تۇسكە كىرەدى ياگۋنوۆو

ياگۋنوۆو سول كەمەرگە كىرىگىپ جات­قان تۇسكەيىندەگى شاعىن ءبىر سەلوسى. ىرگە­تا­سى سوناۋ ون جەتىنشى عاسىردا قالان­عان دەيدى تاريحشىلار. سودان بەرى نە وسپەگەن, نە وشپەگەن. ياگۋنوۆو ءسوزىن ەستىگەن ەستى قازاق بۇل ءسوزدى ونشا توسىر­قاي قويماس دەپ ويلايمىز. بۇل سوزدەن انىق كورىنىپ تۇرعان ارحەتيپ ءسوزى عۇن, ارينە. ءار جاعى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. بابا­لارىمىز بۇل ولكەنى اتام زاماننان جاي­لاپ كەلگەن.

وسى مەكەن كۇنى كەشەگە دەيىن قازاقى اۋىل بولىپ كەلىپتى. قازاق اۋلالارى بول­عان. قازاق قورىمدارى بولعان. بۇگىندە سول قازاق جۇرتىنىڭ اتاۋى قالعان. تۇرعىلىقتى قازاقتار تاري­حي جۇرتىنا كوشكەن, قالعاندارى جەرگىلىكتى حالىققا جۇتىلىپ كەتكەن.

قازاق بالاسىنا قورعان بولدى دەپ وتىرعان وسى سەلو­نىڭ بىزگە قاتىسى قانداي؟

وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىن­شى جىلدارىنداعى تاريح وقۋ­لىق­­تارىنا شارۋالار كوتەرىلىسى دەگەن اتاۋ­مەن كىرگەن حالىق تولقۋلارىندا قىزىل وكىمەتكە باسىن يمەگەن بابالا­رى­مىز اتى-جوندەرىن وزگەرتىپ, وسى مەكەندى پانا­لاعان. سولايىنشا سوڭدارىنان شام الىپ تۇسكەن العاشقى ءتورت, كەيىنگى ءۇش ءارىپ جانالعىشتارىن كوز جازدىرتىپ كەت­كەن.

ياگۋنوۆونى اۋلەتىمەن پانالاعاندار دا از بولماعان.

سو­لاردىڭ قاتارىندا كورپەلدەس اۋلەتىن اتاۋعا بولادى.

كور­پەلدەس بالاسى مۇساتاي قارقارا­لى اۋدا­نىنىڭ №16 اۋىلىندا تۇرعان. بۇل ون التىنشى اۋىل اتى شۋلى اۋىل, ب ۇلىك­شىل اۋىل. ەل ەگەرلىگىندە باس­تا­رى قىزىل نوقتاعا سىيماعان. سول وتى­زىن­­شى جىلدارى بالا-شاعاسىمەن ات ۇستىندە ءومىر سۇرگەن اۋىل.

مۇساتاي بابامىز باقۋاتتى ءومىر ءسۇ­رىپ­تى. سول باقۋاتتىلىعى وزىنە پالە بو­­لىپ جابىسادى. وتىزىنشى جىلى «قۇلاق» بولىپ, باياعى «ەلۋ سەگىزىنشى» ستاتيامەن سوتتالىپ, بەس جىلعا بەلو­مور­كا­نال قۇرىلىسىنا جىبەرىلەدى. ءسوي­تىپ مال-مۇكامالىنان, ءۇش ايەلىنەن, بالا­لا­رىنان ايىرىلىپ, ارتىنا قاراي-قا­راي كەتە بارادى.

وسى كاتورگالىق جۇمىسقا ساياسي ستات­­يا­مەن سوتتالعاندار جەگىلەدى. سو­لار­­­­دىڭ كوبىسى تۋعان توپىراعىنا جەتە­ ال­ماي­دى. كوبىسىنىڭ سۇيەگى اقسوڭكە بولىپ, اق تەڭىز بەن بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعا­لاۋىن­دا قالادى.

مۇساتاي بابامىز دا وسى كەپتى باس­تان كەشەدى. جەتە المايتىنى – تۋعان توپى­راعى مىنەز كورسەتكەن. قولدارىنا قارۋ الىپ, وكىمەتكە قارسى اقىرىنا دەيىن تۇرعان. «بوقتى كوتەرىلىسى» دەگەن اتاۋمەن تاريحقا كىرگەن بۇل كوتە­رى­لىس­كە مۇساتايدىڭ تۇڭعىشى تولەش تە قاتىسادى. كوتەرىلىس اياۋسىز باسىل­عان­نان كەيىن تولەش تە بەس جىلدى ارقالاپ كەتە بارادى. ول دا كاتورگالىق جۇمىسقا جەگىلەدى...

