نە سۇراسا دا الاتىنىنا كوزى جەتكەن كورشى ەلدىڭ بيلەۋشىسى ءۇشىنشى كەزەكتە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى مال تۇياعى تيمەگەن قۇنارلى جەردى سۇراتىپتى. سوندا مودە قانداي جاۋاپ بەرەمىز دەگەندەي, بي-ۋازىرلەرىنە سۇراۋلى ءجۇزبەن قاراپتى دەسەدى كونە اڭىز. ارعىماعى مەن ايەلىن ءسوزگە كەلمەي كەلىمسەكتەرگە جەتەكتەتىپ جىبەرگەن تاڭىرقۇتى بۇل جولى دا سولاي شەشەر دەپ ويلاعان نوكەرلەرى «كەرەك جەرىن السىن, تاڭىرگە ءتاۋبە, جەر جەتەدى عوي» دەپ شۋلاسىپتى. سول كەزدە قاھارىنا مىنگەن تاڭىرقۇتى: «كوپتىگىنەن جەر قايىسىپ, ءدۇبىرىنەن قۇلاق تۇنعان جىلقىمنىڭ بىرىنەن ءىشى بوق, سىرتى تۇك ءبىر ارعىماق تۋماس دەيمىسىڭ! اجارىنان اي ۇيالاپ,كەلبەتىنەن كۇن قايمىققان كوكتۇرىكتىڭ ايەلدەرىنەن ماعان جار بولارلىق ءبىر ارۋ تۋماس دەيمىسىڭ! ال قاي بيەڭ, قاي ايەلىڭ ساعان جەر تۋىپ بەرە الادى؟!» دەپ ۇران سالىپ, جاۋىن تاس-تالقان ەتىپتى دەپ سىر شەرتەدى ەسكى زاماننان جەتكەن كونە اڭىز...
وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ اياق كەزىندە دۇركىن-دۇركىن اڭگىمە شىعىپ جاتتى: «نەمىس حالقى سانىمىز ميلليونعا جەتتى, اۆتونوميالى ەل بولامىز, ول ءۇشىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بۇرىن مەكەندەگەن ۆولگا بويىنداعى جەرىمىزدى سۇرايمىز» دەگەن. ءتىلەكتەرى ورىندى. بىراق ءماسكەۋ باسقاشا شەشىم قابىلدادى. «جەر قازاق جەرىنەن بەرىلسىن» دەگەن ساياسي بيۋرونىڭ قاۋلىسى شىقتى. بۇل قازاق جەرىنىڭ ءبىرتۇتاستىعىنىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ, ەل ىرگەسىن سوگۋ جولى ەكەنىن ءار قازاق جاقسى ءتۇسىندى. جوعالتقانىمىزدىڭ ءبارىنىڭ ورنى تولار, ال اتا-بابامىزدىڭ قانىمەن سۋارىلعان جەردەن ايىرىلۋ – ورنى تولماس قاسىرەت.
ەلىنىڭ اماندىعى ءۇشىن بالاسىن اماناتقا بەرەتىن, قوناقتى قۇشاق جايىپ قارسى الىپ, جالعىز مالىن سويىپ, الدىنا تارتاتىن قازاعىمنىڭ قاۋلىعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ الاڭعا شىعۋى سول كۇندەرى تاريحي زاڭدىلىق ەدى. بۇل كوتەرىلىس 1979 جىلعى, ماۋسىم ايىنىڭ 16-سى مەن 19-ى ارالىعىندا اقمولادا وتسە, 1 شىلدە كۇنى كوكشەتاۋدا ۇيىمداستىرىلدى. بۇلاي دەۋىمە سەبەپ, باسقا دا ەلىم, جەرىم دەگەن جەرلەستەرىمىزبەن ءبىرگە ءوزىم دە سول وقيعالاردىڭ ورتاسىندا بولعان ەدىم. ۇكىمەتتىڭ كوتەرىلىستى ءبۇركەمەلەپ, بولعاندى بولماعانعا اينالدىرعانى سونشالىق, كورشى ءوڭىر – كوكشەتاۋلىقتارعا تەك «اقمولادا سونداي جاعداي بولىپتى» دەگەن سىبىر سوزدەر عانا جەتتى. كوكشەتاۋدا بولعان جاعدايدى اقمولالىقتاردىڭ ءبىلمەۋى دە وسىدان. جوعارىعا «الاڭعا 50 شاقتى ادام عانا شىقتى» دەگەن مالىمەت كەتتى (كوكشەتاۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇراعاتىنان).
