ەكولوگيا – ەل ەرتەڭى ءۇشىن ماڭىزدى

كانادالىق رەجيسسەر, ستسەناريست الانيس وبومساۆين دەگەن ازامات بار. سول ازاماتتىڭ «سوڭعى اعاش كەسىلگەن كەزدە, سوڭعى بالىق اۋلانعان كەزدە, سوڭعى وزەن ۋلانعان كەزدە عانا ءسىز – بانكتەگى شوتتىڭ بايلىق بولمايتىنىن, اقشانىڭ تاماق بولمايتىنىن ءتۇسى­نە­سىز, بىراق ول كەزدە ءبارى كەش بولادى» دەگەن ءسوزى بار. راسىندا دا وزەندەر تار­تىلىپ, قۇزارلارداعى مۇزدار ەرىپ ءبىت­سە, دالا شولەيتكە اينالسا, جان-جانۋار مەن ادام بالاسىنا ازىق بولار وزگە تىرشىلىك يەلەرى قۇرىپ بىتسە, ال­تىن-كۇمىس پەن بانكتەگى ەسەپشوتتىڭ دا قۇ­نى قالماعان بولار ەدى. سوندىقتان دا بولار, الەم ەلدەرىندە قورشاعان ورتا­نى قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولە­تىن­دەردىڭ قاراسى ارتىپ كەلەدى. ءويت­كەنى ولار ماسەلەنىڭ وتە كۇردەلى ەكە­نىن ءتۇسىندى. ەلىمىزدە قورشاعان ورتانى قورعاۋعا, جەر قويناۋى مەن تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ قۇرىلۋىن دا وسىناۋ ءۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدىڭ ۇلگىسى دەپ بىلەمىز.

ارينە «بالاپاندى كۇزدە سانايدى», دەگەنمەن جاڭا قۇرىلىمنىڭ الدىندا اسا كۇردەلى بىرنەشە ماسەلە تۇرعان ءتارىزدى. وعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىر­زاعاليەۆتى قابىلداعان كەزدە بەرگەن تاپسىرمالارى كۋا. قازاقستان پرەزيدەنتى جاڭا مينيسترلىككە قورشاعان ورتا مەن تابيعي رەسۋرستارعا قاتىستى سونى سيپات­تاعى مىندەتتەر جۇكتەدى. 

 بىرەۋىندە – 101, تاعى بىرىندە 25-ورىندامىز

الەمدە قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى مەن لاستانۋىنا قاتىستى ءتۇرلى يندەكستەر جا­سالادى. ءبىرى لاستانۋ دەڭگەيىنە قاتىستى بولسا, كەلەسى ءبىرى تازالىققا بايلانىستى. يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكولوگيالىق ساياسات جانە قۇقىق ورتالىعىنىڭ ەكى جىلدا ءبىر جاسايتىن The Environmental Performance Index رەيتينگىندە قازاقستان 2018 جىلى 101-ورىندا تۇراقتاپتى. بۇل رەيتينگكە الەمنىڭ 180 مەملەكەتى قاتىسقان. بۇل زەرتتەۋ 10 كاتەگوريا مەن 22 كورسەتكىش نەگىزىندە جاسالادى. ءسويتىپ الەمدەگى ەڭ تازا ءھام ەكولوگيالىق ساياساتتى جۇيەلى جۇرگىزەتىن ەلدەردىڭ ءتىزىمىن جاسايدى. بۇل رەيتينگتىڭ كوش باسىندا شۆەيتساريا تۇر. وندىقتى فينليانديا تۇيىندەيدى. 