مۇساتاي بابامىز مۇنىڭ ءبارىن سىم­­سىز حابار ارقىلى ءبىلىپ وتىرادى. سون­­دىقتان ات باسىن كيىز تۋىرلىقتى بۋرياتتارعا بۇرىپ, باس ساۋعالاي تۇرۋدى ءجون كورەدى. وسىندا ءجۇرىپ نۇريلا اجەمىزگە كەزدەسەدى. ەلدەن جىراقتا كەزدەسكەن مۇڭلىقتار باستارىن قۇرايدى. ەستەرىن جيعان بەتتە قاراكەمەردى بەت­­كە الادى. سوڭىنان ياگۋنوۆوداعى قا­زاق­تار­عا بارىپ قوسىلادى.

قاراكەمەردە, ارينە, جۇمىس بار. جۇمىس بولعاندا شاحتا جۇمىسى. وسىن­داي جاعدايدا دا ءجۇرىپ وزدە­رى­نىڭ ادام­گەر­شىلىك بەت-بەينەسىن جوعالت­پايدى. كوشەگە ورىس بولىپ شىق­قانى­مەن, ۇيگە قازاق بولىپ ورالادى. سول عۇن توپى­راعى بۇل كىسىلەرگە ءۇش ۇل, ءبىر قىز سىيلايدى.

اكەسىنىڭ جايىنان حاباردار تولەش تە ات باسىن تۋعان توپىراققا بۇرماي, ياگۋنو­ۆوعا بۇرادى. سولايىنشا ياگۋنوۆو كورپەل­دەس اۋلەتىنىڭ كىشى وتانىنا اينالادى.

جان كەشكەن ءوزىن ساقتاۋدى بىلسە كەرەك. تولەش تەك-ەسىمىن وزگەرتىپ, اكەسىنىڭ باۋىرى ومار ەسىمىن الادى. ونىڭ دا ءنا­پا­قا تاپقان جەرى شاحتا. وسىندا ءجۇرىپ بيجامال انامىزبەن باسىن قۇرايدى.بۇل انامىز دا مۇندا تاعدىر تالكە­گى­مەن كەلەدى. ول دا باسقا تەك-ەسىممەن جۇرگەن. ويتكەنى ونىڭ اكەسى دامەن سۆان­با­ەۆ تا «قۇلاق» بولىپ, «ەلۋ سەگىزىنشى» ستاتيانى ارقالاپتى. دامەننىڭ كارىم, دامەن, قاناپيا اتتى ءۇش بالاسى سۆانباەۆ اۋلە­تىنىڭ ءۇش دىڭگەگى ىسپەتتەس. ياگۋنوۆو بۇل كىسىلەر ءۇشىن دە ەكىنشى وتانىنا اينا­لادى. دامەن شيكى باي بولعان, ءداۋ­لە­تىن ەلگە شاشىپ بەسقاراعايدىڭ جومارتى اتانعان دەيدى.

سالپاڭقۇلاقتار دا قاراپ جاتپايدى. ولار تاعى دا ءىز العاندا تولەش اكە­مىز جان ۇشىرادى. ۇرپاعىما قالاي كو­لەڭ­كەم­دى تۇسىرمەسەم ەكەنمىن دەپ.

سول كەزدە... سوعىس باستالادى. تولەش قى­زىل وكىمەت الدىندا اقتالۋدىڭ ءمۇم­كىندىگى تۋعاندىعىن جان-تانىمەن ءتۇ­سىنەدى. قىرىق ءبىردىڭ جازىندا ءوز ەركى­مەن مايدانعا اتتانادى. سول جىلدىڭ كۇزىن­دە «حابار-وشارسىز كەتتى» دەگەن حابار كەلەدى. قايران ەر, وردا بۇزار وتىز بەس جاسىندا ەدى...

ءسويتىپ كورپەلدەس اۋلەتىنىڭ ەكى بۋى­نى وسىلايشا باندى اتالدى. سون­دىق­تان دا ولار باسقاسىن قويعاندا وزدە­رىنەن قاشتى. وزدەرى جونىندە جاق اشپا­دى. كەيىنگى بالالارعا زالالىمىز ءتيىپ كەت­پەسىن دەپ. ال كەيىنگى بالالار كەشەگى قىزىل وكى­مەت­­تىڭ كۇندەسىندە وتىرا المادى. كەشەگى باندىلاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندىگىن دە جاسىرمادى. وزدەرىنىڭ تۇپتەرىن ىزدەدى. قاشاق بابالارىن قولدارىنان جەتەلەپ, تۋ­عان توپىراعىمەن تابىستىردى. ءسويتىپ مۇساتاي بابامىز تەك 1947 جىلى عانا ەلگە ورالا الدى. 1976 جىلى 92 جاسىندا باقيلىققا وزدى.

