ەرتىس بويىندا ءاسىرەسە قولا داۋىرىنەن باستاپ حالىق تىعىز قونىستانعان. ونى دالەلدەيتىن ءىرى قونىستار ارحەولوگ س.چەرنيكوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىنەن, XX عاسىر ورتاسىنان بەرى تابىلىپ جاتىر.
بۇگىندە كەرەكۋلىك ارحەولوگ ۆيكتور مەرتس ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى, بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ جەتىجار اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى پروتوقالانى زەرتتەپ جاتىر. بۇل وسى ولكەدە قالا مادەنيەتى ەرتە كەزەڭدە قالىپتاسقانىن, ەرتىس القابىندا قولا ءداۋىرىنىڭ وزىندە پروتوقالا بولعاندىعىن كورسەتەدى. ەرتە تەمىر داۋىرىندە دە وسى وزەننىڭ جاعاسىندا قۋاتتى مەملەكەتتىڭ وردالارى تۇردى. ودان بەرگى تۇركى زامانىندا بەكىنىستەر سالىندى. بۇل تۋرالى اراب ساياحاتشىلارى كەزىندە سيپاتتاپ جازىپ كەتكەن. قيماق قاعاندىعى وتە قۋاتتى مەملەكەت بولعان. جەر اۋماعى دا ۇلكەن, باتىستا وڭتۇستىك ورالعا, وڭتۇستىك-شىعىستا الاكول كولىنە دەيىن جەتكەن. بارلىعى وسى مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولعان. وسى دالادا ءىرى حالىقارالىق ساۋدا قاتىناستارى جاقسى دامىدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ساياسي ورتالىقتار دا, ساۋدا ورتالىقتارى دا ەرتىس بويىندا بولعان. سونداي ورتالىقتىڭ ءبىرى قيماقيا, قيماق قاعاندىعىنىڭ 16 قالاسى جايىندا اراب گەوگرافتارى X-XII عاسىرلاردا جازعان. مۇنى قيماقتانۋشى عالىم بولات كومەكوۆ 1971 جىلى جاريالانعان مونوگرافياسىندا تالداپ شىققان. وسى ورتاعاسىرلىق قالالاردان ءال-قيماقي سەكىلدى ۇلكەن ءبىلىمپاز ادامدار شىققان. بۇل ءابساتتار دەربىسالى زەرتتەۋلەرىندە دە ايتىلعان.
قازىرگى وسكەمەن, سەمەي, پاۆلودار قالالارىنىڭ ورنى ەجەلدەن ادامدارعا قۇتتى قونىس جانە قالالىق مادەنيەتكە جاقىن بولعان. قونىستاردىڭ كولەمىن انىقتاۋ, سيپاتتاۋ ارنايى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. 2017 جىلى سەمەيدە 1718 جىلى تۇرعىزىلعان اسكەري بەكىنىستىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋ كەرەك دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلا باستاعاندا سەمەيلىك ءبىر توپ تاريحشىلار مەن عالىمدار ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەرگە سىلتەمە جاسادى. 2016 جىلى بۇل تاراپتا «ەرتىس بويىنداعى قالا ءمادەنيەتىنە – 1000 جىل» دەگەن ءوزىمىزدىڭ تۇجىرىمىمىزدى حالىققا جەتكىزدىك. ءبىز ءدال 1000 جىلدى شارتتى تۇردە الدىق. ويتكەنى شىندىققا سايكەس كەلەدى. سەمەيدىڭ, وسكەمەننىڭ, پاۆلوداردىڭ ورنىندا قالا مادەنيەتىن ايعاقتايتىن قونىستار بولعان. بۇل ەشقانداي كۇمان تۋعىزبايدى. ارحەولوگيا مۇنى راستايدى. دەرەكتەر وتە كوپ. قولا, ەرتە تەمىر داۋىرىنە, ورتا عاسىرلارعا قاتىستى ماعلۇماتتار سان الۋان. «ەرتىس بويىنداعى قالا مادەنيەتىنە – 1000 جىل» دەگەن فورمۋلاعا ءبارى سىيىپ تۇر. ەرتىس بويىنان ءالى تالاي قالانىڭ ورىندارى تابىلۋى ىقتيمال. تەك ەرتىس ەمەس, باسقا دا ايماقتاردان انىقتالۋى مۇمكىن. ۇلان-عايىر جەرىمىزدە, سونىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى شىعىس قازاقستاندا ءالى تالاي قالا مادەنيەتىنە قاتىستى جاڭالىقتار بولادى. سوندىقتان «ەرتىس بويىنداعى قالا مادەنيەتىنە – 1000 جىل» دەپ اتاپ وتسەك تاريحقا ەشقانداي قيانات جاسامايمىز.
سەمەي