ورتا جۇزگە ابىلايدىڭ ۇلى ءۋالي حان بولىپ سايلانعان زامان قازاق رۋحىنىڭ باسىلىپ, قورعاسىنمەن اتىلاتىن وتتى قارۋدىڭ جانە سانى كوپ قالىڭ جاۋعا قارسى شارانىڭ جوق ەكەنى ۇعىلا باستاعان كەزەڭ بولدى. 1837 جىلدان 1847 جىلعا دەيىن بولعان كەنەسارى كۇرەسى عانا سوڭعى باس كوتەرۋ ەدى. وندا قازاقتىڭ ەرلىگى مەن قاھارماندىعى كورىنىس تاپسا دا وزىق تەحنولوگيالارمەن الىسۋ, سول كەزدىڭ وتتى قارۋلارىنا قىلىش, نايزامەن قارسى تۇرۋعا ەش مۇمكىندىك جوق ەكەنى ايقىن سەزىلدى.
قازاق اراسىنان شىققان اقىلدى ادامدار زەڭبىرەگى گۇرسىلدەپ, قىلىشى جالاڭداپ تۇرعان رەسەي يمپەرياسىنا كۇشپەن قارسى تۇرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ءتۇسىنىپ, ەندىگى جەردە دەربەس ساياسات ۇستانۋدىڭ مۇمكىن بولمايتىنىن ءبىلدى. سوندىقتان ورىس پاتشاسى اكىمشىلىگىنىڭ ءتارتىبى مەن نيزامىن ءتيىمدى پايدالانىپ قانا حالىقتى ساقتاۋعا بولاتىنىن ۇقتى.
1822 جىلى ءۋالي حان ولگەننەن كەيىن ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى م.سپەرانسكيدىڭ ۇسىنىسىمەن «ءسىبىر قازاقتارى جونىندەگى جارعى» قابىلداندى. وسى جارعىعا سايكەس 1824 جىلدان ورتا جۇزدە حان بيلىگى جويىلىپ, اكىمشىلىك وكرۋگتەرگە ءبولىنىپ جۇرگىزىلەتىن بولدى. بۇل بولىنىستەر مىناداي بولعان: 50-70 ءۇي – ءبىر اكىمشىلىك اۋىل, 10-12 اۋىل – ءبىر بولىس, 15-20 بولىس – ءبىر وكرۋگ.
جالپى, ورتا جۇزدە كوكشەتاۋ, قارقارالى, امانقاراعاي (كەيىن قۇسمۇرىن), اقمولا, اياگوز, ۇشبۇلاق, باياناۋىل, كوكپەكتى سياقتى سەگىز وكرۋگ بولعان. وكرۋگتى قازاق دۋان دەيدى, ونى سايلانعان اعا سۇلتاندار باسقارادى جانە ونىڭ ورىس جانە قازاق زاسەداتەلدەرى بولعان. سونىمەن بىرگە اعا سۇلتاندىققا بۇرىنعى «اقسۇيەك» حان تۇقىمدارى عانا ەمەس, قارادان شىققان اتاقتى ادامدار, بيلەر مەن رۋباسىلارى دا سايلاناتىن بولدى. دۋان باسشىلارى قازاق جەرىندە ورىستىڭ ساۋدا كەرۋەندەرى مەن ەكسپەديتسيالارىنا شابۋىل جاسالماۋىن, قونىستانۋشى ورىس مۇجىقتارىنا جەر ءبولىپ بەرۋ, جاساق سالىعىن جيناۋ جانە ت.ب. مىندەتتەردى اتقاردى. بىراق ىشكى تىرلىگىندەگى سوت ىستەرىن جۇرگىزۋ بيلەردىڭ قۇقىندا بولدى. ولار قازاقتىڭ ەسكى ادەت-عۇرىپتارىنا, بۇرىنعى قابىلدانعان زاڭ-جورالارعا سايكەس بيلىكتەرىن ايتاتىن.
مىنە, تابەي بارلىباي ۇلى وسى كەزەڭدە قوعامدىق ءومىردىڭ بەلسەندى ارەناسىنا شىققان. ونىڭ اتا-قونىسى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا. ءوزى 1783 جىلى تۋىپ, 1863 جىلى دۇنيەدەن وتكەن.
