بۇل كۇندەرى س.تورايعىروۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانا عيماراتىندا ورنالاسقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» وڭىرلىك جوبالىق كەڭسەسىنە كەلۋشىلەر از ەمەس. مۇندا ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, ىشكى ساياسات, الەۋمەتتىك قورعاۋ, تىلدەردى دامىتۋ, جاستار ءىسى ءجونىندەگى باسقارمالاردىڭ, قالالىق اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى ەڭبەك ەتەدى. جوبالىق ءوفيستىڭ ناقتى مىندەتتەرى بەلگىلەنىپ, ارنايى جوسپار قۇرىلدى.
سونىمەن بىرگە 6 ارنايى جوبا جانە 6 كىشى باعدارلاما بويىنشا عالىمدار, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى بار عىلىمي-مادەني-ادەبي جانە ارحەولوگيالىق جۇمىس توپتارى قۇرىلدى.
توپ وكىلدەرى سپيكەرلەر پۋلىن قۇرىپ, ءوڭىر تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋلەرگە قاتىسادى. جۇمىس توبىمەن بىرلەسىپ, باعدارلامانىڭ باعىتتارى بويىنشا جوسپارلار ازىرلەندى.
باستىسى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا ءوتكەن جىلى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنا وراي « ۇلى دالا» ەتنوفەستيۆالى, «ەرتىس سينەما» حالىقارالىق كينوفەستيۆالى, «ەرتىس دۋمانى», «ەتنواۋىل», «ەرتىس پرومەناد», «رۋحاني جاڭعىرۋ» پاتريوتتىق فورۋمى, «جىل جاناشىرى» جوبالارى باستالدى.
ءوڭىر بويىنشا 78 نىساننان تۇراتىن كيەلى ورىنداردىڭ ءتىزىمى ءازىرلەندى. وسى تىزىمدەگى باياناۋىلداعى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ, ەكىباستۇزداعى يسابەك يشاننىڭ كەسەنەلەرى, باياناۋىلداعى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى, جاسىباي باتىر ەسكەرتكىشى, اقكول-جايىلما ءوڭىرى «جالپىۇلتتىق ساكرالدى ورىندار» كىتابىنا جانە باسقا 36 نىسان «وڭىرلىك ساكرالدى ورىندار» كىتابىنا ەندى. ساكرالدى جەرلەردىڭ باسىم بولىگى – باياناۋىلدا.
قازىر تاقىرىپتارعا ساي ماتەريالداردى جيناقتاۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىسى جالعاسۋدا. ماماندار ساكرالدى ورىندار گەوگرافياسى تۋرالى Android جانە iOS وپەراتسيالىق جۇيەلەرىنە سايكەس ۇيالى تەلەفوندارعا ورناتىلاتىن قوسىمشالار ازىرلەۋ ۇستىندە.
باياناۋىلداعى سابىندىكولدىڭ جاعاسىندا ابىلايحاننىڭ تاسى بار. وسى كولدىڭ جاعاسىندا قانجىعالى رۋىنىڭ بيلەرى ابىز بەن شوماق ابىلايدىڭ قۇرمەتىنە ۇلكەن توي ۇيىمداستىرىپ, جاس سۇلتاندى كۇتىپ العان دەسەدى.
ال ەرتىس اۋدانىنداعى نايزا, ماي اۋدانىنداعى ابىلاي جۇرگەن جەرلەر تۋرالى جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا كوپ ايتىلادى. جورىق كەزىندە ابىلاي سۇلتاننىڭ ورداسى قونىپ, جاۋىنگەرلەرى تىنىققان جايلاۋلار بار. بۇل جەردىڭ نايزا دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى ابىلايدىڭ اتىمەن بايلانىستى. اڭىز بويىنشا, وسى اۋماققا ابىلاي سۇلتان نايزاسىن قاداپ كەتكەن ەكەن. تاريح قاتپارلارىندا جاتقان وسىنداي مالىمەتتەر از ەمەس.
وبلىس اۋماعىندا تاريحي-ەتنوگرافيالىق, ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار دا باستالادى. عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ, عىلىمي-كوپشىلىك فيلمدەر شىعارىلۋدا. ال «كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ كيەلى جەرلەرى بالالاردىڭ كوزدەرىمەن» جوباسى وقۋشىلارعا پەداگوگتەرمەن بىرلەسىپ, ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى جەرلەرىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە.
وبلىستاعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى Margulan Centre ارحەولوگيالىق ورتالىعى ءوڭىردىڭ كيەلى جەرلەر ەسكەرتكىشتەرى بويىنشا عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەپ, زەردەلەنگەن مالىمەتتەردەن جيناق شىعارىپ, جالپى كوپشىلىككە قولجەتىمدى جانە ءتۇسىنىكتى بولاتىن سايت جاسادى.
