جيىن-تويدا «ءاۋ, دەمەيتىن قازاق جوق» دەگەن سىڭايدا ءبىرىن-ءبىرى قولقالاپ, دەلەبەسىن قوزدىرىپ, مارتەبەسىن وزدىرىپ, ءان سالۋشىنىڭ اۋەلى كوڭىل كۇيىن, شابىتىن ۇستەمەلەپ, جاعالاي جامىراپ قولپاشتاۋ ارقىلى ساۋىقشىل جۇرتتىڭ ءوزى دە سونىمەن قوسىلا مەرەيلەنەتىنى, جەلەكتەي جەلپىنەتىنى قازاققا ءتان قۇبىلىس ەدى.
حايدوللا تىلەمىسوۆ اعامىزدىڭ قۇراستىرۋىمەن 1991 جىلى جارىق كورگەن «اۋىل كەشى كوڭىلدى» ءان جيناعىنا 90-عا جۋىق حالىق ءانى ەنگەن ەكەن. ال الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» مۋزىكالىق-ەتنوگرافيالىق جيناعىنا سۇيەنسەك, مۇنىمىز تاۋدىڭ جانىنداعى توبەشىكتەي كوزگە ىلىنبەي قالاتىنى سياقتى ماردىمسىز اسەر قالدىرادى. مۇنى سول كەزدەگى سوۆناركومنىڭ توراعاسى ساكەن سەيفۋللين ا.زاتاەۆيچكە قوماقتى اقشا ءبولدىرىپ شىعارتقانى تاريحتان ءمالىم. وعان حالقىمىزدىڭ بارلىق زيالى قاۋىمى اتسالىسقان. مىسالى, قانىش ساتباەۆ جيىرما ءان جازدىرسا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا ءوز تاراپىنان جيىرماعا جۋىق ءاننىڭ اتىن ەندىرگەن ەكەن. ال ەندى سونىڭ ىشىنەن ەستىپ جۇرگەندەرىمىز, بىلەتىنىمىز, تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي تام-تۇم عانا. جۇرتشىلىققا «اقباقاي», «نازقوڭىر», «ياپىر-اي», «دايديداۋ», «ءبىر بالا», «اۋپىلدەك», «اپيتوك», «قارا تورعاي», «ءشيلى وزەن», «قاماجاي», «احاۋ, سەمەي», «دەدىماي-اۋ», «گۇلدەرايىم», «سارى بيداي», «ۇكىلىم-اي», «قۇداشا», «ادەمى قىز», «سارى جەز قۇمعان-اي», «قوعالى-اي» سياقتى بار-جوعى جيىرما شاقتىسى عانا ءمالىم دە, ال ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدە جارىق كورگەن جيناقتاعى 60-70-تەيى كوزى اشىلماعان بۇلاقتاي امالسىز تۇنشىعىپ قالا بەرگەن سىڭايلى. مىسالى, كەيىنگى ۇرپاق مۇنداعى «اققۇم», «ارداق», «ەكى جيرەن», «باياناۋىل», «شاپيباي-اۋ», «قارعا», «كاميلا», «جەڭەشە», «شىركىن, ءاننىڭ بۇلب ۇلى-اي», «وي كوك», «توپ شەڭگەل» اندەرىن بىلە مە؟ ءاي, قايدام-اۋ. ول تۇگىلى ءوزىمىز «سۋ ىشىندە مەترە», «سۇلۋ قىزدىڭ سىنى», «ىدىگاي», «جان قالقاتاي», «ابايكوك»... كىمنىڭ ءانى دەسە, قاپەلىمدە نە دەرىمىزدى بىلمەي ابدىراپ قالامىز. وسىلاردى ەسترادالىق, فولكلورلىق, سيمفونيالىق, كامەرالىق تۇرعىدا قايتا وڭدەپ, تىرىلتسەك, قولىمىزدان كىم قاعىپ وتىر؟ شىركىن, بۇل يدەيا جۇزەگە اسسا, وسى ارقىلى بۇلاردىڭ ونەگەلىك, تاربيەلىك ءمانى اشىلا تۇسەر ەدى-اۋ.
ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. ديماشتىڭ جاندى داۋىسپەن قۇلپىرتا ورىنداعان «دايديداۋى» الەم جۇرتشىلىعى جۇرەگىن جاۋلاپ العانى سونشا, فرانتسيادان, شۆەتسيادان, يسپانيادان, ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن جانكۇيەرلەر وسى ءاندى ايتقان ۆيدەولارىن الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەپ وتىرعان. مۇنى ىلە-شالا ەرجان ماكسيم بالامىز سارىنىن ساقتاي وتىرىپ, وزگەشە ناقىشتا شىرقاۋ ارقىلى تالايدى تاڭداي قاقتىردى. قازاقتىڭ حالىق اندەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا ءدال سولاي الەمدىك مادەنيەتتىڭ قازىناسىنا, جاقۇت-جاۋھارىنا اينالىپ كەتە الاتىنى اقيقات. حالىق اندەرىنە «رەمەيك» كەرەك دەپ وتىرعانىمىز سوندىقتان. بۇل رەتتە وزبەكتىڭ «ياللا» ءانسامبلىنىڭ «قارا تورعاي», يۋلدۋز ۋسمانوۆانىڭ «دەدىماي-اۋ» اندەرىن تۇرلەنتىپ شىرقاۋى, سونداي-اق سوڭعى ۋاقىتتا بۇعان تۇرىك انشىلەرىنىڭ قوسىلۋى بۇل ماسەلەگە ءارى قاراي تەرەڭ ۇڭىلە ءتۇسۋىمىزدى قاجەت ەتەدى. بۇلاردىڭ وسى دۇنيەلەردى تاڭداۋى جايدان-جاي ەمەس ەدى. حالىق اندەرىنىڭ مامىق ماقامى, ساليقالى سازى قاي تاڭدايعا تاتقىزسا دا تامىلجىپ ەرىپ كەتە باراتىنىنىڭ مىسالى. مۇنشاما عاجايىپ دۇنيەنىڭ ەلەنبەۋىنە نە سەبەپ جانە دە «التىن ساندىعىمىز» بولا تۇرا, سونىڭ قۇلپىن اشىپ, تۇبىندە نەندەي اسىل قازىنامىز جاتقانىنا ۇڭىلۋگە نەگە سامارقاۋمىز؟
راس, مۇنى حالىق اندەرىنىڭ راديودان, تەلەارنالاردان از بەرىلىپ, كەم ناسيحاتتالۋىمەن بايلانىستىراتىندار بار. قيسىندى-اق. الايدا, ماسەلە تەك سوعان عانا تىرەلىپ تۇر دەي المايمىز. مۇنىمەن ءبىز سان عاسىردان بەرى اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ, بابالارىمىزدان مۇرا بوپ جەتكەن حالىق اندەرىنىڭ قايماعىن بۇزباي, سوناۋ اقان سەرى, ءبىرجان سال زامانىنان بەرگى دالا دۇلدۇلدەرى ءىزىن جالعاپ, ءتول ونەرىمىزدى دارىپتەپ جۇرگەن ءداستۇرلى انشىلەرىمىزدىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارماق ەمەسپىز.
«مادەني مۇرا» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى» انتولوگياسىنىڭ ءوزى ۇلتتىق مۋزىكا مادەنيەتىنە قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس بولىپ تابىلادى. جيناققا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ءوڭىر ەرەكشەلىگىنە بەيىمدەلگەن 500-گە تارتا حالىق ءانىنىڭ ەنۋى شەكسىز مول رۋحاني قازىنانى ناسيحاتتاۋ ءىسىنىڭ مۇنان كەيىن دە ەش باسەڭدەمەيتىنىن باعامداتادى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, وسىلاردى «حيت» اندەرگە اينالدىرۋ الداعى كۇندەر ەنشىسىندە تۇر. دەگەنمەن بۇل جەردە تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, ىرعاعى كەز كەلگەننىڭ ىڭعايىنا جىعىلا بەرمەيتىن مۋزىكالىق مۇرانى وڭدەۋدە اسا ساق ءارى مۇقيات بولعانىمىز ابزال. سەبەبى ول – حالىقتىڭ ءومىرى مەن وتكەنى, وتكەلى مەن وزەگى رەتىندە وزىمەن بىرگە ماڭگى ءورىلىپ جاتقان ۇشان-تەڭىز بايلىق.