ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق: وڭىرلىك ينتەگراتسيادان – جاھاندىق سەرىكتەستىككە

25 جىل دەگەن تاريح ءۇشىن اسا كوپ مەرزىم ەمەس. وسىدان 25 جىل بۇ­رىن 1994 جىلى 29 ناۋرىزدا م.ۆ.لو­مو­نوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­­لە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق­ستان­­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەردىڭ كوپجاقتى تەڭ قۇقى­لى ىنتىماقتاستىعى فورماتىندا ەۋرا­زيا­لىق ينتەگراتسيا يدەياسىن جاريا ەتكەنى بەلگىلى. 

سول پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇ­را­مى مەن ستۋدەنتتەر الدىندا نۇر­سۇلتان نازارباەۆ پوستكەڭەستىك كەڭىس­­تىكتەگى مەملەكەتتەردىڭ دامۋ پەرس­­پەك­­تيۆالارى تۋرالى ءدارىس وقىپ, ءوز سوزىندە ەلباسى «ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداق – قۇلاعان كەڭەس ودا­عىن كوكسەۋ ەمەس, بۇل – قازاقستان, رەسەي جانە بە­لا­رۋس ەلدەرىنىڭ ناق­تى ۇستانى­مى. سايا­سي تاۋەلسىزدىك ساق­تالادى جانە وعان ەشكىم قول سۇق­پايدى», دەگەن بولاتىن.

سونىمەن وسىناۋ ەكى مەرەيتوي قار­ساڭىندا وتكەن ءىس-شاراعا قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋ­كاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ, رەسەي پرەزي­دەنتى ۆلاديمير پۋتين, تاجىكستان پرە­زيدەنتى ەمومالي راحمون, مولدوۆا پرەزيدەنتى يگور دودون, ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترى نيكول پاشينيان, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ توراعاسى تيگران ساركيسيان, تمد اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى – اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ قاتىستى.

الدىمەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكو­­نوميكالىق كەڭەستىڭ شاعىن قۇ­رام­داعى وتىرىسى ءوتىپ, وندا قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ءسامميتتىڭ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى يدەياسىنىڭ 25 جىل­دىعى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ 5 جىل­دىق مەرەيتويلارىنا وراي وتكىزىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

– ەلباسىنىڭ ساياسي سۇڭعىلالى­عىنىڭ, ستراتەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ ار­قاسىندا بۇگىندە ەۋرازيالىق ينتە­گراتسيا يدەياسى جۇزەگە استى. رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنا قوسقان تاريحي ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, «جوعارى ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق كەڭەستىڭ قۇرمەتتى توراعا­سى» اتاعىن بەرۋدى ۇسىندى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ اتىنان رەسەي پرە­زي­دەنتىنە اتالعان باستاماسى ءۇشىن جانە مۇنى ءبىراۋىزدان قول­دا­عان كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى رەسەي فەدە­را­تسياسىنىڭ 2018 جىلعى ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداققا جاسا­عان توراعالىعىنا جوعارى باعا بەرىپ, ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعا­لى­عى دا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ نىعايا تۇسۋىنە ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.

شاعىن قۇرامداعى باسقوسۋدان كەيىن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونومي­كالىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىسى باستالىپ, الدىمەن ءسوز ال­عان نۇرسۇلتان نازارباەۆ «جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ قۇرمەتتى توراعاسى» اتاعىن بەرۋ ءجونىن­دەگى باستاماسى ءۇشىن رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينگە جانە جوعارى ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق كەڭەستىڭ بارلىق مۇشە­لەرىنە رەسەيدىڭ وسى ۇسىنىسىن قولدا­عانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا توقتالىپ, ينتەگرا­تسيالىق بىرلەستىكتىڭ ەۋرازيا كەڭىس­تى­گىندە قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزگى ءناتي­جەلەرىن اتاپ ءوتتى. – ءبىز بەس مەملەكەتتىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرىپ, وراسان زور اۋماقتا بىرەگەي ەكونوميكالىق وداق قۇردىق. ەاەو جەر شارىنىڭ 184 ميلليون تۇرعىنى بار وراسان زور بولىگىنىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار ساۋدا-ەكونوميكالىق دالىزىنە اينالدى. ءبىزدىڭ بيزنەس-قوعامداستىقتارىمىز تىعىز ىنتىماقتاسىپ, مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدا. 

