كەنەت كادىمگى كينولاردان كورىپ, ەستيتىن, زارە-قۇتىڭدى قاشىراتىن سناريادتىڭ ءزارلى ءۋىلى جەتتى. قۇلاققا. ۇيالى تەلەفونعا تاڭدانا قاراپ, تاعات تاپپاي, كوكساندىققا تەلمىردىك.
ورنىمىزدا وتىرا الماي تىپىرشيمىز. ۇيالى تەلەفون بولەكشەلەۋ شىرىلدادى. شىمكەنتتىڭ شەتىندەگى ايتۋلى اقمەشىتتەن ەكەن. شاھاردىڭ باس يمامى باقتىباي بەيسەنباەۆتىڭ ورىنباسارى, ءارى ءال-فارابي اۋدانىنىڭ باس يمامى, بايتاعىمىزعا بەلگىلى ءدىن قايراتكەرى احمەتجان قاجى كەرىمبەك ۇلى ەكەن. «اعا, قايداسىز؟ بىزگە كەلە الاسىز با؟ ارىستىقتار...» دەدى احمەتجان باۋىرىمىز داۋىسى ءدىرىلدەڭكىرەپ.
اقمەشىتكە جاقىنداي بەرە نەنى كوردىك دەيسىز بە؟ قايران قايىرىمدىلىقتى كوردىك. ءيا-ءيا! باس ءارىپپەن جازىلىپ, باسىمىزدى ءيىپ, ءتاۋ ەتپەككە ءتيىستى قايىرىمدىلىق. كوزىمىزدەن جاس پارلاپ قويا بەردى. قاز-قاتار, تاتۋ تىزبەك قۇراعان مەكتەپ وقۋشىلارى – قارادومالاق, اقدومالاق, سارىدومالاق, بيداي ءوڭدى بالالار جاڭا پىسكەن جازدىق المالارىن, سۋسىندارىن, تاندىر ناندارىن الىپ جۇگىرىپ ءجۇر. ساتپايمىز...تەگىن. سىزدەرگە ارنايى اكەلدىك», دەسەدى.
اقمەشىتتىڭ اينالاسى ادامعا تولى. ءبىر مىڭ دا ەمەس, ەكى مىڭ دا ەمەس. كوپ. بالكىم, بەس-التى مىڭ. ءمۇمكىن, ودان دا كوپ. «اعا, ارىستان كەلگەندەر بىرنەشە مىڭداي شىعار, ال ولارعا قامقور قولدارىن سوزىپ, ءجۇرەك جىلۋىن اكەلگەندەر الدەنەشە مىڭ», دەيدى احمەتجان قاجى ءىنىمىز. ەكى جەردە ميكروفون ارقىلى تىزىمدەر وقىلىپ, حابارلاندىرۋلار ايتىلىپ جاتىر. اداسىپ قالعان بالالار مەن قارتتار ءتىزىمى. ارىستىقتاردى ءوز ۇيلەرىنە, ارنايى دايىندالعان وقۋ ورىندارىنا, جاتاقحانالارعا الىپ كەتۋگە كەلگەندەردىڭ اتى-جوندەرى, قاي جەردە كۇتىپ تۇرعاندارى... مەشىتتىڭ, اكىمدىكتىڭ, پوليتسيانىڭ, مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرى كەزەك-كەزەك ءسوز الادى.
اقمەشىتتىڭ اۋلاسىندا, اينالا توڭىرەگىندە, جيەك جولعا دەيىنگى اۋماقتا ۇزىن-ۇزىن ۇستەلدەر ءتىزىلىپ, داستارقان جايىلعان. ىستىق شاي, ىستىق سورپا, قازاقشا ەت, پالاۋ اكەپ جاتقانداردا ەسەپ جوق. ءبىر شەتتە مۇڭايىڭقىراپ وتىرعان جىگىتكە جاقىندادىق. اتى ازامات ەكەن. «قاۋمەنوۆتەرمىز, – دەدى ول. – مىناۋ ءاپكەم عوي. فەرۋزا. اناۋ كەلىنشەگىم جادىرا. ارىستاعى ءۇيىمىزدى ويلاپ وتىرمىن. نە بولدى ەكەن؟» ءبىز جۇباتىپ جاتىرمىز. كەلەستە دە قيىن بولعان. ون ءبىر جىل بۇرىن. التاي مەن تارباعاتايدا دا. توعىز جىل بۇرىن. ءبارى جاقسى بولادى, باۋىرىم. دەيمىز.