قىزىلجار قالاسىنداعى «اسىل مۇرا» ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كوپ جىلداردان بەرى ولكەنىڭ تاريحىن, اتاقتى ادامدارىنىڭ ءومىرىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. وسى ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى قايروللا مۇقانوۆ پەن سوتسيال جۇماباەۆ اعالارىمىز تابەيدىڭ دە تاريحىن زەرتتەپ, ءبىرشاما دەرەكتەر مەن ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردى جيناعان. وسى دەرەكتەر تابەيدىڭ اسا شەبەر ديپلومات, ەل بيلىگىن جۇرگىزۋدە شەبەر ساياساتشى بولعانىن ايتادى. («ءبىر اۋلەتتىڭ تاريحى», پەتروپاۆل., 2003 جىل).
تابەيدىڭ تۋعان جەرى قارايتىن قۇسمۇرىن دۋانى 1824 جىلى اشىلىپ, ونىڭ العاشقى اعا سۇلتانى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اكەسى شىڭعىس ءۋاليحانوۆ بولادى. ونىڭ ءوز زامانىندا ورىسشا ءبىلىم العانىن جاقسى بىلەمىز. وسى كىسىنىڭ مىسالىنا قاراپ, سول كەزدەگى قازاق اراسىندا قولى جەتكەندەر ورىسشا وقۋدى سالت قىلعانىن كورۋگە بولادى. تابەي بارلىباەۆ تا ورىسشا وقىپ, ءتىلدى جاقسى بىلەتىن ادام بولعان.
شىڭعىستان كەيىن قۇسمۇرىن دۋانىنا جالبىر ابدۋللين اعا سۇلتان سايلانادى. ول دا تورە تۇقىمىنان. ال ونىڭ قاراماعىنداعى بولىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى تابەي بارلىباەۆ بولعان. ول كوشەبە رۋىنىڭ اۋماعىنان ۇيىمداستىرىلعان ەكى بولىستىڭ ءبىرىن باسقارادى. تابەي ءوزىنىڭ العىرلىعىمەن, سوزگە شەشەندىگىمەن, ىسكە الىمدىلىعىمەن ەرتە تانىلادى. ونىڭ ۇستىنە قولى اشىق, جومارتتىق قاسيەتتەرى دە ەلگە اڭىز بولعان. ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكەن اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە ونىڭ ەل جىگىتتەرىنە ءبىر تۇندە سىرنەگە سويۋعا 20 قوي بەرگەنى تۋرالى ءسوز قالعان. ونىڭ قولىنىڭ اشىقتىعىنا بۇدان باسقا دا مىسالدار كوپ. ماسەلەن, مالى جۇتقا ۇشىراعان اعايىنعا ول ات مايىن, مال ساۋىرىن ءجيى بەرىپ, كوپ قاراسقان. بەرگەن مالىن سۇرامايدى دا ەكەن, سونىڭ ەسەسىن اللا بەرىپ, مال مەن باسى بارىنشا مول, سول وڭىردەگى اسا باي ادامداردىڭ بىرىنە اينالادى. بىراق مالعا عانا بايلانىپ قالعان قاراۋ باي بولماي, مولدا ۇستاپ, بالا وقىتادى. قىستاۋىنا مەشىت تە سالعىزعان. ورىستان مۇعالىم جالداپ, اۋىل بالالارىنىڭ ورىسشا ساۋاتىن اشىپ, ءتىل بىلۋگە دە ۇيرەتكەن. سىبىردەگى كاتورگادان قاشقاندار, ءتۇرلى قيىنشىلىققا ۇشىراپ, ورىس اراسىندا قۋعىنعا ۇشىراعان تاتار, نوعايلار, تاۋ حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى دە تابەيدىڭ اينالاسىنان پانا تابادى. جومارت جۇرەكتى جان جاپا شەككەن ادامداردىڭ بارىنە قامقور بولا بىلگەن. سەگىز سەرىدەن «جايلىلىعى تابەيدەي بولسىن» دەگەن ءسوز قالعان.
تابەي ورىسشا بىلەتىندىگىنىڭ ارقاسىندا پاتشانىڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىگىنە دە جاقىن بولىپ, ولاردىڭ اراسىندا دا ۇلكەن بەدەلگە يە بولادى. سول ماڭداعى ەڭ جاقىن جەر – پرەسنوگوركوۆتاعى ورىس اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى پودپولكوۆنيك نابوكوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن باسقا دا بىرنەشە ادامدارمەن قاتار وعان دا ستارشينا اتاعى بەرىلەدى. وسى ۇسىنىستان ءۇزىندى كەلتىرەر بولساق وندا: «...پو دوبرومۋ يح پوۆەدەنيۋ ي زناچيتەلنوستي ۆ وردە پروشۋ ۆاشە ۆىسوكوە پرەۆوسحوديتەلستۆو ۆىدات يم ستارشينسكيە ليستى ي پەچاتي» دەلىنگەن.