قازاقستاندا وداق ەلدەرىمەن ءبىر­لەسە قۇرعان كاسىپورىنداردىڭ سانى 11 مىڭعا جەتتى. بۇگىندە 40 شاقتى الەم ەلدەرى وداقتىڭ جۇمىسىنا قى­زى­عۋ­شىلىق تانىتىپ وتىر, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ەگەر ءسوزىمىزدىڭ ءسولىن ارتتىرىپ, ناقتى تسيفرلارعا كوز تاستار بولساق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قازىرگى جاعدايىندا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 750 ملرد اقش دوللارىنان اسقان, كىرىكتىرىلگەن ىشكى جالپى ءونىم باعاسى 2 ملرد دوللاردى ەڭسەرگەن, حالقىنىڭ كولەمى 180 ميلليوننان اسقان الىپ كەڭىستىك. بۇل – ەلباسى ۇسىنعان باستامادان تۇسە باستاعان كول-كوسىر قارجىنىڭ كوزى, باستاۋى. ەندى وسىدان ۇلەسىمىزدى ەسەلەپ الىپ, ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى كوز­دىڭ قارا­شىعىنداي قورعاپ قالۋداعى باسىم­دىقتار ساقتالىپ قالا بەرمەك.

سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداقتىڭ بەس جىلدا ات­قار­عان جۇمىستارىنا توقتالىپ, تەڭ ءارىپ­تەس­تىك پەن ءبىر-ءبىرىنىڭ نارىعىنا ەر­كىن كىرۋگە قاتىستى وداقتىڭ رەتتەلمە­گەن ماسەلەلەرىن دە اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ ن.نازار­باەۆ «جوعارى ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق كەڭەستىڭ قۇرمەتتى ءتور­اعاسى» رەتىندە الەمدە قالىپتاسقان جاع­­دايعا جانە وڭىرلىك ۇردىستەرگە بايلانىستى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ودان ءارى دامىتۋعا قاتىستى ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, بىرقاتار ۇسىنىسىن ايتتى.

– بىرىنشىدەن, ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداقتىڭ ستراتەگيالىق ايا­سىن كەڭەيتىپ, ينتەگراتسيا يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ كەرەك. ەلدەرىمىزدىڭ ور­تاق عىلىمي-وندىرىستىك الەۋەتىن وڭ­تاي­لى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتە­تىن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ازىرگە ينتە­گرا­تسيانىڭ وزەگىنە اينالمادى. وداق العاشقى بەس جىلدىقتاعى قارقىن­دى دامۋ ساتىسىنان كەيىن ىلگەرى­لەۋ­دىڭ كۇردەلى ءارى باياۋ كەزەڭىنە قادام باستى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداق, ەۋروپالىق وداق, شان­حاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى اسسوتسياتسياسى اراسىندا جان-جاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ور­ناتۋى­مىز كەرەك. ەۋرازيالىق ەكونو­­ميكالىق كەڭىستىكتىڭ ءمانىسى تۇيىق­تالۋدا ەمەس, كەرىسىنشە, ونى جاھاندىق ءوزارا ءىس-قيمىل ءۇشىن بارىنشا اشىق ەتۋدە, – دەدى ەلباسى.

ەكىنشىدەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكاعا قا­تىس­تى بولىگىندە ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداق الەۋەتىنىڭ جالعاسى رەتىن­دە قاراستىرىلۋى ءتيىس ەكەنىن, بۇل ءبارىمىز ءۇشىن ۇتىمدى بولاتىنىن مالىمدەدى. اتالعان باستامانىڭ ەكو­نو­ميكالىق ىقپالى وراسان زور بولىپ, بىرلەستىكتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ توقتالعان ءۇشىنشى ماسەلەسى يمپورتتاۋعا قاتىستى بولدى. بۇل رەتتە ينفلياتسيانىڭ ءبىراز ءبو­لىگى تاۋار يمپورتىنان كەلەتىنىن اتاپ, ىشكى نارىقتى بارىنشا دامىتۋعا كۇش سالۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋداردى. ءسويتىپ ماشينا جاساۋ وندىرىسىنەن باستاپ كۇندەلىكتى حالىق تۇتىناتىن تاۋار­لارعا دەيىن ءوندىرىپ, ءوزىمىزدى تو­لىق قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن, ءتىپتى ىشكى ايماقتاردىڭ اراسىن جالعايتىن ۇشاق­­تاردى دا شىعارۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

– سونداي-اق وداققا مۇشە مەملە­كەت­­تەردىڭ ىشكى ءوندىرىسىن دامىتۋعا باعىتتالعان «اقىلدى ينتەگراتسيانى» جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ساۋدا تەكەتىرەسى جاعدايىندا نارىقتاردى جاۋلاۋ ءۇشىن جاڭا ستراتەگيا قاجەت. مى­سالى, اقش پەن قىتايدىڭ ءبىر-بىرىنە سانكتسيا ەنگىزۋىنە بايلانىس­تى ءوندىرىس تىزبەگىندە بەلگىلى ءبىر تاپ­شى­لىق بولادى. وسى تۇستا بوساعان نارىقتى تولتىرۋ ءۇشىن ءوز تاۋارى­مىز­دى نەگە ۇسىنباسقا؟ ءبىز بۇل جاع­داي­دى ۇتىمدى پايدالانا الامىز. وسى جانە باسقا دا باستامالاردى ەسكەرىپ, 2025 جىلعا دەيىنگى جول كارتا­سىن ءازىر­لەۋدى ۇسىنامىن. بۇل ورايدا ەكو­نو­ميكالىق ماقساتتارعا بەرىكتىك جانە مىندەتتەردى تەك ەكونوميكالىق قا­جەت­تىلىك تۇرعىسىنان جۇزەگە اسىرۋ نيەتى ينستيتۋتتارىمىزدىڭ جۇمى­سىن­­داعى نەگىزگى باسىمدىق بولۋى ءتيىس. بار­شاڭىزعا تولاعاي تابىس تىلەي­مىن, – دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى.

وسى ورايدا, الەمدىك سان قۇبىلعان گەوساياسي احۋالعا قارايتىن بولساق, ەۋروپا, اقش جانە قىتايدىڭ ءوزى مۇنداي الىپ كۇشپەن ساناساتىنى انىق. سايىپ كەلگەندە, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى «ساۋدا سوعىستارى» مەن سانكتسيالىق تەكەتىرەستەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا, سونىڭ ىشىندە مۇحيتقا شىعار جولى جوق قازاقستانعا زور مۇمكىندىكتەر اشۋى ءتيىس. تەك وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ كەرەك. 

ەلباسىنان كەيىن بيىل جوعارى ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق كەڭەسكە توراعالىق ەتىپ وتىرعان ارمەنيا پرەمەر-مي­نيسترى نيكول پاشينيان ءسوز الىپ, ەكى مەرەيتويدىڭ قارساڭىندا ءوتىپ جاتقان بۇل باسقوسۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ, جوسپارلى تۇردە دامىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.

– ءبىزدىڭ وداقتىڭ حالىقارالىق ءارىپ­تەستەرىنىڭ قاتارى ارتىپ, اياسى كەڭىپ جاتىر. جاقىندا قىتايعا جاساعان رەسمي ساپارىمدا ەاەو-مەن ىنتىماقتاس­تىق ەڭ نەگىزگى فاكتور رەتىندە اتالدى. سينگاپۋرمەن تاۋار اينالىمى, قىزمەت كورسەتۋ جانە ينۆەستيتسياعا قاتىستى ءجۇر­گىزىلىپ جاتقان كەلىسسوزدەر وسى جىلى اياقتالادى دەپ ويلايمىن. ال­داعى شىلدە ايىندا سينگاپۋرگە ار­نا­يى بارىپ, وسى باعىتتى العا جىل­جىتۋعا كۇش سالامىن. سونداي-اق قا­زىر يرانمەن ەركىن ساۋدا اينالىمىن ءجۇر­گىزۋ تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەنۋ­دە. بۇ­عان قوسا ۆەتنام, مىسىر, سەر­بيا جانە ءۇندىستان ەلدەرىمەن قار­قىن­دى كە­لىس­سوزدەر جۇرگىزىلۋدە. بۇل كەلى­س­­سوز­­دەردەن ناقتى ناتيجە شى­عىپ, ءبىز­دىڭ ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى جاڭا سا­تى­عا كوتەرىلەدى دەپ سەنە­مىن. ءبىز, ار­مە­نيا ۇكىمەتى جوعارى ەۋرا­زيا­لىق ەكو­نوميكالىق كەڭەستىڭ ءتور­اعا­سى رەتىندە ەاەو-نى ودان ءارى دامى­تۋ, ونى ودان سايىن ءتيىمدى ەتۋ, حالىق­ارالىق ءارىپ­تەس­تەرىمىز ءۇشىن تارتىمدى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز. ءبىز­دىڭ ءبۇ­گىن­گى ور­تاق شەشىمىمىز وداق كەلە­شە­گى­نە وڭ سەر­پىن بەرەدى, – دەدى نيكول پاشينيان.

سونىمەن قاتار ارمەنيا رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداققا ءمۇ­شە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكانى ءىل­گەرى­لەتۋ باعىتىنداعى جۇمىس­تارىن وڭتاي­لاندىرۋ ءۇشىن ەلەكتروندى قۇجاتتار الماسۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, تسيفرلى دامۋ ور­تا­لىعىن قۇرۋ تۋرالى ءسوز قوزعادى. سوڭىندا جينالعان القالى توپتى 2019 جىلدىڭ 1 قازانىندا ەرەۆاندا وتەتىن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا قۋانا قارسى الۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.

ال بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىل­عانىنا كوپ ۋاقىت بولا قوي­ماسا دا, مۇددەلەرى ورتاق ەلدەردىڭ ەكو­نو­ميكاسىنىڭ وسىمىنە جاڭا دەم بەرىپ, ءوزىنىڭ تيىمدىلىگى مەن دەربەستىگىن دالەل­دەپ ۇلگەرگەنىن مالىمدەدى.

– وسىدان بەس جىل بۇرىن وسى قالا­دا قازاقستان, بەلارۋس جانە رە­سەي ەلدەرى تاريحي قۇجاتقا قول قوي­دى. كەيىن بىزگە ارمەنيا مەن قىرعىز­ستان قوسىلدى. سوڭعى جىلدارى بۇل مەم­لە­كەت­تەردىڭ ءوزارا تاۋار اينالىمى ارتىپ كەلەدى. ناقتىراق ايتساق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەر تاۋار اينالىمىنىڭ كورسەتكىشى 2017 جىلى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 127 پايىزدى, 2018 جىلى 2017 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 119 پايىزدى قۇرادى, – دەدى بەلارۋس پرەزيدەنتى.

وداق تۋرالى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ەكو­نوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ جۇيە­سىن قۇراۋشى رەتىندە وڭ پىكىرلەر قالىپ­تاسقانى جاسىرىن ەمەس. جىلدان-جىلعا ەاەو-نىڭ الەمدىك ارەنادا ابىروي-بەدەلى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا ا.لۋكاشەنكو: «كەيدە جاڭالىقتاردان ءبىز­بەن ىنتىماقتاستىق ورناتقىسى كەل­مەي­تىندەر تۋرالى دا ەستىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. بۇل كەيبىر تاراپتاردىڭ ءبىزدىڭ ور­تاق جەتىستىكتەرىمىزگە قىزعانىشپەن قا­راي­تىندارىن, ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋعا باتىلدارى جەتپەيتىنىن اڭ­عار­تادى. سوعان قاراماستان ەاەو قازىرگى تاڭدا بىرقاتار مەملە­كەت, اي­ماق­تىق قاۋىمداستىق جانە حالىق­ارا­لىق قۇرىلىمدارمەن ديالوگ ءجۇر­گىزىپ جاتىر», دەدى.

كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرى­سى­نىڭ كۇن ءتارتىبى ەاەو جۇمىسىن جانداندىرۋ ماقساتىنداعى جاڭا باعىتتارمەن تولىعۋدا. اتاپ ايتساق, ەكونوميكانىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسياسى, ناقتى سەكتورداعى ترانس­شەكارالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ جانە يننو­ۆا­تسيا­لىق-ينۆەستيتسيا­لىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تەتىگىن قۇرۋ. وسىعان بايلانىستى الەكساندر لۋكاشەنكو:

– بۇل – ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز­دىڭ بارلىق ماڭىزدى جانە پەرسپەك­تي­ۆا­لىق سەگمەنتى. سونىمەن قاتار وسى كۇن­گە دەيىن جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ سا­­پالى ورىندالۋى باستى باعىت بولىپ قالۋى كەرەك. بىرىڭعاي نارىقتى قا­­لىپ­­تاستىرۋ, كاپيتال, تاۋار, قىزمەت­تەر­­دىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن ۇدايى نازاردا ۇستاۋ قاجەت. بارلىق سالادا تەڭ جاعداي جاساپ, ۇلت­تىق دەڭگەيدەگى پروتەكتسيونيستىك شە­شىمدەردەن باس تارتۋىمىز كەرەك. ءبىز­دىڭ ءاربىرىمىز, مەملەكەت باسشىسىنان ساراپشىلارعا دەيىن, جالپىعا ور­تاق كەڭىستىك قالىپتاستىرىپ جات­قا­نى­مىزدى تەرەڭ تۇسىنگەنىمىز ماڭىزدى, – دەدى. 

بۇعان قوسا بەلارۋس رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ ىسىندە جوعارى ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق كەڭەس­تىڭ قۇرمەتتى ءتور­اعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماڭىز­دى ءرول اتقاراتى­نىن اتاپ ءوتتى. ول قا­زاق­­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مەم­­لەكەت باسشىسى بولىپ تۇرعان كەزىن­­دە وتە بايىپتى جۇمىس ىستەگەنىن, حالىق­ارالىق ارەنادا باي تاجىريبەسى بارىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەاەو ءۇشىن ءالى دە بەرەرى مول ەكەنىن ايتتى.

ءوز كەزەگىندە ءسوز العان قىرعىز رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى سوورون­باي جەەنبەكوۆ ەۋرازيالىق ينتەگرا­تسيا يدەياسىنىڭ ءساتتى ۇسىنىلعانىن ايتا كەلە, تاريحي ۇمتىلىستارعا توقتال­دى جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەيا­لارى جۇزەگە اسقانىنا ەرەكشە قۋانىشتى ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول الداعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇيىمنىڭ كەدەن قۇرىلىمدارىنىڭ تسيفر­لانۋى, وداق ەلدەرىنىڭ تەك قۇقىق­تارىن قامتاماسىز ەتۋشى ورتاق جۇيە بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى.

ال قازاقستان باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋرازيالىق ەكونومي­كا­­لىق وداقتىڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە حا­لىق­ارالىق ارەنادا ماڭىزدى ءارى تانى­مال ۇيىمعا اينالعانىن اتاپ ءوتىپ, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا بەلگىلى ءبىر قيىن­دىقتارعا قاراماستان جاقسى ءناتي­جە بەرىپ وتىرعانىن كولدەنەڭ تارتتى.

– وتكەن جىلى ەۋرازيالىق ەكونومي­كالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 2,5 پايىز بولدى. سىرتقى ساۋدا كولەمى 19 پا­يىزعا, ەكسپورت 27 پايىزعا ارتتى. وداق ىشىندەگى ءوزارا ساۋدا-ساتتىق 9 پايىز­عا ۇلعايدى. بىلتىر قازاقستان ەكونو­مي­كاسى 4 پايىزدان استام ءوستى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ءوسىم قارقىنىن قولداۋ ءۇشىن ونەركاسىپتە, ەنەرگەتيكادا, حالىقارالىق قىزمەتتە جانە باسقا دا سالالاردا ورتا مەرزىمدى دامۋ پەرسپەكتيۆاسىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارى ايقىندالعانىن ايتتى.

– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ كەدەن كودەكسى قابىلداندى. قىز­مەت كورسەتۋ جانە جۇمىس كۇشى­نىڭ ور­تاق نارى­عى قۇرىلۋدا. ۇلتتىق رەتتەگىش­تەن جو­عا­رى كەلىسىمدەر اياسىنداعى اكىم­شى­لىك راسىمدەر جەتىلدىرىلۋدە. الەم­نىڭ 40-تان استام ەلى ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق وداقپەن ساۋدا-ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامى­تۋعا نيەت ءبىلدىردى. ءبىزدىڭ بىرلەس­كەن جۇ­مى­سىمىز الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى­نىڭ قىزى­عۋ­شىلىعىن تۋعىزاتىنىنا ءجا­نە كە­لەشەكتە ءىرى ءارى ەكونوميكالىق قۋات­تى ەۋرازيا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرە­تى­نى­نە سەنىمدىمىن, – دەدى قازاقستان باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى ۋا­قىتتا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردى دە اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمدىق مەگاجوبالارىن جانە تسيفرلى كۇن ءتارتىبىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. «استانا» حالىقارالىق قارجى ور­ت­ا­لىعىنىڭ دا الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەت. سونىمەن قاتار الدا ورتاق نا­رىقتى دامىتىپ, ونى ءۇشىنشى ەلدەر تاراپىنان بولاتىن دەمپينگتەن, كون­ت­رافاكتىلىك تاۋارلاردان جانە لاس باسە­كەدەن قورعاۋ, ءتيىمدى كەدەندىك اكىمشى­لەن­دىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى تۇرعانىن ايتتى.

– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جەدەل تەمىر جول جانە «ەۋرازيا» سۋ ارناسىن سالۋدى ۇسىندى. بۇل جوبالار ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ سيمۆولى بولىپ, ەلدەرىمىز ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, ۇلكەن ەۋرا­زيا­مەن بايلانىستى نىعايتار ەدى. ءنا­تي­جەسىندە مەملەكەتتەرىمىز شىعىس – باتىس – شىعىس ءترانزيتى ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى ءارى تارتىمدىراق بولادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى تاۋارلاردىڭ جاڭا نارىققا شى­عۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ساۋداداعى جانە تران­­زيتتەگى كەدەرگىلەردى جويۋعا ءبىر­لە­سىپ كۇش باعىتتاۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوزىنىڭ سو­ڭىندا جيىن قورىتىندىسى تابىس­تى ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ ىرگەسىن بەكى­تىپ, ەۋ­رازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ سەرىكتەستىگىن نىعايتاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

بۇدان سوڭ ءسوز العان رەسەي پرەزي­دەنتى ۆلاديمير پۋتين بىرىگۋدىڭ تاۋەل­­سىز­دىكتى ساقتاپ قالا وتىرىپ, باس­قا­لار­مەن بايلانىستى ءۇزىپ الماۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. 

– بۇل يدەيانىڭ اۆتورى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتالعان سالاعا جان-ءتانى­مەن بەرىلىپ, قىرۋار جۇمىستار ىستەدى, ونى قا­لىپ­تاستىرۋ مەن بىرىكتىرۋدەگى جۇ­مىس­تاردى ىستەپ تە جاتىر. ەندى ساۋدا, قار­جى, الەۋمەتتىك سالالار­دا­عى قا­رىم-قا­تى­ناستارىمىزدى ودان ءارى جان­دان­دىرا ءتۇسۋ كەرەك, – دەدى ۆ.پۋتين.

رەسەي پرەزيدەنتى بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىنىڭ ءبىرىن­دە: «قازاقستان­نىڭ تۇڭعىش پرە­­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءماس­­كەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتى قابىر­­عاسىندا ۇسىنعان تەڭ قۇقىق­تى ەلدەردى بىرىكتىرۋ يدەياسىنان ەكونو­مي­كالىق وداق دارەجەسىنە دەيىن جەتكەن ەۋرازيالىق ينتەگر­ا­تسيا جوباسى ءوز تيىمدىلىگىن تولىعى­مەن دالەل­دەدى. ەاەو-عا مۇشە ەلدەر ساۋدا-ەكو­نو­ميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە گۋ­مانيتارلىق بايلانىستارىن نى­عاي­تىپ كەلەدى. ەاەو اياسىنداعى ين­تە­گرا­تسيالىق پروتسەستەر باۋىرلاس حالىقتار يگىلىگى ءۇشىن رەسەي مەن قازاق­ستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس پەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى جانە وداق­تاستىقتى نىعايتۋعا قوسىمشا سەپتىگىن تيگىزەدى» دەپ, وداق جۇمىسىن جوعارى باعالاعان بولاتىن.

بۇدان ءارى مولدوۆا پرەزيدەنتى يگور دودون 2017 جىلداپ باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قا­راي تارتىلا باستاعاندارىن ايتتى. 

– ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز بايقاۋشى مارتەبەسىندە وتىرىپ مولدوۆا ۇكى­مەتىنەن بەلسەندى قولداۋ كۇتەمىز. الاي­­دا, ىشكى پارلامەنت سايلاۋىن ءوت­كىزۋگە نەگىزدەلگەن ىشكى ساياسي قيىن­شى­لىق­تارعا بايلانىستى ءبىز بۇل جيىنعا تەك پرەزيدەنتتىك كوماندالاردىڭ كۇ­شى­مەن كەلىپ وتىرمىز. وسىعان قارا­ماستان 2018 جىلى مولدوۆانىڭ وسى ۇيىمعا قاتىسۋشىلارمەن ساۋدا اي­نا­لىمى 10 ەسەدەي  ءوستى. بيىل ال­عاش­قى توقساندا 30 پايىزعا جوعا­رى­لادى. بۇل – جاقسى كورسەتكىش, – دەپ اتاپ ءوتتى ي.دودون.

ال تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راح­مون قازاقستان تاراپىنا داستۇرگە اي­نالعان جىلى قوناقجايلىق ۇستا­نىم­­دارىنا العىس ايتا كەلە, نۇرسۇل­تان نازارباەۆتى جوعارى ەۋرازيالىق ەكو­­نوميكالىق كەڭەستىڭ قۇرمەتتى ءتور­­اعاسى بولىپ سايلانۋىمەن قۇتتىقتادى.

جالپى, جوعارى ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق كەڭەس وتىرىسىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا مىناداي قۇجاتتار قابىلدانىپ, قول قويىلدى:

جوعارى كەڭەستىڭ «جوعارى ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ قۇرمەتتى توراعاسى تۋرالى» شەشىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «قىتاي حالىق رەس­پۋب­ليكاسى مەن ەۋرازيالىق ەكونو­ميكا­لىق وداقتىڭ كەدەندىك شەكارالارى ارقىلى وتەتىن تاۋارلار مەن حا­لىق­ارالىق جۇك تاسىمالىنىڭ كولىك قۇرالدارى جانە اقپارات الماسۋ ءجو­نىندەگى كەلىسىمدەرگە قول قويۋ ماسە­لەلەرى تۋرالى» شەشىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «ءبىر جاعى – ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە وعان مۇشە مەملەكەتتەر, ەكىنشى جاعى – سەربيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ەر­كىن ساۋدا ايماعى جونىندەگى كەلىسىم­دەرگە قول قويۋ ماسەلەلەرى تۋرالى» شەشىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «ەۋرازيا ەكو­نو­ميكالىق وداققا مۇشە مەملە­كەت­تەردىڭ 2019-2020 جىلدارعا ارنال­عان نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ نە­گىزگى باعدارلارى تۋرالى» شەشىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداقتىڭ ونەركاسىپتىك ساياساتى جونىندەگى كەڭەس تۋرالى» شەشىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق وداقتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى» شەشىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «2017-2018 جىل­دارداعى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ساۋدا, كورسەتەتىن قىزمەتتەرى, مەكەمەلەر مەن جۇمىستارىن رەتتەۋ تارتىبىمەن قاراس­تىرىلعان ەرەجەنىڭ ورىندالۋ موني­تورينگىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى» وكىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداق اياسىنداعى كورسە­تى­لەتىن قىزمەتتەردىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارى بويىنشا ليبەراليزاتسيالاۋ جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» وكىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن رەت­تەۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارى مەن ەرەجەلەرى تۋرالى حاتتامانىڭ 20-تار­ماعى 5-تارماقشاسىنا سايكەس اقپارات ۇسىنۋ تۋرالى» وكىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «ترانسشەكارالىق نارىقتارداعى باسەكەلەستىك احۋال جانە 2018 جىلعى باسەكەلەستىكتىڭ جالپى ءتارتىبى بۇزىلۋىنىڭ الدىن الۋ جونىندە قابىلدانعان شارالار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ جىلدىق ەسەبى تۋرالى» وكىمى;

جوعارى كەڭەستىڭ «جوعارى ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىن وتكىزۋ ۋاقىتى مەن ورنى تۋرالى» وكىمى;

2014 جىلدىڭ 29 مامىرىنداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما;

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بيۋدجەتتەرى اراسىندا كەدەندىك باج سالىعىنىڭ كىرىس سوماسىن ءبولۋ تۋرالى حاتتاما;

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇ­رۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويى­لۋى­نىڭ 5 جىل­دىعىنا وراي جوعارى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس مۇشە­لەرىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى;

2014 جىلدىڭ 29 مامىرىنداعى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءجونىن­دەگى حاتتامالارعا قول قويۋ تۋرالى;

2017 جىلدىڭ 11 ساۋىرىندەگى ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن­دىك كودەكسى جونىندەگى كەلىسىمگە ءوز­گەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما;

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن اۋماعىنا ەنەتىن تاۋارلاردى باقىلاۋ مەحانيزمدەرى تۋرالى كەلىسىم;

2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت­قا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قو­سى­لۋىنا بايلانىستى قىرعىز رەس­پۋب­ليكا­سىنىڭ 2014 جىلعى 29 ما­مىر­داعى ەۋرا­ز­يالىق ەكونومي­كالىق وداق تۋرالى شارتتى, ەۋرا­زيا­لىق ەكو­نوميكالىق وداق­تىڭ قۇقى­عىنا كىرەتىن جەكەلەگەن حالىقارالىق شارت­تاردى جانە ەۋرا­زيالىق ەكونو­ميكا­لىق وداق ورگان­دارىنىڭ اكتىلەرىن قولدانۋى جونىندەگى جاعدايلار مەن وتپەلى ەرەجەلەر تۋرالى 2015 جىلعى 8 مامىردا قول قويىلعان حاتتاماعا وزگەرىس ەنگىزۋ حاتتاماسى.

سونىمەن شيرەك عاسىر بۇرىن ايتىلعان ۇسىنىستىڭ ناقتى ومىردە جۇزەگە اسقانىنا كۇللى الەمنىڭ كوزى جەتتى. ەندى بۇل كۇشكە قاراي ءالدى-ءالسىز مەملەكەتتەر ەرىكسىز تارتىلىپ, ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا سۇرانارلارى حاق. ويتكەنى كارى قۇرلىقتاعى نەگىز­سىز كيكىلجىڭدەر, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى بىتىسپەس ساۋدا سوعىستارى جاھاندى ابدەن مەزى قىلدى. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپالىق وداقتىڭ ىشكى ينتەگراتسياسىندا قازىر ءجۇرىپ جاتقان برەكسيتكە قاتىستى احۋال دا بۇل قۇرى­­لىمنىڭ دامۋىندا توقىراۋ بار ەكەنىن بايقاتىپ وتىر. وسىنداي جاع­دايدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ سەرپىندى دامۋىنا مول مۇمكىن­دىك­تەر بار ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ بىرقاتارىن وسى يدەيانىڭ اۆتورى ءارى ءىس جۇزىنە اسىرۋشىسى, قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشەگى ال­قا­لى باسقوسۋدا ايقىنداپ بەردى. ەن­دىگى مىندەت وسى كەڭەستە ايتىلعان ۇسىنىس­تار مەن قابىلدانعان قۇجاتتاردى ءجۇ­زە­گە اسىرۋ ارقىلى وداق نارىعىنىڭ اياسىن كەڭەيتە بەرۋ بولماق. 

ورىنبەك وتەمۇرات,

سەرىك ابدىبەك,

«Egemen Qazaqstan»