«اسان امانقۇلوۆپىن, – دەدى ءجانە ءبىر وتاعاسى. – جاسىم ەلۋ سەگىزدە. سيىر ساسكەدە شاي ءىشىپ وتىرعانبىز. مالدى جايعاپ بولىپ. زايىبىم ءزابيرا, كەلىنىم مەيىزكۇل, ۇلىم نارتاي. ءبارىمىز. نەمەرەلەرىم ايارۋدى, جانايىمدى, ەراسىلدى بالاباقشاعا اپارىپ, قايتىپ كەلگەن ەدىم. مەيىزكۇل كەلىنىم باۋىرساق ءپىسىرگەن ەكەن. اۋزىما الا بەرگەندە جەر سىلكىنگەن سەكىلدەندى. گاز جارىلدى دەپ ويلادىق. اپات بولعانىن ءبىلىپ, بالاباقشاعا جان ۇشىرىپ جەتسەم, بالدىرعانداردى اۆتوبۋسپەن اكەتىپ ۇلگەرىپتى. ۇيگە ورالسام, ونداعىلاردى دا الىپ كەتىپتى. جالعىز ءوزىم تەلەمۇناراعا, بيىك جوتاعا قاشىپ بارا جاتقاندارعا قوسىلدىم. تۇستەن كەيىن تەمىر كولىكپەن 43-ءشى رازەزگە اپاردى. اۆتوبۋسپەن مونتايتاسقا جەتكىزدى. ءجۇز ەلۋدەي ادامدى ۇشكە ءبولدى. كەشكى ساعات جەتىدە شىمكەنتكە, اقمەشىتكە جەتتىك قوي. ايەلىمنەن, ۇلىم مەن كەلىنىمنەن, نەمەرەلەرىمنەن اداسىپ قالدىم... الايدا اينالايىندار امان-ەسەن, وسىنداي قامقورلىقتا ەكەنىنە سەنەمىن. العىسىم شەكسىز. ەلگە. جۇرتقا. وبلىستىڭ, رەسپۋبليكانىڭ, اۋدان, قالالاردىڭ باسشىلارىنا. انە, اناۋ اق جەلەڭدى قىزدار جاڭا عانا قان قىسىمىمدى ولشەپ, ءدارى بەرىپ كەتتى».
«مەنىڭ اتى-ءجونىم ءاسيا ماراتقىزى شىڭعىسباي, اعاي. مىناۋ قولىمداعى كوتەرىپ جۇرگەنىم ءبىر جارىم جاسار ءنۇراليىم عوي. مارعۇلان دەگەن بالامدى تاپپاي ءجۇرمىن. جاڭا حابارلادى. مەنىڭ ۇلىمدى اتاعانداي بولدى. ميكروفون جاققا اسىعىپ بارامىن. كەشىرىڭىز...»
شاي ءىشىپ وتىرعان اق جاۋلىقتى انانىڭ قاسىنا جاقىندادىق. امانكۇل كۇدەروۆانىڭ ەرجان, نۇرتورە دەيتىن ۇلدارى, ايگۇل, نۇرگۇل دەيتىن قىزدارى مەن جيىرما شاقتى نەمەرەسى – ءبارى وسىندا ەكەن. «اۋەلى اللا تاعالاعا مىڭ تاۋبە, سوسىن مىنا مەيىرىمدى ەلگە, قايىرىمدى قازاعىما راحمەت! بار ەكەن حالقىم! – دەپ, وكسىپ جىلاپ جىبەردى امانكۇل. – نەمەرەلەرىم مەشىتتىڭ اۋلاسىندا ويناپ ءجۇر. مەكتەپكە بارىپ تۇنەيتىنىمىزدى ايتىپ كەتتى جاڭا».