ەكولوگيالىق تازا ەلدەردىڭ وندىعىنا ازيا, افريكا, وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك امەريكا, اۋستراليا قۇرلىقتارىنان بىردە-ءبىر مەملەكەت كىرمەگەن. ايگىلى جاپونيانىڭ ءوزى 20-ورىندا تۇر. ءبىز ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, 101-ورىندامىز. ال انتيرەكوردتىق, ياعني قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىنە قاتىستى رەيتينگتە 25-ورىندامىز. Pollution Index for Country دەپ اتالاتىن رەيتينگكە 102 مەملەكەت قاتىسقان. سوڭعى ورىندا فينليانديا تۇر. بىراق بۇل يندەكستە سوڭعى ورىنداردا قالۋ مارتەبە سانالادى. ويتكەنى بۇل دەگەنىڭىز لاستانۋ كورسەتكىشى تومەن ەلدەر دەگەندى بىلدىرەدى. 

جالپى, رەيتينگتەر مەن ءتۇرلى يندەكس­تەر ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تولىق اشىپ كورسەتە المايدى. دەگەنمەن, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ىسىندە ولقىلىقتارىمىز بار. ءبىز ءالى كۇنگە تۇرمىستىق قال­دىق­تاردى تولىق وڭدەۋدەن وتكىزۋدىڭ جۇيە­سىن قالىپتاستىرا العان جوقپىز. كاسىپ­ورىنداردىڭ قورشاعان ورتانى قور­عاۋعا قاتىستى كوزقاراسى تۇزەلمەدى. ءما­سەلەن, بيىلعى كوكتەمدە جايىق وزە­نىندە بالىق قىرىلعان ەدى. تەرگەپ-تەك­سەرۋ جۇمىستارى كەزىندە بالىقتىڭ قىرىلۋىنا «اتىراۋ سۋ ارناسى» كاسىپ­ورنى كىنالى ەكەنى انىقتالدى. ال ءبىر عانا پاۆلودار وبلىسىندا 2019 جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا 344,8 مىڭ توننا زياندى زات اۋاعا شىعارىلىپتى. ەگەر وزگە وڭىرلەردى دە قوسار بولساق, اۋا­عا زياندى قالدىقتار شىعاراتىن كاسىپ­ورىندار, تۇرمىستىق قالدىقتار كولەمى ميلليونداعان تونناعا جەتەر ەدى. دەمەك, انتيرەكوردتىق رەيتينگتەردەگى دەرەكتەر اۋادان الىنباعانى انىق. 