ارينە, كەڭەس يدەولوگياسى مۇنداي ادامداردىڭ ءبارىن «پاتشاعا قىزمەت ەتكەندەر» دەپ قارالاپ باقتى. سول كەزدەگى يدەولوگتارىمىز ولاردى پاتشانىڭ يتارشىلارى, ءوز حالقىن ساتىپ, وعان قارسى قىزمەت قىلعاندار, حالىقتى پاتشالىق ەزگىگە سالعاندار دەپ كوللابوراتسيونيستەردەن جامان قارالادى.
شىن مانىندە سولاي ما ەدى؟ ەگەر وسىنداي ادامدار ەلدى باسقارىپ, تارتىپكە, نيزامعا شاقىرىپ, يمانعا ۇيىتپاسا, حالىق بەي-بەرەكەتتىككە ۇشىراپ, ءتارتىپكە, مادەنيەتكە ۇيرەنەر مە ەدى؟ وتارشىلاردىڭ وزبىر ارەكەتتەرىنەن ەلدى قارۋلى قارسىلىقپەن ەمەس, زاڭمەن قورعاپ, ىرگەسىن بۇتىندەپ وتىرعاندار وسىنداي ەلگە تۇتقا بولعان ادامدار ەمەس پە؟ بۇلار بولماسا, پاتشا وزدەرى ادام تاعايىنداپ, ولار ەلدىڭ سالت-داستۇرىمەن, ادەت-عۇرپىمەن ساناسپاي, قارا كۇشكە سالىپ باسقارسا نە بولار ەدىك؟ ونداي زامان بولدى دا عوي. قىزىلدار كەلىپ, ەلدىڭ ەستى-باستى ادامدارىن, قورمالى قورعاندارىن, قۇتپان بايلارىن قۇرتىپ, جىرتىق تىماق, جارىم اقىل «شولاق بەلسەندىلەر» باسقارعاندا نە بولدىق؟ مالدان تۇگەل ايرىلىپ, اشتىق بولىپ, جارتىمىز قىرىلىپ تا قالدىق ەمەس پە؟ ەگەر ەلدى وسى تابەي زامانىنداعىداي بىلىكتى, تەگى مىقتى, كەمەل ادامدار باسقارعان بولسا, قىزىلداردىڭ كوميسسارلارىنا قازاقتىڭ مالىن تەگىس جويۋعا بولمايتىنىن, بار كۇنكورىسى سول ەكەنىن بالكي تۇسىندىرگەن بولار ەدى. ال «شاش ال دەسە باس الاتىنداردىڭ» وندايدى دالەلدەۋگە وي-ورىستەرى جەتكەن جوق...
قازاق دالاسىنا قونىس تەپكەن قىلىشتارىن جالاڭداتقان كازاكتار وزبىرلىق قىلىپ, ءشوبى شۇيگىن جايىلىمداردى, توپىراعى قۇنارلى الاپتاردى تارتىپ الۋعا, مالدارىن بارىمتالاپ, قۋىپ كەتۋگە قۇشتار بولعان. وندايعا جەرگىلىكتى قازاق اكىمشىلىگى قارسى شىعىپ, پاتشالىقتىڭ جوعارى بيلىگىنە ارىز-شاعىم ءتۇسىرىپ, قايتارىپ الىپ وتىرعان. جوعارىدا اتالعان اعالارىمىز تاپقان سونداي شاعىمنىڭ ءبىرىن كەلتىرە كەتەلىك. ول 1831 جىلى تابەيدىڭ قولىمەن جازىلىپ, دۋاننىڭ اعا سۇلتانى جالبىر ابدۋللين, ستارشىندار ەسەنەي ەستەمىسوۆ, تابەي بارلىباەۆ, قۇندىباي ماماشەۆ, بىركەن مالقاروۆ, توقسان مالگاجداروۆ قولدارىن قويۋىمەن توبىل گۋبەرنياسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ي.ۆەليامينوۆتىڭ كەڭسەسىنە تۇسىرىلگەن. (ومبى ءارحيۆى, 3 فوند, 12 وپيس, №18681 ءىس).
