بەيسەنبى, 14 اقپان 2013 7:27
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ, الەۋمەتتىك باعدارلانعان مەملەكەت قۇرۋ وندىرىستىك دەموكراتيا ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىن تالاپ ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام” اتتى ماقالاسىندا ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردى رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى كوپ دەڭگەيلى تەتىكتەرىن قۇرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
بەيسەنبى, 14 اقپان 2013 7:27
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ, الەۋمەتتىك باعدارلانعان مەملەكەت قۇرۋ وندىرىستىك دەموكراتيا ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىن تالاپ ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام” اتتى ماقالاسىندا ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردى رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى كوپ دەڭگەيلى تەتىكتەرىن قۇرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ەڭبەك داۋلارىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى قاتارىندا جۇمىسشىلاردىڭ كاسىپورىندى باسقارۋ ماسەلەلەرىنەن شەتتەتىلۋى مەن داۋلاردى جانە جانجالداردى سوتتان تىس رەتتەۋ تەتىكتەرىنىڭ ءالسىزدىگىن اتاۋعا بولادى. جۇمىسشىلاردىڭ كاسىپورىندى باسقارۋ ماسەلەلەرىنەن شەتتەتىلۋى – ولاردىڭ ءتيىمدى ەڭبەككە دەگەن ىنتاسىن ەداۋىر تومەندەتەدى دە بۇل, سايىپ كەلگەندە, ادامداردىڭ قىزمەت ناتيجەسىنە نەمقۇرايلىعىن تۋدىرادى. قازىرگى تاڭدا قالىپتاسقان ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ مۇنداي مودەلى ءوزىن ءوزى اقتاماي وتىر. ادام ءوزىن قاراپايىم جالدانۋشى رەتىندە سەزىنەدى. وندىرىستىك قاتىناستاردى دەموكراتيالاندىرۋ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋداعى اجىراتىلماس ەلەمەنت بولىپ تابىلادى.
ونىمدىلىكتىڭ ءوسۋىن, دەمەك, قازىرگى زامانعى ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىن ەڭبەك قاتىناستارىن دەموكراتيالاندىرۋسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي ۇدەرىس بۇكىل الەم بويىنشا دەرلىك ىسكە قوسىلدى. ونىڭ نەگىزگى ءمانى – ەڭبەك جانە كاپيتال اراسىنداعى قايشىلىقتاردى جويۋ. ال بۇل قايشىلىقتاردى جۇمىسشىلاردىڭ كاسىپورىن كاپيتالىنا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى جويۋعا بولادى.
ەڭبەك قاتىناستارىن دەموكراتيالاندىرۋدىڭ العاشقى ءىزاشارى اقش بولىپ تابىلادى. 1974-1994 جىلدار ارالىعىندا امەريكا كونگرەسى جۇمىسشىلاردىڭ اكتسيونەرلىك مەنشىگىن دامىتۋ جوسپارى نەگىزىندە جۇمىسشىلاردى اكتسيونەرلىك كاپيتالدىڭ يەگەرلەرىنە اينالدىرۋ ۇدەرىسىن ىنتالاندىراتىن 25 زاڭنامالىق اكت قابىلدادى. ءوندىرىس قاتىناستارىن دەموكراتيالاندىرۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشى كومپانيالاردىڭ كوبىنە قابىلدانعان زاڭنامالار بويىنشا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرىلگەن. ءسويتىپ, جۇمىسشىلار مەنشىگى «شەۆرون», «پروكتەل ەند گەمبل», «كرايسلەر», «لوكحيد» جانە باسقا اسا ءىرى كومپانيالارعا تارالا باستادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بويىنشا ەلدە ازاماتتارعا ءىرى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تەڭ مەنشىك يەلەرى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. 2016 جىلعا دەيىن حالىققا 10 كومپانيانىڭ اكتسيالارى ۇسىنىلاتىن بولادى.
العاشقى كەزەڭدە «قازترانسويل» اق اكتسيالارى ساتىلىمعا شىعارىلدى. اكتسيانىڭ باعاسى 725 تەڭگەنى قۇرايدى, بۇل بۇقارا حالىق ءۇشiن قولجەتىمدى بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 26,5 مىڭ قازاقستاندىق بروكەر شوتتارىن اشتى.
اكتسيانى يەلەنگەن قازاقستاندىقتار ۇلتتىق كومپانيالاردى باسقارۋعا, ونىڭ ىشىندە اكتسيونەرلەردىڭ جالپى جينالىستارىندا داۋىس بەرۋگە قاتىسۋ ءمۇمكىندىگىنە يە. «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىنا «قازترانسويل» كومپانياسى جۇمىسشىلارىنىڭ بەلسەندى تۇردە قاتىسۋلارى ماڭىزدى. كومپانيا باسشىسى جۇمىسشىلارىن اكتسيالاردى ساتىپ الۋعا جەڭىلدىك, بونۋس, ۇستەمە اقى بەرۋ ارقىلى ىنتالاندىرۋ تۋرالى ويلاستىرۋى قاجەت. وسىعان بارلىق ءىرى كومپانيا باسشىلارى قىزىعۋشىلىق تانىتقانى ءجون. مۇنداي ءتاسىل جۇمىسشىلاردىڭ كاسىپورىندى باسقارۋعا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
مۇنداي كاسىپورىندار حالىقتىق كاسىپورىندار دەپ اتالادى. ونداي كاسىپورىندار اقش, قىتاي, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, شۆەتسيا, دانيا, نورۆەگيا جانە قۇقىقتىق نەگىزدەرىمەن بىرگە شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ ۇجىمدىق نىسانىن دامىتۋدىڭ ارنايى باعدارلامالارى ارەكەت ەتەتىن باسقا دا ەلدەردە قۇرىلعان.
اقش-تا 11 ملن. ادام, ياعني ءبۇكىل جۇمىس كۇشىنىڭ 10%-دان استامى وزدەرى جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالاردىڭ مەنشىك يەلەرى بولىپ تابىلادى. شامامەن 10 مىڭ كومپانيا ءوز اكتسيالارىن جۇمىسشىلارىنا ساتسا, ونىڭ ىشىندە 1,5 مىڭ جۇمىسشى اكتسيالاردىڭ باقىلاۋ پاكەتتەرىن يەلەنگەن.
1998 جىلدان بەرى رەسەيدە «جۇمىسشىلار اكتسيونەرلىك قوعامدارىنىڭ (حالىقتىق كاسىپورىندار) قۇقىقتىق ەرەجەلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى» فەدەرالدى زاڭ قولدانىستا. قازىرگى كەزدە ەلدە ءوڭدەۋشى ونەركاسىپ, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا 200-گە جۋىق حالىقتىق كاسىپورىندار جۇمىس ىستەۋدە.
حالىقتىق كاسىپورىنداردى عىلىم وندىرىستىك قاتىناستاردى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قاراستىرادى. وندىرىستىك قاتىناستاردى دەموكراتيالاندىرۋ, جۇمىسشىلار مەنشىگىن دامىتۋ – الەمدەگى ەلدەردىڭ كوبىنىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى, قوعام تالاپ ەتەتىن الەۋمەتتىك ادiلدiك جولى.
جالپاق جۇرتقا جاقسى تانىمال يسپاندىق «موندراگون», بريتاندىق «دجون ليۋيس پارتنەرشيپ» كورپوراتسيالارى, سونداي-اق, امەريكا بيزنەسىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى – «لينكولن ەلەكتريك» كومپانيالارىندا كاسىپوداقتار, قىزمەتكەرلەرگە ۇستەمە اقى تولەۋ جانە بونۋستار جوق. بىراق بۇل كومپانيالار ءاربىر قىزمەتكەرگە ءومىر بويعى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا كەپىلدىك جانە كومپانيا اكتسيونەرى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. فيرمانىڭ تازا تابىسىنا جالاقى كولەمى ءتىكەلەي تاۋەلدى. قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋدى كوزدەگەن بۇل ءتاسىل حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ ءباسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
رەسەي زاڭناماسى بويىنشا حالىقتىق كاسىپورىن باس ديرەكتورىنىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ كولەمى قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ ورتاشا كولەمىنەن 10 ەسەدەن اسپاۋى ءتيىس ەكەندىگى قىزىقتىراتىن جايت. بۇل, ادەتتەگى اكتسيونەرلىك قوعاممەن سالىستىرعاندا, تابىستاردى ەداۋىر ادال بولۋگە دەگەن ۇمتىلىستى باسا كورسەتەدى. كومپانيانىڭ تابىسىنا دەگەن جۇمىسشىلار مۇددەلىلىگى الىنعان تابىستاردىڭ قايتا ينۆەستيتسيالانۋىنا, ءوندىرىستى باسقارۋدىڭ ەداۋىر تيىمدىلىگىنە ىنتالاندىرادى جانە كومپانيانىڭ كەلەشەگىن ويلامايتىن, اكتسيالاردى الىپ-ساتاتىن كەزدەيسوق تۇلعالاردىڭ كاپيتالعا قاتىسۋىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
حالىقتىق كاسىپورىندار الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقى قولداۋىنا دا مۇددەلى. جۇمىسشىلار زەينەتاقى جيناقتارى انالوگياسى بويىنشا اكتسيالاردى ساتۋدان تۇسەتىن قارجىنى زەينەتكەرلىككە شىققان كەزدە پايدالانا الادى. قازاقستان وسى سەكىلدى باعدارلامالاردى زەينەتاقى جۇيەسi رەفورماسى شەڭبەرىندە جەتە زەرتتەسە ءجون بولار ەدى.
وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن ماجىلىستە باسەكەنى دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا كوبىنەسە ءتيىمسىز جانە زيان شەگۋشى 6 مىڭعا جۋىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن جۇمىس جاساۋدا. كەيبىر ءتيىمسىز مەملەكەتتىك كاسىپورىندار بازاسىندا حالىقتىق كاسىپورىنداردى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى جۇزدەگەن ءوندىرىستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار.
ەڭبەك قاتىناستارىن دەموكراتيالاندىرۋداعى ماڭىزدى ءرولدى كاسىپوداقتار اتقارۋى ءتيىس. الايدا, ءسوز ءىس جۇزىندەگى كاسىپوداقتار تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق. ازاماتتارعا تەك قانا كاسىپوداق جارنالارىن جينايتىن, جۇمىس بەرۋشىلەر مۇددەلەرىنە قارسى كەلە المايتىن قۇرىلىمداردىڭ قاجەتى جوق. كاسىپوداقتار جالدامالى ەڭبەك مۇددەلەرىن بەلسەندى تۇردە قورعاۋلارى ءتيىس. ءاربىر جۇمىسشى كاسىپوداقتار قولداۋىن سەزىنۋلەرى قاجەت. بۇل رەتتە, ەڭ باستىسى, كاسىپوداقتار جۇمىس بەرۋشىدەن تاۋەلسىز بولۋلارى كەرەك. بىزدە, كاسىپوداقتار كوشباسشىلارى كاسىپورىن باسشىسى تاراپىنان تاعايىندالادى نەمەسە تىپتەن كاسىپوداقتىق جانە اكىمشىلىك باسقارۋدى قوسا ءجۇرگىزەتىندىگىن ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. قازاقستاندا تاۋەلسىز كاسىپوداق قوزعالىسىن بۇدان ءارى دامىتۋ ءۇشىن «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» زاڭدى تۇبەگەيلى قايتا قاراستىرۋ كەرەك. الەۋمەتتىك ارىپتەستىك ءتۇسىنىگى ۇجىمدىق شارتتى جاساۋ مەن ورىنداۋ تەتىگىن, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن كاسىپوداقتاردىڭ ءوزارا قاتىناستارىن, ولاردىڭ وكىلدىگىن كەڭەيتۋدى جانە ت.ب. زاڭنامالىق اكتىلەرمەن بەكىتۋدى قاجەتسىنەدى.