ءتۇس اۋا كەلگەننەن تۇنگە دەيىن تاماق تاسىپ, اداسقانداردى تابىستىرىپ, پسيحولوگيالىق جاعىنان جاردەم جاساپ, جۇباتىپ جۇرگەن ەرىكتىلەر قانشاما! ەكى قىزدى اڭگىمەگە تارتتىق. ءبىرى نازەركە, ەكىنشىسى جانسايا. «اتا, مەن ءسىزدى بىلەمىن عوي, «جوعالعان جۇرناق» دەگەن تراگەدياڭىزدى تەاتردان كورگەنمىن. ول 86-جىلدىڭ قاسىرەتى ەدى. مىناداي دا جاعداي بولادى دەپ ويلادىق پا؟! تۇستەن بەرى جۇزدەگەن ادامدى, ونداعان وتباسىنى قالاداعى قايىرىمدى ادامدار ۇيلەرىنە اكەتىپ جاتىر. ءبىرتالايىن بىرگە اپارىستىق. كەيبىر بالالار قينالىپ, سويلەي الماي, ءوز اتتارىن دا ايتا الماي قالادى ەكەن مۇندايدا. باستارىنان سيپاپ, بەتتەرىنەن ءسۇيىپ, بار ىقىلاسىمىزدى سالىپ, جانسەبىلدەنەمىز عوي, اتا. شوكوۆوە سوستويانيەدەن شىققاندارىنا قاتتى قۋانامىز. اكە-شەشەلەرىمەن شۇرقىراپ, شىرقىراپ تابىسقان بالالاردىڭ جاي-كۇيىن كورگەندە...» نازەركە مەن جانسايا كوز جاستارىنا بۋلىقتى. ازەر جۇباتتىق.
مىنە, تۇركىستان وبلىستىق سپورت باسقارماسىنىڭ وكىلى, تولە بي اۋدانىنداعى «بايشەشەك» ساۋىقتىرۋ ورنىنىڭ باسشىسى بەردالى بايدۇيسەن ۇلى ادىلبەكوۆ ەلۋ ادامدى اۆتوبۋسپەن اكەتىپ بارادى. «ءبىزدىڭ مەكتەپكە جۇرىڭىزدەر!», «ءبىزدىڭ ءۇيگە جۇرىڭىزدەر!», «بالامدى تاپتىم! تاپتىم عوي جانىمدى! راحمەت ءبارىڭە!» دەگەن داۋىستار ەستىلەدى. ىشكى ءىستەر دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى, پوليتسيا مايورى ەرجان ابىلقاسىموۆ تاعى دا اداسىپ قالعان بالالاردىڭ ءتىزىمىن وقي باستادى.
احمەتجان قاجى دا قاتتى تولقۋلى. جانارلارى جاساۋرايدى. العاشقى ارىستىقتار تاڭەرتەڭگى ساعات ون ءبىرگە تامان تاكسيلەرمەن جەتە باستاپتى. تاكسيلەر دە تەگىن جۇمىس ىستەپتى. ءاسىرەسە اۆتوبۋسپەن جەتكەن بالاباقشا بالدىرعاندارىن قابىلداۋ قيىن بولىپتى. تۇسىنىكتى عوي. اقمەشىت جانىندا 300 ءجاسوسپىرىم جازعى لاگەردە ەكەن. سولارعا ارنالعان تۇسكى تاماق ارىستان كەلگەن بالالارعا بەرىلگەن. كوپ ۇزاماي-اق شىمقالانىڭ تۇرعىندارى سۋسىندار, جەمىستەر, كوكونىستەر, ىستىق تاماق اكەلە باستاعان. اكىمدىكتەر, پوليتسيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى, Nur Otan, ت.ب. پارتيالار, ۇيىمدار, ۇجىمدار, جاستار, ەرىكتىلەر...
«اعا, كورىپ تۇرسىز عوي, تاڭەرتەڭگى ساعات 11-گە جەتپەي كەلە باستاعان. ارىستىقتار. مىنە, تۇنگى ساعات 11-دەن استى. كومەككە كەلگەندەر كوبەيمەسە ازايار ەمەس. قارجى ءتۇسىپ جاتىر, كيىم-كەشەك, تاماق... جاستارعا ريزامىز, اعا. قاراڭىزشى, قوقىستاردى وزدەرى تازالاپ ءجۇر. ەشكىم ايتپاي-اق. اللا رازى بولسىن! ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەرتەڭى سەنىمدى ەكەن, اعا! ەل ەكەنبىز!» دەيدى احمەتجان قاجى.
اي, اينالايىن ارىسىم-اي... دەيمىز ءبىز. قايتا-قايتا. كۇبىرلەپ.
ۇلى دانىشپان ءال-فارابي بابامىز بادىزدەگەندەي, ادامي زاتىڭىزدى ادام ەتىپ ساقتايتىن ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىق – قايىرىمدىلىق. قاسىرەتتى قايىرىمدىلىق جەڭەدى.
مارحابات بايعۇت