وتكەنگە كوز سالساق, ەگەمەندى ەل بولۋ جولىندا ورىس ءۇستەمدىگىنە قارسى كەنەسارى كوتەرىلىسى, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى, كەڭەس زامانىندا دا تولقۋلار بولعانى بەلگىلى. ال ماۋسىم كوتەرىلىسىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, ءاسىرەسە, اقمولادا «جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ۇرەيلەنىپ, الماتى مەن ماسكەۋدىڭ باسشى, پارتيا جانە كەڭەس ورگاندارىنا حابارلاۋعا ءماجبۇر بولدى. الماتىدان قازاق كسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى, گەنەرال-لەيتەنانت شەۆچەنكو مەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور تۇماربەكوۆ, ءماسكەۋدەن وداقتىق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, گەنەرال-پولكوۆنيك بابكوۆ كەلىپ جەتتى. ولار ەشكىمدى كوشەگە شىعارماۋ, شىعا قالسا الاڭعا جولاتپاۋ, الاڭعا تۇيىسەتىن كوشەلەردى ادام وتپەستەي ەتىپ اۆتوبۋس جانە جۇك ماشينالارىمەن بەكىتۋ, جەرگىلىكتى اسكەري ءبولىمدەر مەن مقق جانە ءىىم قىزمەتكەرلەرى جاپپاي قارۋلانىپ, قاجەتتىلىك تۋىنداعان جاعدايدا كۇش قولدانۋعا دايىن بولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. ىرىتكى سالۋشىلاردى تاۋىپ, ءىس قوزعاپ, جاۋاپقا تارتۋ دا نازاردان تىس قالماۋى قاجەتتىگىن قاپەرگە سالدى» (ق.قاپىشەۆ, «زەردە» گازەتى, 22 ناۋرىز 2002 جىل).
اقىرى كوزدەرىنە قانتوگىس ەلەستەگەن ماسكەۋلىك باسقارۋشىلار قازاق جەرىندە نەمىستەردىڭ اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋدان باس تارتتى. بۇل كۇندەرى «ديماش احمەت ۇلىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە بولعانى ءسوزسىز. ول كىسىنىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ءۇلكەن ءبىر قاسىرەتتەن امان قالدىق. د.قوناەۆتان ەشكىمدى جازالاماڭدار, قۋدالاماڭدار» دەگەن تاپسىرما-بۇيرىق تۇسكەننەن كەيىن ءبارىمىز امان قۇتىلدىق (ب.سۇڭقارباەۆ, «زەردە» گازەتى).
ەگەر سول جولى قازاق جەرىندە اۆتونوميا قۇرىلسا, وداق قۇلاعانعا دەيىنگى 12 جىلدا باسقا دا اۆتونوميالار قۇرىلماسىنا كىم كەپىل ەدى؟ كەڭەس زامانىندا «حالقى 1 ميلليونعا جەتكەن حالىق اۆتونوميالى ەل بولۋعا قۇقىعى بار» دەگەن زاڭعا سۇيەنىپ, باسقا ۇلتتار دا بىزدەن جەر سۇراۋى مۇمكىن ەدى. نەمىس حالقىنا بەرىلگەن جەر ولارعا نەگە بەرىلمەيدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى دا زاڭدى كورىنەدى. بالكىم, قۇرىلعان اۆتونوميا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك الۋ جولىنا ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرمەيتىن ەدى دەسەك تە, قازىر جوق جەردەن جىك شىعارىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت بولامىز دەپ ءماسەلە كوتەرمەۋىنە كىم كەپىل؟ ارينە, ونداي كەپىلدىكتى ەشكىم دە بەرە المايدى. ال بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ازەربايجانداعى تاۋلى قاراباق, گرۋزياداعى ابحازيا, وسەتيا, مولدوۆاداعى دنەستر جاعالاۋى, سەربيا جەرىندەگى كوسوۆو ماسەلەلەرىنەن تابۋعا بولادى. ءبىر كەزدەرى ءستاليننىڭ ساياساتىمەن پانا تاپقان حالىق ءوزىنىڭ اۆتونوميالىق تاۋەلسىزدىگىن داۋلاپ جاتسا, قانتوگىستىڭ كوكەسى سوندا بولماس پا ەدى؟!
