قازاقستان – وزبەكستان: ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوكجيەگى

قازاقستان – وزبەكستان: ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوكجيەگى

سارسەنبى, 12 ماۋسىم 2013 2:40

قازاقستان مەن ءوز­بەك­ستان­­نىڭ قارىم-قاتى­ناس­­تارى ۇيلەسىمدى دا­مۋ­­دى­ڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە كو­تە­رى­لۋدە جانە ول ەكى مەملەكەت حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سارتۋعا, سونداي-اق ورتالىق ازيا ايماعىنداعى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مۇددەسىنە باعىتتالىپ, سايا­سي ىقپالداستىقتى ودان ءارى نى­عايتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىقتى جان-جاقتى كەڭەيتۋ ۇردىسىمەن ەرەكشەلەنەدى.

سارسەنبى, 12 ماۋسىم 2013 2:40

قازاقستان مەن ءوز­بەك­ستان­­نىڭ قارىم-قاتى­ناس­­تارى ۇيلەسىمدى دا­مۋ­­دى­ڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە كو­تە­رى­لۋدە جانە ول ەكى مەملەكەت حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سارتۋعا, سونداي-اق ورتالىق ازيا ايماعىنداعى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مۇددەسىنە باعىتتالىپ, سايا­سي ىقپالداستىقتى ودان ءارى نى­عايتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىقتى جان-جاقتى كەڭەيتۋ ۇردىسىمەن ەرەكشەلەنەدى.

وزبەكستان قازاقستاننىڭ نەگىزگى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, بۇل كورشىلەس ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن ساياسي ءرولىنىڭ ءوڭىردىڭ دامۋىمەن تىكەلەي ساباقتاستىعىمەن تۇسىندىرىلەدى. ەگەمەندى جانە تاۋەلسىز دامۋ جىلدارىندا وزبەكستاندا مۇناي-گاز سالاسى, سونداي-اق توقىما, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس جانە تۋريستىك سالالار قارقىندى دامىدى. اۆتوموبيل ونەركاسىبىندە ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن وزبەكستان تمد شەڭبەرىندە جەڭىل اۆتوموبيلدەردى ءىرى ەكسپورتتاۋشى, سونداي-اق كولىك كوممۋنيكاتسيالارى مەن لوگيستيكادا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. ەلدە 2008 جىلدان باس­تاپ «ناۋاي» ەركىن ين­دۋس­تريا­لىق-ەكونوميكالىق ايماعى, 2012 جىلدان – «انگرەن» ەركىن ين­دۋستريالىق-ەكونوميكالىق اي­­ماعى جۇمىس ىستەيدى, 2013 جى­لى «جىزاق» جاڭا ەركىن ەكو­نو­مي­كالىق ايماعىن قۇرۋ كوزدەلگەن. بۇل ەركىن ەكونوميكالىق اي­ماق­تاردا ەلدىڭ لوگيستيكا مەن ترانزيت سالالارىنداعى ءمۇم­كىندىكتەرى بىرتىندەپ جۇزەگە اسى­رىلۋدا. بۇگىندە وزبەكستان ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋدا, سونىڭ ىشىندە اۋعانستانداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا ماڭىز­دى ءرول اتقارادى. ساياسي كوزقاراس تۇرعىسىنان قازاقستان مەن وزبەكستان قازىرگى زامانعى حا­لىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە تەڭ قۇقىقتى ءارى جاۋاپتى سۋبەك­تىلەر بولىپ تابىلادى ءارى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ايرىقشا ورىنعا يە.مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تۇ­راقتى كەزدەسۋلەرى ايماقتىق جانە حالىقارالىق ساياساتتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ورتاق شەشىم تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. استانا مەن تاشكەنت بۇۇ, شىۇ, تمد, ەقىۇ جانە وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمداردا تىعىز ىقپالداسىپ كەلەدى.قازاقستان مەن وزبەكستان ناقتى ۇسىنىستاردى ءوزارا ىلگە­رى­لەتۋ ارقىلى يادرولىق تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا قاتىسۋدا. بۇل استانانىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا يادروسىز الەم جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى باس­تاماسىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا ەكى ەلدىڭ ورتاق ۇستانىمدارىنان, سون­داي-اق ورتالىق ازيا ايما­عىندا يادرولىق قارۋدان ازات اي­ماق قۇرۋداعى ۇيلەسكەن قي­مىل­دارىنان كورىنەدى. وتكەن جى­لى قىركۇيەكتە بۇۇ باس اس­سامبلەياسىنىڭ 67-ءشى سەسسياسىندا ءتيىستى قارار قابىلداندى.