ەكولوگيالىق مادەنيەتىمىزبەن ماقتانا الساق جاقسى ەدى... پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىن قابىلداعان كەزدە حالىقتىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىن ارتتىرۋدى تاپسىرىپتى. ال ەكولوگيالىق مادەنيەت ماسەلەسىندە ءبىز تاعى دا ماقتانا المايمىز. جىل باسىندا تابيعات قورعاۋ ينسپەكتورى ەرلان نۇرعاليەۆتىڭ براكونەرلەر قولىنان قازا تاپقانى ەلدىڭ ەسىندە. كوكتەمدە زاڭسىز بالىق اۋلاعانداردىڭ كوپ ۇستالىپ جاتقانىن دا ەستىگەنبىز. ءشوپ شۇيگىن شىقسىن دەپ دالانى ورتەپ, ونىڭ سوڭى ورمان ورتىنە ۇلاساتىن كەزدەردى دە كورىپ ءجۇرمىز. كاۋاپ ءۇشىن سەكسەۋىل شاۋىپ, وتىن قىلاتىندار دا ارامىزدا كەزدەسىپ قالادى. كۇرە جولداردىڭ بويىندا شاشىلىپ جاتاتىن پلاستيكالىق قۇتىلار مەن اليۋميني قالبىرلاردى پويىزبەن نەمەسە كولىكپەن جۇرەتىندەردىڭ تالايى كورگەن. وعان ءىرى زاۋىتتاردىڭ وزەن-كولدەرگە توگە سالاتىن لاس سۋلارى مەن اۋاعا شىعاراتىن ۋلى تۇتىندەرىن قوسىڭىز. ال اينالانى تازالاۋ ىسىنە تەك سەنبىلىكتەردە عانا شىعاتىنىمىز دا جاسىرىن ەمەس. سويتە تۇرا, تازا جەرگە بارىپ دەمالعىمىز كەلەتىنى بار. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن بىرنەشە مىسال كەلتىرەيىك. جا­قىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماعجان جۇماباەۆ اۋدا­نىنىڭ ءبىر تۇرعىنى 304 قايىڭ­دى كەسىپ تاستاعانى بەلگىلى بول­دى. سقو پوليتسەيلەرى بەس كۇن ىشىندە قورشاعان ورتانى قور­عاۋ زاڭناماسىن بۇزعاندارعا قاتىس­تى 117 وقيعا تىركەگەن. ال قوستا­ناي وبلىسىنىڭ تيميريازەۆ اۋدا­نىنىڭ ءبىر تۇرعىنى ۋىلدىرىق شاشاتىن كەزدە 300 كگ شورتان, الابۇعا مەن موڭكە بالىعىن اۋلاپتى.  قوعام وزگەرىپ كەلەدى ءبارىن جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. قازاق قوعامى وزگەرىپ كەلەدى. قىستا تابيعات قورعاۋ ينسپەكتورلارىنا براكونەرلەر شابۋىل جاساعاندا بۇقارا ورە تۇرەگەلدى. الەۋمەتتىك جە­لى­لەر قاراقشىلاردىڭ ءادىل جازا­لانۋىن تالاپ ەتىپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە تالاپ قويعا­نى بار. ەكولوگيالىق اقپارات­تار­دى تاراتاتىن ساناۋلى بەلسەن­دى­لەردىڭ جاڭالىقتارىنا دا نا­زار اۋداراتىندار سانى كو­بەيىپ كەلەدى. ءبىر عانا اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كومي­تەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەتتىڭ الەۋمەتتىك جەلى­لەردە تاراتاتىن فوتولارى مەن اقپاراتتارى تالاي ماسس-مەدياعا «ازىق» بولىپ ءجۇر. قازاقستاندا اەس سالۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەندە دە بۇقارا اجەپتاۋىر نارازىلىق تانىتتى. حالىق ءبىرىنشى كەزەكتە اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ەمەس, ودان تونەتىن قاۋىپ-قاتەر ماسەلەسىنە, ەكولوگياعا تيگىزۋى مۇمكىن زاردابىنا نازار اۋدارىپ كەتتى. ەلىمىزدە بىرىڭعاي ەكولوگيالىق اقپارات تاراتاتىن ينتەرنەت رەسۋرستار دا جۇمىس ىستەي باستادى. ەرىكتىلەر دە ءتۇرلى شارالار وتكىزىپ جاتىر. ماسەلەن, مامىردىڭ سوڭىندا تالاس وزەنىن تازالاۋ بويىنشا اكتسيا وتسە, اقتوبەدە ەرىكتىلەر سازدى وزەنى­نىڭ ارناسىن تازالاۋعا كىرىستى. سو­نىمەن قاتار اتالعان وبلىس­تا «جاس ەكولوگ-2019» اكتسياسى وتكەنى بار. ءساۋىر ايىندا ەلور­دالىق بلوگەرلەر جول بويىنا شا­شىلعان پلاستيكالىق قۇتى­لار مەن اليۋميني قالبىر­لاردى جيناۋ چەللەندجىن وتكىز­گەن بولاتىن. بلوگەرلەر بىرنە­شە ساعات ىشىندە 95 قاپ پلاستي­كالىق بوتەلكە جيناعانى بەلگىلى بولعان. دەمەك, ءبىزدىڭ حالىق بۇگىنگى كۇنىنە ەمەس, كەلەر ۇرپاقتىڭ سالاماتتى ومىرىنە الاڭداۋدى باستاعان ءتارىزدى. تەك بۇقارانىڭ تابيعات قورعاۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسۋىنا مەملەكەتتىڭ قولداۋى كەرەك. سوندا عانا بيلىك پەن بۇقارانىڭ تابيعات قورعاۋ دەيتىن ۇلى ميسسيادا بىرىگەتىنى ايقىن. جاڭا مينيسترلىك وسى ميسسيانى جۇزەگە اسىرۋدا مىقتى ۇيلەستىرۋشى بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز.