ۇلتتىق ارحيۆ قورى قۇجاتتارىن پايدالانۋ توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەردى كاسىبي تۇردە تالقىلاۋعا ارنالعان شارانىڭ الماتى قالاسىنىڭ تۇبىندەگى جاڭالىق ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان مۋزەيدە ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ زور ءمانى بار. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭدەرىنىڭ قۇپيالارىن جان-جاقتى اشاتىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, جازىقسىز جازالانعان الاشتىق جانە كەڭەستىك قايراتكەرلەردىڭ ءومىر جولدارىن زەردەلەپ, ولاردىڭ مۇرالارىن تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ, بۇعان قوسا, رەۆوليۋتسيادان كەيىن بىردەن باستالىپ كەتكەن ءۇش دۇركىن اشارشىلىق زوبالاڭى اينالاسىنداعى شىندىقتى تانۋدا ولشەۋسىز ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋشىلىق قوعامىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 25 جىل تولىپ وتىر. وسى قوعامنىڭ بۇگىنگى توراعاسى, مۋزەي ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفوللا انەس, پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءجاميلا ءابدىقادىروۆا باستاپ كەلگەن ارحيۆشىلەردى جانە اقش-تاعى بەركلي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى اگنەشكا سمەلكوۆسكانى قارسى الىپ, ەلباسى ن.نازارباەۆ ارنايى بولگەن اۋقىمدى اۋماقتى الىپ جاتقان مەموريال كەشەنىنىڭ جۇمىسىمەن, جەتىسۋ ايماعىنىڭ قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەي تاريحىمەن تانىستىردى.
جىل سايىن جاڭالىقتا جەرلەنگەن شەيىتتەرگە بايلانىستى شيماي تاريحتىڭ شىندىعى, تىڭ دەرەكتەردىڭ بەتى اشىلىپ كەلەدى. بۇل جەردە «حالىق جاۋى» جازاسىن ارقالاعان 58-باپتىڭ جازىقسىز قۇرباندارى عانا ەمەس, بانديتيزم, ەكونوميكالىق قىلمىسقا ىلىككەن كۇدىكتىلەر دە جەلكەدەن كوزدەگەن جەندەتتەر وعىنان جەر قۇشقان. وسى ماڭايدان جينالعان ءبىر قاپ وقتىق گيلزاسى, كوزاينەك سىنىقتارى, بىلعارى باتەڭكەلەر مەن ەتىكتەردىڭ جۇرناقتارى, تەمىرمەن قاپتالعان ءتىس قالدىقتارى قاسىرەتتى جىلداردىڭ قارا تاڭباسىن ەسكە سالىپ, مۋزەي سورەسىنەن ورىن تاپقان. ءۇش زالدان تۇراتىن مۋزەيدىڭ «رەكۆيەم» زالىندا 4125 ادامنىڭ اتى مەن تەگى تۇتاس قابىرعا بويىن قۋالاي, ءمارمار تاسقا قاشالىپ جازىلعان.
اۋقىمدى جەرگە پانتەون قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, جات جەردەن توپىراق بۇيىرعان الاش ارىستارىنىڭ سۇيەگىن تۋعان جەرىنە جەتكىزىپ, قايتا جەرلەۋ, توپىراعىن اكەلۋ, باسىنا بەلگىتاس ورناتۋ, ءىرى قايراتكەرلەردىڭ جەكە مۋزەيىن جاساقتاۋ – قوعام جۇمىسىنىڭ كەلەشەكتە اتقاراتىن جۇمىسىنىڭ ۇلكەن بولىگى. سونداي-اق زەرتتەۋشى عالىم قوعام جۇمىسىمەن قاناتتاسا, قازاقستان زيالىلارىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عالىمداردىڭ ەڭبەگىن جارىققا شىعارىپ كەلە جاتقان «ارىس» باسپاسىنان ۇسىنىلعان ت.وماربەكوۆتىڭ «اشارشىلىق», ب.قويشىباەۆتىڭ «ۇلتتىق اپاتتى تانۋ», «قازاق» گازەتىنىڭ جيناقتارى, شاكارىمنىڭ قايتا باسىلىپ شىققان «يمانىم» كىتاپتارىنىڭ ماڭىزى تۋرالى ءاڭگىمەلەپ, بىرنەشە داناسىن ارحيۆكە سىيعا تارتتى.
پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ج.ۇسىپجانقىزى وتاندىق مۋزەيلەرمەن ارىپتەستىك ورناتىپ, تاريحي-دەرەكتى كورمەلەر ۇيىمداستىرۋدا باي تاجىريبە جيناقتاعاندارىن ايتتى. ارحيۆ قورى مەن مۋزەي قورى تاقىرىبى جاعىنان ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا تۇسەتىن ورتاق كورمە جوبالارى ارقىلى ءتىپتى ەڭ كۇردەلى تاريحي تاقىرىپتاردىڭ ءوزىن: فوتوسۋرەتتەر مەن قۇجاتتار, كۇندەلىكتى تۇرمىس پەن تىرشىلىك قۇرالدارى مەن بۇيىمدارىن, ەستەلىكتەردى, باسپاسوز ماتەريالدارىن كەڭ اۋقىمدا اشىپ كورسەتىپ, وتكەن كەزەڭنىڭ ايرىقشا تىنىسىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورىنداعى قۇجاتتار تەك قازاقستاندىق ەمەس, شەتەلدىك مۋزەيلەردىڭ تۇراقتى ەكسپوزيتسياسى قۇرامىندا دا ۇسىنىلىپ كەلەدى. ساياسي قۋعىن-ءسۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەيدە دە ارحيۆ قورىنداعى قۇجاتتار مولىنان كورىنىس تاپقان. پرەزيدەنت ءارحيۆى مەن مۋزەيدىڭ بۇدان ارعى ارىپتەستىك بايلانىسىندا بىرلەسكەن اعارتۋشىلىق, تانىمدىق شارالار نەگىزىندە تاريحي-دەرەكتى مۇرالاردى تانىمال ەتە ءتۇسۋ ماقساتى قاراستىرىلعان. دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى كەلەلى اڭگىمە ۇستىندە ءبىرقاتار كەرەكتى ماسەلە قوزعالدى, اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ارحيۆتەرى مەن مۋزەيلەرىنىڭ زاماناۋي جۇمىس ءۇردىسىمەن ۇيلەسىمدىلىگى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ءبىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءمۇمكىندىگى, تاريحي جيناقتاردى ازىرلەۋ, تاريحي-دەرەكتى كورمەلەر مەن باسقوسۋلار ۇيىمداستىرۋ سەكىلدى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستار ءسوز بولىپ, پايدالى اقپاراتتار الماستى.