ەلىمىزدىڭ بىرتۇتاستىعىن ساقتاپ, سول قانتوگىستىڭ جولىن كەسكەن اقمولا مەن كوكشەتاۋدا وتكەن كوتەرىلىستىڭ جالعاسى 1986 جىلى جالاۋىن كوتەردى. جالعاسى دەيتىنىم, ەگەر 1979 جىلعى كوتەرىلىس كۇشپەن باسىلىپ, قانتوگىسپەن اياقتالعاندا, الماتىداعى كوتەرىلىستىڭ بولۋى ەكىتالاي ەدى. 1986 جىلى حالىق الاڭعا 1979 جىلدىڭ جەمىسىنە دە ارقا سۇيەپ, وسى جولى دا ايتقانىمىز بولادى دەگەن ويمەن باردى. قانشاما ءادىلەتسىزدىككە ۇشىراپ, كانتوگىسپەن, قاسىرەتپەن اياقتالعان كوتەرىلىس كوپ ۇزاماي ەگەمەن ەلىمىزدىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ىقپالىن تيگىزدى. «شىعىنسىز جەڭىس جوق» دەگەن وسى بولار.
ءيا, سول كۇندەرى نەمىس حالقىنا قارسى شىقتى دەگەن ارانداتۋشىلار دا بولدى. بىراق تەرەڭ ويلى نەمىس حالقى بۇل قازاقتاردىڭ ءوز جەرىن قورعاۋ جولىنداعى ءىس - ارەكەتى ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى. جەردى قاي ۇلت سۇراسا دا قازاق حالقى قارسىلىق تانىتاتىنىنا كوزدەرى جەتتى. قازىرگى كوپ ۇلتتى, دەموكراتيالى ەلىمىزگە بۇل كوتەرىلىسكە باعا بەرۋگە ۇلت اراسى اشىلادى دەگەن وي كەدەرگى بولار. ءدال وسى ارادا ايتارىم, ءوزىنىڭ جەرىن قورعاعان حالىق باسقا حالىقتىڭ جاۋى دەۋ – ۇلكەن قاتە.
بيىل ماۋسىم كوتەرىلىسىنە 40 جىل تولدى. سول كۇندەرى الاڭدا بولعان حالىقتىڭ تالايى دۇنيەدەن وزدى, جاستارى الپىس-جەتپىسكە جەتىپ, اق شاشتى اتا-اجەلەرگە اينالعانى قانشاما. دەمەك, وسى رەتتە, جەرىم, ەلىم دەپ شىرىلداعان ۇلكەن-كىشى قانداستارىمدى ەسكە الىپ, راحمەتىمدى ايتىپ, باسىمدى ءيىپ, تاعزىم جاساماي, ايىبى بولماس. بۇعان قوسا وسكەلەڭ ۇرپاققا ەگەمەن ەل بولۋ جولىندا قازاقتىڭ باسىنان قانداي وقيعالار وتكەنىن جەتكىزىپ, ەلى مەن جەرىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمدەرىن وياتۋ دا بۇگىنگى تاڭدا اسا قاجەت ءىس.
ەلىمىزدە 130 ۇلتتىڭ وكىلى تۇراتىنى راس. ولارمەن ءدام-تۇزىمىز ادال, قۇشاعىمىز اشىق, باقىتىمىز بىرگە بولىپ كەلەدى. بىراق, ەلدىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن ءاربىر ەتنوس قازاق جەرىنىڭ تاريحي يەسى قازاق ەكەنىن ەستەرىندە ۇستاعانى ءجون!..
مايرا تۇرسىنباەۆا
كوكشەتاۋ