بۇل – كەدەن وداعى قۇرامىنا كىرەتىن مەملەكەتتەرگە قويىلعان ورتاق ءتارتىپ. الاڭدايتىنداي نەگىز جوق ەمەس. قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ ءمالىمەتىنشە, وڭدەۋگە تۇسەتىن ءسۇتتىڭ 50%-ى, ياعني شامامەن 700 مىڭ تونناداي ءونىم كەدەن وداعىنىڭ تەحنيكالىق تالاپتارىنا ساي بولماي شىقتى. سايكەسىنشە 2020 جىلدان باستاپ وڭدەۋشى كاسىپورىندار بۇل ءسۇتتى قابىلداۋدى دوعارادى. بۇۇ-نىڭ FAO ۇيىمى جانە قسو بىرلەسىپ جۇرگىزگەن تالداۋ كورسەتكەندەي, ەلدەگى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار وندىرەتىن شيكى ءسۇتتىڭ تەك 10%-ى عانا تەحنيكالىق رەگلامەنتكە جاۋاپ بەرەدى ەكەن. سول سەبەپتى وداق مۇشەلەرى قازاقستانعا جاعدايدى رەتتەۋگە ۋاقىت بەرگەن. الايدا بۇل ليميت 7 ايدان كەيىن ءتامامدالاتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. سوندىقتان دا جاۋاپتى ۆەدومستۆولار «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جانە باسقا دا سالالىق ورگانداردى تارتىپ, ەلدەگى اگرارلىق قۇرىلىمدارمەن بىرگە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتىپ جاتىر.
– رەسەي مەن بەلورۋسسياعا قاراعاندا, قازاقستاندا تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ سانى ءالى دە از. بىزدە بۇل باعىت ەندى جاندانىپ كەلەدى. ەلدە ءوندىرىلەتىن ءسۇتتىڭ دەنى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەسىندە. جاعدايدى ءجونگە كەلتىرۋگە ەكى جىلداي ۋاقىت بەرىلدى. بيىل – سوڭعى جىل. سوندىقتان ۇلگەرۋىمىز قاجەت. تەحنيكالىق رەگلامەنت ەكى بولىمنەن تۇرادى. اتاپ ايتقاندا, 033-ءشى – بۇل ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋراسىندا بولسا, 022-ءشى – ءونىمدى تاڭبالاۋعا قاتىستى. جالعىز سيىرىنا قاراپ, كۇنىن كورىپ وتىرعان ادامدارعا ايتارىمىز, قاراپايىم سانيتارلىق ەرەجەلەردى ساقتاۋ كەرەك. پلاستماسسالىق شەلەكتە ءسۇتتى ساقتاۋعا بولمايدى. سۇزگىدەن بىردەن وتكىزىپ, ونى سالقىنداتقان دۇرىس. بارلىق نورمالاردى ءسۇت قابىلدايتىن پۋنكتتەردىڭ ماماندارى ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. بۇل – ولاردىڭ مىندەتى. ال ءىرى ءسۇت ءوندىرۋشىلەرگە ايتار ءۋاجىمىز جوق. ول جاقتا تالاپ جولعا قويىلعان, – دەيدى قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ.
ايتا كەتەيىك, ءسۇت ءوندىرۋشىلەرگە ارنالعان سەمينار ەلوردانىڭ ىرگەسىندەگى رودينا اۋىلىندا ءوتتى. ونىڭ ءوزى تەگىن ەمەس. مۇندا وسى سالانىڭ كوشباسشىسىنا اينالعان ايگىلى «رودينا» اگروفيرماسى ورنالاسقان. ونىڭ جۇمىسى ءسۇتتى وندىرۋدەن باستاپ, دايىن ءونىمدى شىعارۋعا دەيىن تولىق تسيكلعا قويىلعان. تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنداعى ساۋىن سيىردىڭ سانى 2 مىڭ باستان اسادى. كۇندەلىكتى ساۋىلاتىنى 1500-1800-ءدىڭ ارالىعىندا. دەنى گولشتين-فريز ءتولى. تاۋلىگىنە 50 تونناداي ءسۇت وندىرىلەدى. جۇمىستى «ەلوچكا» سىندى اۆتوماتتاندىرىلعان ساۋىن قوندىرعىسى جەڭىلدەتۋدە. اگروفيرما باس شاھار مەن اقمولا ءوڭىرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتىپ كەلەدى. كۇن سايىن شارۋاشىلىق استاناعا 40-45 توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن تاسىمالدايدى. سەرىكتەستىكتىڭ كاسىبىنە قانىققان بۇكىلرەسەيلىك ءسۇت ونەركاسىبى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يرينا ماكەەۆا, ەگەر دە بارلىق قازاقستاندىق فەرمەرلەر جۇمىستى تۋرا وسىلاي جولعا قويسا, ەشبىر تالاپ ولارعا توسقاۋىل بولمايتىنىن ايتادى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون, يرينا حانىم جوعارىداعى ايتىلعان تەحنيكالىق رەگلامەنتتىڭ نەگىزىن قالاعانداردىڭ ءبىرى. مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىن سۇراپ كوردىك.
– تۇتىنۋشى تاۋاردىڭ ەتيكەتكاسىنا دۇرىس ءمان بەرۋ كەرەك. ال تاۋار ءوندىرۋشى تەحنيكالىق رەگلامەنتتى ساقتاۋى ءتيىس. «وعان نە كىرەدى؟» دەسەڭىز, ءسۇتتى تاسىمالداۋ ەرەجەسى, تاسىمالداۋ كەزىندەگى تەمپەراتۋرالىق رەجىمنىڭ ساقتالۋى, دۇكەن سورەلەرى دە سوعان لايىقتاپ جاسالعانى ارتىق بولماس. فەرمەرلەر جانە ءوندىرۋشىلەر ءسۇت سالاسىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بىرىگۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. سوندا عانا بارلىق تالاپتار ءمىنسىز ورىندالادى. كەدەن وداعىنىڭ شيكى سۇتكە قوياتىن ءتارتىبى رەسەيدە تولىققاندى ەنگىزىلدى. ءبىز قازاقستاندىق ءارىپتەستەرىمىزبەن ءوز ءتاجىريبەمىزدى بولىسۋگە دايىنبىز, – دەدى يرينا ماكەەۆا.
جىل سوڭىنا دەيىن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە فەرمەرلەردى وقىتۋ كوزدەلگەن. وسى ماقساتتا ارنايى انيماتسيالىق فيلمدەر, سول سەكىلدى ادىستەمەلىك ماتەريالدار دايىندالىپتى.
– البەتتە شارۋالاردى قولداۋ قاجەت. ونسىز بولمايدى. وڭدەۋشى كاسىپورىندار مەن فەرمەرلەر ءوزارا تاۋەلدى سەرىكتەستەر ەكەنىن جاقسى ءتۇسىنەدى. ەگەر دە ەرتەڭ شيكى ءسۇت ورتاق تالاپقا ساي بولماسا, شارۋاشىلىقتار شىعىنعا ۇشىرايتىنى داۋسىز. كوپتەگەن اۋىلدى جەرلەردە ءسۇت ءوندىرىسى باستى تابىس كوزى بولىپ سانالادى, – دەپ ويىمەن ءبولىستى «زەرەندى ءسۇتى» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى ءاليا تارانوۆا.
جاقسىلىق مۇراتقالي, «Egemen Qazaqstan»