وندىرىستىك قاتىناستاردى دەموكراتيالاندىرۋعا جۇمىسشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اساتىن كەڭەسشى ورگاندار قۇرۋ دا يگى سەپتىگىن تيگىزە الادى. مەنەدجمەنتتىڭ شەتەلدىك ءتاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ەڭبەكشى ەلدىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا كەڭەسشى ورگانداردىڭ ءرولى زور. كەڭەسشى ورگاندار اۆستريا, بەلگيا, گەرمانيا, فرانتسيا, نيدەرلاندى, اقش, جاپونيا, اۆستراليا جانە باسقا دا ەلدەردە قۇرىلۋدا.
ماسەلەن, گەرمانيادا كاسىپورىن باسشىسى وندىرىستىك كەڭەسپەن ايىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت كەزدەسەدى. كەزدەسۋدە كەڭ اۋقىمدى ءماسەلەلەر تالقىلانادى. جۇمىس بەرۋشى كادرلىق ساياساتىنا قاتىستى قاجەتتى شارالاردى قولدانۋ ءجونىندە وندىرىستىك كەڭەسپەن مىندەتتى تۇردە اقىلداسادى. وندىرىستىك كەڭەسكە قىزمەتكەردى باسشى لاۋازىمعا تاعايىنداۋ تۋرالى اقپارات ۇسىنىلادى. وندىرىستىك كەڭەس كاسىپورىن باسقارماسى مەن باقىلاۋ كەڭەسىندە شەشۋشi داۋىس قۇقىعىنا يە.
بىرقاتار ەلدەردە جۇمىسشى وكىلدەرى وندىرىستىك كەڭەستەن باسقا كەڭەسشى داۋىس قۇقىعىمەن ديرەكتورلار كەڭەسىنە قاتىسادى. وسىعان مىسال رەتىندە دانيا, شۆەتسيا, نورۆەگيا جانە باسقا دا ەلدەردەگى كاسىپورىنداردى اتاپ وتۋگە بولادى.
ەڭبەك ۇجىمى جوسپار, كەستە قۇرۋ, ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ, وقىتۋ, تالىمگەرلىك سەكىلدى ءار ءتۇرلى ۇيىمدىق ماسەلەلەردى شەشەتىن وندىرىستىك كەڭەستەردى قازاقستاندا دا قۇرۋعا بولار ەدى.
جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ەڭبەككە تەڭدەي مۇمكىنشىلىگىن قاراستىرۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ىقىلاس قويۋ قاجەت. وسىعان وراي الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا قاتىستى زاڭنامالىق نورمالاردى دا قايتا قاراستىراتىن ۋاقىت جەتتى. «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى» زاڭدا بەلگىلەنگەن «جۇمىس ورىندارى جالپى سانىنىڭ 3 پايىزى مولشەرiندە مۇگەدەكتەر ءۇشiن جۇمىس ورىندارىنان كۆوتا ءبولۋ» تالابى ورىندالماۋدا.
وسىلايشا, قازاقستاننىڭ الدىندا ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى كۇردەلى مىندەتتەرى تۇر. بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋعا تەك وكىمەت پەن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار عانا ەمەس, سونداي-اق, ونىڭ يدەيا, وي-پىكىرلەرى مەن مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە ۇلەس قوسۋى ءتيىس ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋلارى كەرەك. ياعني, قازاقستاندىق قوعامنىڭ بارلىق ينستيتۋتتارىنىڭ ءوزارا ءتيىمدى قاتىناسى ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
تۇرسىنبەك ومىرزاقوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.