وسى شاعىمدى تەكسەرىپ, ونىڭ راستىعىنا كوزى جەتكەن گۋبەرناتور ءبارىن ايتىپ كەلىپ: «...وتنوسيتەلنو جە وپرەدەلەنيا ك ۆام كازاكوۆ دليا سوحرانەنيا وت بارىمتاچەي, پو سەمۋ پرەدپيسانو منويۋ وتريادنومۋ ناچالنيكۋ, سوتنيكۋ شۆابسكومۋ زاششيششات ۆاس, ي ۆوسپرەتيت لينەينىم كازاكام ۆىكاشيۆات تراۆۋ ۆ مەستاح, پرينادلەجاششيح كيرگيزتسام امانكاراگايسكوگو وكرۋگا, تو وسەم دانو راسپورياجەنيە كومانديرۋ سيبيرسكوگو لينەينوگو كازاچەگو ۆويسكا» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
ەل مەن جەردى قورعاۋ باعىتىندا تابەي جازىپ, باسقالار قول قويعان وسىنداي جۇزدەگەن ارىز-شاعىم گۋبەرناتوردىڭ كەڭسەسىنە جەتىپ, ول بويىنشا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانىپ وتىرعان. سونىڭ ارقاسىندا كازاكتار مەن باسقا دا ورىستىڭ قارۋلى بۇزىقتارى قازاق دالاسىنا تىزەسىن باتىرا الماعان.
تابەي بارلىباەۆ پاتشا اكىمشىلىگىنە قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمەن, ەڭ الدىمەن ەلدىڭ, اعايىن-تۋىستىڭ قامىن كوبىرەك ويلايدى. ءوزىنىڭ اعايىندارىنىڭ اراسىندا اعاشتان ءۇي سالۋ, اربا, شانا, ءۇي جيھازدارىن جاساتۋ دا تابەي زامانىنان باستالعان. ول مونشا سالدىرىپ, قازاق اراسىنا سانيتارلىق-گيگيەنالىق ۇلگىلەردى دە العاشقى تاراتۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان.
بىردە پاتشالىق اكىمشىلىك كىپيتان (ورىسشاسى پرەسنوۆ) ستانيتساسىنا شتاب ۇيلەرىن سالۋ ءۇشىن ىشكى جاقتان شەبەر مۇجىقتاردى اكەلەدى. بىراق ولار باس كوتەرمەي ىستەيتىن اۋىر جۇمىستان قاشىپ كەتىپ, قازاق اراسىن پانالايدى. سونىڭ جەتەۋىن جەرگىلىكتى قازاقتار ۇستاپ الىپ, تابەيگە اكەلەدى. سورلىلار قاشىپ كەتكەنى ءۇشىن وزدەرىن پاتشا اكىمدەرى قاتتى جازالايتىنىن, ءتىپتى ءولىمگە دە بۇيىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبىلىپ, تابەيگە قۇتقارا گور دەپ جالىنادى. پاتشانىڭ قىزمەتىندە جۇرسە دە ولاردى ۇستاپ بەرمەي, قولدارىنداعى ونەرلەرىن قازاقتارعا دا ۇيرەتسىن دەپ جاسىرىپ قالادى. مىنە, وسى شەبەر ورىستاردىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ ىسمەرلەرى جوعارىدا ايتقان زاتتاردى جاساۋدى ۇيرەنگەن ەكەن. ءتىپتى سولاردىڭ ۇيرەتۋىمەن ەگىن دە سالىپ, استىق وسىرەتىن جاتاقتار دا شىعادى. حالىق اراسىندا «اۋزىمىز اققا تابەيدىڭ ارقاسىندا جەتتى» دەگەن ءسوز قالعان.
تابەيدىڭ ءتاشتيت (تاشمۇحاممەد) دەگەن بالاسى دا اتاقتى ادام بولىپ, ەلدىڭ جاقسىسى مەن جايساڭىنا, ونەر ادامدارىنا كوپ كومەك قىلعان, ءوزى اعا سۇلتاننىڭ سوۆەتنيگى, كەيىن بولىس بولىپ بىرنەشە رەت سايلانعان.
تابەيدىڭ ءىنىسى كوكەننىڭ ءالتي دەگەن بالاسى شارۋاعا وتە مىعىم بولىپ, استىق تا ەگىپ, مال دا ءوسىرىپ, ساۋدا دا قىلىپ, قازاقتان شىققان العاشقى ميلليونەر اتانعان ادام. ول تۋرالى س.مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبى» كىتابىندا «ميلليونەردىڭ اۋىلىندا» دەگەن ارناۋلى تاراۋ دا بار. مىنە, حالقىنا قايىرى تيگەن ەل بيلەگەن ادامداردىڭ ءبىرى تابەيدىڭ قىسقاشا ءومىر جولى وسىنداي. پرەزيدەنتتىڭ «تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ» تالابىنا سايكەس ەسىمىن ەلگە تانىتاتىن جاننىڭ ءبىرى وسى.