تاعى ءبىر رۋحاني باستاما «اباي اتامىز ەل ارالاپ ءجۇر» جوباسى باستاۋ الدى, ول وڭىردەگى بەلگىلى ابايتانۋشى دانيال اسەنوۆتىڭ قاتىسۋىمەن مونوسپەكتاكلدەر تسيكلىنان تۇرادى.
بيىلعى باعدارلاما اياسىندا وبلىس ورتالىعىندا جەرلەسىمىز, ءانشى كومپوزيتور ەستاي بەركىمباەۆقا ارنالعان ەسكەرتكىش پەن مۋزەي اشىلماق. بۇرىنعى «ستيكس» مەكتەبىنىڭ عيماراتىندا بالالاردى كوپ تىلدە ءتاربيەلەيتىن 250 ورىندىق بالاباقشا اشىلادى. بۇل جاڭالىقتار جۋىردا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسحات ورالوۆتىڭ ءتوراعالىعىمەن وتكەن جيىندا ايتىلدى.
وسى جيىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا وڭىردەگى ىشكى ساياسات بولىمدەرىنىڭ باسشىلارى وزدەرى ازىرلەگەن جوبالار بارىسىمەن تانىستىردى.
العاشقىسى – ەكىباستۇز قالاسى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى زينايدا مۇحامەتجانوۆا تانىستىرعان اقكول-جايىلماداعى يسابەك يشان كەسەنەسىنىڭ ماڭىن اباتتاندىرۋ, ەتنو-فولكلورلىق انسامبل قۇرۋ جانە باۋىرجان مومىش ۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ جوباسى كوڭىلدەن شىقتى. قالادا «تۋعان جەر» ارنايى جوباسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان تىڭ جوبا – «سابيلەر اللەياسىندا» جاڭا تۋعان ءəربىر نəرەستەنىڭ قۇرمەتىنە اتا-اناسى بەلگىلەنگەن جەرگە اعاش وتىرعىزادى. وسىنداي جاقسى جاڭالىقتى اقسۋ قالاسى جالعاستىردى. قالادا «اقسۋ تولقىنى» اتتى ءبىرىنشى ءداستۇرلى اندەردىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋى باستالادى. بايقاۋ كەزىندە ءانشى بايعابىل جىلقىباەۆتىڭ ءمۇسىنى تۋعان اۋىلى قۇركولدە بوي كوتەرەدى.
وسى ءبىر يگى مادەني شارا اققۋلى اۋدانىندا دا جالعاسادى. حالىق ءارتىسى, كۇيشى رۇستەمبەك وماروۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي «كۇي ونەرىنىڭ سارىنى» اتتى كۇيشىلەر بايقاۋىندا «جاستىق شاق» كۇيىن اۋدان جاستارىنان قۇرالعان 100 كۇيشى ءبىر ۋاقىتتا ورىندايدى.
جاستار جىلى اياسىندا اۋداندىق جاستار ورتالىعى ۇيىمداستىرعان «جاس شاباندوز» جوباسى اياسىندا ءبايگە, اساۋ ۇيرەتۋ, اۋدارىسپاق سياقتى ات سپورتى ويىندارى وتەدى. سونىمەن بىرگە اققۋلى اۋدانىنان ۇسىنىلعان «تۇز city» جوباسى تۇزدىكولگە كەلۋشىلەردىڭ سانىن كوبەيتۋگە ءتيىس. جوبا دەمالۋشىلارعا كيىز ءۇيدى جالداۋ قىزمەتى, اتقا ءمىنۋ, باسسەينگە ءتۇسۋ, بالالاردىڭ ويىن الاڭى, بيەنىڭ ساۋمالىمەن ەمدەۋ شاراسىن جاسايدى.
جەرگىلىكتى كاسىپكەر «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ارقىلى العان قارجىسىن كول جاعاسىنىڭ كوركىن كەلتىرۋگە جۇمساماق.
اقتوعاي اۋدانىنداعى «اقتوعايتانۋ» جوباسى دا قىزىقتى. اۋداندا 2018 جىلدان باستاپ ءار مەكتەپتىڭ 5-7 سىنىپتارىندا «اقتوعايتانۋ» ارنايى كۋرسى ەنگىزىلگەن. وسى ارنايى جوبادا جىل بويىنا اۋداننىڭ, اۋىلداردىڭ شەجىرەلى تاريحى وقىتىلادى.
