپەن 5 مىڭ تەڭگە دەپ الار بولساق, جىلىنا 20 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات جينالادى. ارينە, بۇعان قاراپ ەلىمىزدەگى كولىكتەردىڭ بارلىعى تەحنيكالىق بايقاۋدان زاڭسىز وتۋدە, كوپ ءنولى بار سوما بەلگىلى توپتاردىڭ قالتاسىندا ءجۇر دەۋدەن اۋلاقپىز. بىراق, بۇل تسيفر – قوماقتى.724 كىنارات تابىلدى
وسى جاعدايلارعا جانە باسقا دا سەبەپتەرگە بايلانىستى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جالعان تەحنيكالىق بايقاۋ ورتالىقتارىمەن كۇرەستى كۇشەيتپەك نيەتتە. كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي, بۇل جەردە تەك جالعان ورتالىقتارمەن كۇرەس قانا ءسوز بولىپ وتىر.
مينيسترلىكتىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس 2019 جىلدىڭ ساۋىرىندە «جول قوزعالىسى تۋرالى» زاڭعا تەحنيكالىق بايقاۋ وپەراتورلارىنىڭ باقىلاۋ-دياگنوستيكالىق جابدىقتارىنان اقپارات بەرەتىن ارنايى باعدارلامالارعا قويىلاتىن تالاپتارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن. قازىر قۇجات جوباسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتۋدە. اتالعان تالاپتار اۆتوموبيلدى تەحنيكالىق بايقاۋ جەلىسىنە ۇسىنباستان قۇجات جاساۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋعا, سونداي-اق دەرەكتەردى «قولدان» ەنگىزۋدىڭ (فوتوشوپ) جولىن كەسۋگە باعىتتالعان.
مينيسترلىكتىڭ «قازاقپارات» حالىقارالىق اگەنتتىگىنە بەرگەن مالىمەتىندە: «ەلىمىزدە تەحنيكالىق بايقاۋدى جويۋ ماسەلەسى قاراستىرىلمايدى. ويتكەنى مەرزىمدى تەحنيكالىق بايقاۋ الەمدىك تاجىريبەگە ساي. ەڭ باستىسى, بۇل شارا ادام اماندىعىن, قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە قورشاعان ورتاعا كەلەتىن زياندى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باسقا ەلدەردە تىركەلگەن كولىكتەرگە تەحنيكالىق بايقاۋ جۇرگىزەتىن تۇلعالاردىڭ قىزمەتىنە كەلەتىن بولساق, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى تەحنيكالىق بايقاۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبىن قاتاڭ قاداعالايتىن بولادى», دەلىنگەن.
بىراق تەحنيكالىق بايقاۋ وپەراتورلارىنىڭ تىزىلىمىنە ەنبەسە دە اتالعان قىزمەتتى كورسەتىپ, تابىس تاۋىپ جۇرگەن تۇلعالاردىڭ ارەكەتىن تەكسەرۋ اتالعان مينيسترلىكتىڭ قىزمەتىنە كىرمەيدى ەكەن.
ءوز كەزەگىندە اۋماقتىق-كولىكتىك باقىلاۋ ورگاندارى 2018 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا تەحبايقاۋ جۇرگىزەتىن 152 وپەراتوردى تەكسەرىپ, كولىك قۇرالدارى ءجانە ولاردىڭ تىركەمەلەرىن مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ تارتىبىنەن 724 كىنارات تاپقان. وسىعان بايلانىستى زاڭ بۇزۋشىلارعا قاتىستى 4 ملن تەڭگەگە جۋىق سومانى قۇرايتىن 193 اكىمشىلىك ماتەريال تولتىرىلىپ, ارنايى تۇزىلىمنەن 88 وپەراتور شىعارىلىپ تاستالعان.
سۇمدىق دەرەكتەر مۇنىمەن شەكتەلمەيدى – 2018 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 2019 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىنگى ارالىقتا جالعان دياگنوستيكالىق كارتالاردى انىقتاۋعا باعىتتالعان 150 رەيدتىك ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ, ولاردىڭ ناتيجەسىندە جالعان كارتا پايدالانۋدىڭ 84 دەرەگى انىقتالىپ, تەحنيكالىق بايقاۋ وپەراتورلارىنا قاتىستى 26 اكىمشىلىك ماتەريال جيناقتالىپ, 2 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان جانە وپەراتورلاردى جوسپاردان تىس تەكسەرۋگە 13 كەپىلدەمە الىنعان.
بۇل تسيفرلار كولىك قۇرالدارىن ءمىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋ سالاسىنداعى بىلىقتاردىڭ ابدەن جۇيەلەنىپ, تامىرى تەرەڭگە كەتكەنىن دالەلدەپ-اق تۇر. سوندىقتان دا «ادالدىق الاڭى» جوباسى كەڭسەسىنىڭ دابىل قاعاتىنداي رەتى بار. ارينە, ءدال قازىرگى جاعدايدا قوعامدىق كولىك قۇرالدارى مەن مەملەكەتتىڭ ەسەبىندەگى كولىكتەردى عانا تەحبايقاۋدان وتكىزۋدى مىندەتتەپ, قالعان كولىكتەردى بوساتا تۇرۋعا نەگىز بار. الايدا جۇيەلى كەلەڭسىزدىككە تەك جۇيەلى ارەكەت پەن ساياسي-ەكونوميكالىق ەرىك-جىگەر توسقاۋىل بولاتىن سياقتى.