جالپى, ەكىجاقتى قاتىناستاردا وتكەن ەكى ونجىلدىقتا قول جەت­كى­زىل­گەن وڭ ناتيجەلەر, جوعارى ءجا­نە ۇكىمەتتىك دەڭگەيدەگى بايلانىستار سەرپىنى كەڭ اۋقىمدى ىن­تىماقتاستىقتى ودان ءارى دا­مى­تۋعا بەرىك نەگىز قالادى.2013 جىلعى 13-14 ماۋ­سىم كۇندەرى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزبەكستان رەس­پۋب­ليكاسىنا رەسمي ساپارى وتەدى. ساپار بارىسىندا ءبىزدىڭ ەل­دەرىمىز اراسىنداعى كوپ قىرلى ارىپتەستىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلاتىن بولادى.قازاقستان مەن وزبەكستان كوش­باسشىلارى ساياسي جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق سالالارداعى ىن­تى­ماقتاستىقتى ودان ءارى نىعاي­تۋ جونىندە العا قويىپ وتىر­عان مىندەتتەردى شەشۋدە ءوز­بەك­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى ي.كاريموۆتىڭ ءوت­كەن جى­لى قىركۇيەكتە وتكەن اس­تا­ناعا رەسمي ساپارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مي­نيسترى س.احمەتوۆتىڭ 2012 جىلعى جەلتوقسانداعى وزبەكستانعا رەسمي ساپارى, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق بويىنشا ۇكىمەتارالىق كوميس­سيا­نىڭ تاشكەنتتەگى 2012 جىل­عى قاراشاداعى وتىرىسى, قازاق­ستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.ىدى­رسوۆتىڭ 2013 جىلعى ناۋ­رىزداعى جۇمىس ساپارى جانە قازاقستاندىق پارلامەنتتىك دەلە­گا­تسيانىڭ وزبەكستانعا وتكەن ءساۋىر ايىنداعى ساپارى ەلەۋلى ءرول اتقاردى.3-4 ماۋسىم كۇندەرى استانادا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق بويىنشا ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ 13-ءشى وتىرىسى وتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنىڭ بارلىعى كەشەندى تۇردە قازاق-وزبەك قارىم-قاتىناستارىن ستراتەگيالىق ءارىپ­تەستىك دەڭگەيىنە شىعاردى, ونىڭ نەگىزىندە ەكى ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ساقتاۋ, ايماقتىق جانە حالىقارالىق اۋقىمدا تۇراق­تىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە سەپتەسۋ ماقساتتارى توعىسقان. قازاقستان مەن وزبەكستان كوپتەگەن ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇقساس ۇستانىمدا.جالعاسىپ وتىرعان الەمدىك قارجى داعدارىسى جاعدايىندا, ارينە, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتى كەڭەيتۋ ءبىرىنشى كەزەكتى مانگە يە ەكەندىگى تۇسىنىكتى. قازاقستان وزبەكستاننىڭ رەسەي مەن قىتايدان كەيىنگى ءىرى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ ورنىقتى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. 2009-2012 جىلدارى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2 ەسەدەن استام ءوستى. وزبەكستاننىڭ ستا­تيستيكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى بويىن­شا, ەگەر 2009 جىلى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى 1,3 ملرد. اقش دوللارى بولسا, 2012 جىلى 2,7 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى.ساۋدا اينالىمىنىڭ وسىمىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى دەپ كومپانيالار وكىلدىك­تەرى­نىڭ اشىلۋى جانە بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلۋىن ايتۋىمىزعا بولادى. بۇگىندە وزبەكستان اۋماعىندا قازاق­ستان­دىق قارجىنىڭ قاتىسۋىمەن 178 كاسىپورىن جۇمىسىن جۇرگىزۋدە, سونىڭ ىشىندە 143 بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن جانە 35 كاسىپورىن 100 پايىزدىق قازاقستان بيزنەسى ۇلە­سىندە, ال قازاقستاندا 118 وزبەك كا­سىپ­ورنى ءارتۇرلى سالالاردا جۇ­مىس ىستەيدى.قول جەتكىزىلگەن كورسەتكىشتەر ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتى­ناس­تار­دى ودان ءارى دامىتۋعا جاعىمدى ءارى سەنىمدى فاكتور رەتىندە باعالاۋعا لايىق. قازىرگى ۋاقىتتا ەكىجاقتى, سونداي-اق كوپجاقتى ساۋدا-ەكو­نوميكالىق قاتىناستارعا, سونىڭ ىشىندە تمد شەڭبەرىندەگى ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى شارتتى قوسا العاندا, ءوزارا ءتيىمدى ين­ۆەس­تيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ, ترانزيت-كولىك كوممۋنيكاتسيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, كاسىپكەرلەر اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستاردى كەڭەيتۋ مەن ىنتالاندىرۋ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشتەرىنىڭ ەركىن قوزعالىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ مەن جەتكىزۋ جانە باسقالارى ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر.قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ بيزنەس-قوعامداستىعى اراسىندا ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا تىعىز بايلانىستاردى جولعا قويۋ وزەكتى بولا تۇسۋدە. ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ دا زامان تالابىنا ساي, بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستان مەن وزبەكستان كاسىپورىندارى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستاردى ىنتالاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. رەسمي تاشكەنت حالىقارالىق ما­مان­داندىرىلعان ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزەتىن ورىن رەتىندە استانانىڭ كانديداتۋراسىن قول­داسا, بۇل ماڭىزدى ءىس-شاراعا قا­تىسۋ ءۇشىن دە ءوز وكىلدەرىن جىبە­رەتىن بولادى.ۋاقىت وتكەن سايىن ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر ءۇشىن سۋ-ەنەرگەتيكالىق قورلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولۋدا. وزبەكستان پرەزيدەنتى ي.كاريموۆتىڭ قازاقستانعا 2012 جىلعى قىركۇيەكتەگى ساپارى بارى­سىندا مەملەكەت باسشىلارى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ سۋ-ەنەرگە­تي­كالىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇس­تانىمدارى ورتاق ەكەندىگىن ءما­لىم­دەدى.ەكى مەملەكەت تە بۇل سالاداعى ماسەلەلەر حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا سايكەس جانە اي­ماق­تاعى بارلىق ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىلۋى قاجەت­تىگىن جاقتايدى. قازىرگى كەزدەگى سۋ جونىندەگى داۋلاردى ساياسي ءۇن­قا­تىسۋسىز جانە ورتالىق ازياداعى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, اسىرەسە, شەكاراارالىق وزەندەردىڭ تومەنگى ساعاسىندا ورنالاسقان ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرمەستەن شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگى ايقىن.ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ, اسىرەسە, سىرداريا وزەنىن ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا ەكىجاقتى جانە كەيىندەرى تورتجاقتى كەلى­سىم­دەرگە قول قويۋدىڭ وزەكتىلىگى سەزىلۋدە. سۋ قورلارى توڭىرەگىندەگى اعىمداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرۋ ورتالىق ازيا­نىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى ءۇشىن قاتەرگە اينالۋى ىقتيمال.جالپى, قازاقستان ءوز­بەك­ستان­مەن ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتى دامىتۋعا باسىم ءمان بەرەدى. بۇل وڭ ءۇردىس كەلە­شەكتە دە جالعاسا بەرمەك, ويتكەنى, ونىڭ تۇپكى ءمانى ءبىزدىڭ حالىق­تارىمىزدىڭ باقۋاتتىلىعى مەن يگىلىككە قول جەتكىزۋ ماقساتىن كوزدەيدى.ءوزارا تاتۋ كورشىلەستىكتىڭ ماڭ­ىز­­دى شارتى رەتىندە مادەني-گۋما­نيتارلىق ىنتى­ماق­تاستىقتى اتاۋىمىز قا­جەت. 2012 جىلى تاشكەنتتە وزبەك­ستان باسشىلىعىنىڭ بەلسەن­دى قولداۋىمەن قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا ديپ­لو­ما­تيالىق قاتىناستاردىڭ ورنا­عا­نىنا 20 جىل تولۋى اياسىندا «قازاقستان مەن وزبەكستان ىن­تىماقتاستىعىنا 20 جىل: ءوت­كە­نى, بۇگىنى جانە كەلەشەگى» ات­تى حالىقارالىق عىلىمي-ءتا­جى­ريبەلىك كونفەرەنتسيا, سونداي-اق قىركۇيەك ايىندا وزبەكستانداعى قازاق كينوسىنىڭ كۇندەرى, ال جىل­دىڭ سوڭىندا قازاق جانە وزبەك شىعارماشىلىق ۇجىمدارىنىڭ, ونەر جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋى­مەن سالتاناتتى مەرەكەلىك كون­تسەرت وتكىزىلدى. سونداي-اق, قازاق­ستان­دىق بەلگىلى سكريپكاشى وردا­بەك دۇيسەننىڭ جەكە كونتسەرتى بە­رىلىپ, قازاقستاندىق تەلەارنا جو­باسى بويىنشا «اعايىن» باع­دار­لاماسى ءۇشىن وزبەكستاندا تۇ­راتىن قازاق دياسپوراسىنىڭ ءومىرى جايىندا دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى.مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋ ماق­ساتىندا قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ مۇددەلى مەم­لەكەتتىك ورگاندارى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ 2013-2015 جىلدارعا ار­­نالعان مادەنيەت سالاسىنداعى ىن­­­­­تى­­­ماق­تاستىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋدە.ۋاقىتتىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلدەرى­مىز­دە ءوزارا دياسپورالاردىڭ ءۇل­كەن سانى تۇراتىندىعى شەكا­را­ماڭىلىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ­دا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, ولار قازاقستان مەن وزبەكستان ارا­سىن­داعى دوستىقتىڭ ناعىز التىن كوپىرى بولىپ وتىرعاندىعىن دالەلدەدى.قازاقستان مەن وزبەكستاندا تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ كەلەدى. ەكى مەملەكەتتە دە تاريحي ءھام مادەني قۇندىلىقتار قايتا جاڭعىرتىلۋدا, قوس ەلدە دە ۇلتتاردىڭ ءتول مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىن ساقتاپ, دا­مى­تۋعا ءتيىستى جاعدايلار جا­سال­عان. قازاق حالقىنىڭ تاري­حي تۇلعالارى تولە بي مەن ايتە­كە ءبيدىڭ ەتنومەموريالدىق كە­شەن­دەرىنىڭ وزبەكستان اۋماعىندا تۇر­عاندىعىنىڭ دا تاريحي ءما­نىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. 2012 جىل­عى ساۋىردە قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ وزبەكستان رەسپۋب­لي­كا­سىنداعى ەلشىلىگىنىڭ جانە جەر­گىلىكتى اتقارۋ بيلىگىنىڭ قول­داۋىمەن ناۋاي وبلىسىندا «ءاي­تەكە بي» ەتنومەموريالدىق كە­شەنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوت­كى­زىلىپ, وعان ەكى ەلدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, عالىمدارى مەن قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى. قا­زىرگى ۋاقىتتا وسىناۋ قايتا جاڭ­عىر­تىلعان كەشەندەر جەرگىلىكتى جانە قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ ءتاۋ ەتەتىن قاستەرلى ورىندارىنا اينالعان.مادەني سالادا دا ەكى ەل ىنتى­ماقتاستىعى جاراسىم تاۋىپ وتىر. بۇعان مىسال رەتىندە ۇلتتىق تەاترلار مەن شىعارماشىلىق ۇيىمداردىڭ ءوزارا گاسترولدىك ساپارلار الماسۋىن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, جىل سايىن ءوز­بەك تەاتر ۇجىمدارى الماتى قا­لاسىندا وتكىزىلەتىن ورتالىق ازيا حالىقتارى تەاترلارىنىڭ فەستيۆالىنە قاتىسادى. سونداي-اق «دوستىق تامىرلارى», «ماڭگىلىك دوستىق» جانە وزگە دە دەرەكتى فيلمدەر بىرلەسىپ ءتۇسىرىلدى. ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە ونەر وكىلدەرى وزبەكستاندا وتەتىن «شارق تارونالاري» مۋزى­كا­لىق فەستيۆالىنە ۇزبەي قاتىسىپ كەلەدى.قورىتا كەلگەندە, قازاقستان مەن وزبەكستان ەگەمەندى دا­مۋ كەزەڭىندە ۇلتتىق, سايا­سي جانە ەكونوميكالىق دا­مۋ­دىڭ ءوز ۇلگىلەرىن قالىپتاس­تىر­عا­نىن اتاپ ايتقان ءجون. مۇ­نىڭ بارلىعىن ەكى ەلدىڭ ەكو­نو­مي­كالارىنىڭ ورنىقتى ءوسۋى, ولاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇيە­لى ءارتاراپتاندىرىلۋى ينفرا­قۇرى­لىم­داردىڭ دامۋى, مادەنيەت پەن سپورت, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بە­رۋ جۇيەلەرىنىڭ نىعايۋى ايقىن كورسەتەدى.قازىرگى حالىقارالىق ۇدە­رىس­تەردى بولجاۋعا بولمايتىندىعىن, تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك اف­ري­كادا ورىن الىپ وتىرعان دەس­ترۋك­تيۆتى ۇردىستەردى جانە اۋعان­ستانداعى تۇراقسىزدىقتى نازارعا الاتىن بولساق, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ورتالىق ازيا اي­ما­عىنداعى ۇزاق مەرزىمدى تۇ­راقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ­گە باعىتتالعان ءوزارا ساياسي ىقپال­داس­تىعىن تىعىز ۇيلەستىرۋ ماسەلەسى بارىنشا وزەكتى بولا تۇسەدى.ءبورىباي جەكسەمبين,قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكا­سىن­دا­عى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى. تاشكەنت.