شارباقتى اۋدانىندا «ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ جانە ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ» جوباسى اياسىندا اۋدان جايلى تاريحي جيناق ازىرلەنۋدە. وسى باعىتتا «اۋىلىم – التىن قازىنام» جوباسى ارقىلى ۋسپەن اۋدانىنىڭ دا ءوتكەن تاريحى تۇگەندەلمەك. بۇل كۇندەرى اۋدان مەن اۋىلداردىڭ قۇرىلۋى, وتكەن عاسىرلاردان قالعان شەجىرەلەر جيناقتالۋدا. اۋداننىڭ ماڭىندا ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ قورعاندار مەن ۇيىندىلەرگە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە ولاردى زەرتتەۋ جوسپارلانۋدا.
الداعى جازدا اۋليەكول, قيماق قاعاناتى – بايدالا, كەنجەكول جانە جەلەزين اۋداندارىنا ارحەولوگيالىق, اۋىل-اۋىلدى ارالاۋعا ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار شىعادى.
ال باياناۋىل اۋدانىندا «Ruhty Qazaqstan» جوباسى بارىسىندا اۋدانداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قاسيەتتى ورىندارعا ەكسكۋرسيالىق تۋر ۇيىمداستىرىلادى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسحات ورالوۆ باياناۋىلدى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا دامىتۋدىڭ جەكە باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جونىندە ۇسىنىس جاساپ وتىر.
ساراپشىلىق كەڭەس مۇشەلەرى بۇل ۇسىنىستى ءبىراۋىزدان قولداپ, الداعى ۋاقىتتا وعان ءوز كومەكتەرىن كورسەتۋگە ءازىر ەكەندەرىن ايتۋدا.
جەلەزينكا اۋدانىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا «شابىت» بالالار مەن جاستار ورتالىعى اشىلادى. جانە دە وڭىردە «Tildes» ءتىل ورتالىعى ارنايى جوباسى اياسىندا لاتىن گرافيكاسىن وقىتۋ ورتالىعى جوباسىن ىسكە اسىرۋ ۇسىنىلدى. وقىتۋ ورتالىعى اۋداندىق كىتاپحانادا اشىلادى.
تاعى ءبىر ەرەكشە جوبالار: ەرتىس جانە ماي اۋداندارىندا ءوڭىردىڭ ەكوجۇيەسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان «المالى باق – سايالى ءومىر» جوباسى اياسىندا 200 الما اعاشى وتىرعىزىلدى. اۋداندار تامشىلاپ سۋارۋ تəسىلىمەن الما اعاشىن ەگىپ, ءونىم الىپ, جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋدى جوسپارلاۋدا. الداعى ۋاقىتتا الما اعاشىنا تولى دەمالىس ورىندارى جاسالادى.
تەرەڭكول اۋدانىنىڭ جاستارى ءنوۆوسىبىر وبلىسىنا ءىسساپارمەن بارىپ, قانداستارىمىزبەن كەزدەسىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تانىستىرادى. وسى اۋداندا ءومىر سۇرگەن ءدىنتانۋشى, تالىمگەر سەيدىلدا قاجى ءتۇيتەبەك ۇلىنىڭ كەسەنەسى دە جوبالانۋدا.
ال پاۆلودار اۋدانى وڭتۇستىكتەن كوشىپ كەلگەن وتباسىلاردىڭ باسىن قوسىپ, ولاردى جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ قازاقى داستۇرمەن ەرۋلىك بەرۋ سالتىنا ارنالعان «ارناۋ» كونتسەرتتىك-مەرەكەلىك فەستيۆالىنە شاقىرادى.
ارينە, ءوڭىر ءۇشىن ءار جوبا ورىندالۋىمەن ماڭىزدى. ويتكەنى, بۇگىنگى جوبا – جاس ۇرپاققا قالاتىن ەرتەڭگى مۇرا.
عالىمدار مەن ولكەتانۋشىلاردىڭ, مەتسەناتتاردىڭ كومەگىمەن اتا-بابا تاريحىن كەڭىرەك بىلۋگە, ۇلتتىق, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جەتەلەيتىن يگى ىستەر جاسالدى.
كوپشىلىككە بەيمالىم تاريح بەتتەرى قايتا اشىلدى. وڭىردەگى قاسيەتتى ورىنداردى رەتتەۋ جۇيەلى تۇردە جاڭعىرتىلا باستادى.
حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق كەلبەتىن, ەرەكشەلىگىن, سالت-ءداستۇرى مەن ونەرىن تانىتاتىن دۇنيەلەرىمەن وزگە ۇلت وكىلدەرى تانىستى. سوندىقتان «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىنداعى ءار جوباعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى, ونىڭ ورىندالىپ, جۇزەگە اسۋىنا ءمان بەرەمىز.
ەرنۇر داۋەنوۆ, وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باستىعى پاۆلودار وبلىسى