مۇساتاي بالاسى مۇقان وماروۆ قۋ­عىن-سۇرگىنگە قاراماستان الدىمەن تاۋ-كەن تەحنيكۋمىن, كەيىندە ءپوليتتى دە ءبىتىردى. قاراعاندى شاحتالارىندا باسشى قىزمەتتەردە بولىپ, ۋچاسكە باس­شى­لىعىنا دەيىن كوتەرىلدى. ودان ءارى دە وسۋىنە مۇمكىندىگى بولعانىمەن الدىنان ءۇش ارىپتىكتەر شىقتى دا وتىردى. ەندى بەكى­دى-اۋ دەگەندە الگىلەر سىبىرلاي قويا­تىن. سوعان قاراماستان «قۇرمەتتى شاح­تەر» اتاعىن الدى. سپورت سالاسىن­دا ءۇل­كەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. بوكس بو­­يىن­شا ەل چەمپيونى اتاندى. 2005 جى­لى الپىس جەتى جاسىندا باقيلىققا وزدى. 

مۇساتاي ۇلى رىمتاي 1938 جىلى ءدۇ­نيە­گە كەلگەن. بۇل كىسىنىڭ دە عۇمىرى شاح­تامەن قاتىستى. «شاحتا قۇرىلىسى» باسقارماسىندا وزات جۇمىسشىلار ساناتىن­دا بولدى. قازىردە بالا-شاعا­سى­نىڭ ورتاسىندا امان-ساۋ ءجۇرىپ جاتىر.

مۇساتاي اكەمىزدىڭ «ارپا ىشىندەگى ءبىر بيدايى» – رىمبيكە ەسىمدى قىزى شاح­تينسك قالاسىندا ءجۇرىپ جاتىر. قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى. ال كەنجەلەرى امانتاي 1946 جىلى تۋعان. الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن 1975 جىلى بىتىرگەن. قۋدالاۋ سالقىنىنا قاراماستان ءبىراز باسشى قىز­مەتتەردە بولعان. ونىڭ ىشىندە وبلىس­تىق قارجى باسقارماسىندا. 2004 جىلى باقيلىق بولدى.

تولەش اكەمىزدىڭ قىزى تىلەۋجان اپايى­مىز جوعارىدا ايتقان ياگۋنوۆودا 1941 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. مەديتسينا سالا­سىنىڭ ارداگەرى. استانادا تۇرىپ جاتىر. بۇل كىسى دە باسشى قىزمەتتەر اتقار­عان. بىزگە وسى اۋلەت تاريحىن شە­جى­­رە­لەگەن اپايىمىز وسى كىسى.

2008 جىلى تىلەۋجان اپايدىڭ بالالارى ينتەرنەت ارقىلى باياعى قىرىق بىردە حابار-وشارسىز كەتكەن تولەش اكەمىزدىڭ ءىزىن شىعاردى. ول كىسى نەمىس قولىنا تۇتقىن بولىپ ءتۇسىپ, 1943 جىلى كونتسلاگەردە قايتىس بولىپ­تى. مينسك وبلىسىنداعى «شتالاگ 342» كونتسلاگەرىندە جەرلەنگەن ەكەن. تىلەۋ­جان اپايىمىز باستاپ بارىپ, تۋعان جە­رىنىڭ توپىراعىن بۇيىرتتى. سول كەشەندى مەموريالعا ەسىمى جازىلىپتى. سولايىنشا تولەش اكەمىزدىڭ ەكىنشى ءومى­رى باستالدى. ماڭگىلىك ءومىرى.

بوقتى كوتەرىلىسىمەن قاتىستى ءبىر­قا­تار بابالارىمىزعا بەرتىنگە دەيىن بەلگى قويىل­ماعانى بەلگىلى.

مۇساتاي مەن سماعۇل بىرگە تۋا­دى. سماعۇلدىڭ بالاسى كاكىمباي سوعىس اردا­گەرى, كوشەلى ادام ەدى. سول كىسى مۇساتاي بابامىزدى ياگۋنوۆودان قارا­عان­­دىعا كوشىرىپ اكەلەدى. سول كاكىمباي اكە­مىز باستاپ, سەرعازى ىنىلەرى قوشتاپ ونىڭ دا رەتىن كەلتىرىپتى. كەلىستىرىپ تۇ­رىپ بابالارى قورىمىن قورشاۋلاپ, بەلگى­تاس قويىپتى.

ءبىر عانا كورپەلدەس اۋلەتىنىڭ تاريحى وسىنداي. ارينە تاراتىپ جازار بولسا كىتاپ تا جازۋعا بولار. ءتىپتى ونىڭ قا­لىڭ­ىراق بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى كە­يىنگى بالالار باباتانۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىر.

تورەحان مايباس,

ەتنوگراف-جازۋشى

 قاراعاندى