جالپى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ مۇددەسىن قورعاپ, ولاردىڭ ءوزارا ينتەگراتسياسىن تەرەڭدەتۋ باعىتىنداعى ەڭبەگى وراسان زور. ەلباسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن تۇركى الەمىندەگى ءتۇرلى جوبالار دۇنيەگە كەلدى.
تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى 1991 جىلدان باستاپ ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ جۇرەتىن. سول كەزدەگى تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدىڭ ورتالىق ازياداعى تۇركى ەلدەرىنە جاساعان ايگىلى ساپارىنان كەيىن ءوزارا الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ايرىقشا قارقىن العان ەدى. مەملەكەتتەر باسشىلارى 2009 جىلعا دەيىن ون مارتە ءبىر جەرگە جينالعانى بار. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا سونداي سامميتتەردىڭ بىرىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتەر باسشىلارى كەزدەسۋلەرىن تۇراقتى ءتۇردە ۇيىمداستىرۋ قاجەت ەكەنىن, ارنايى حاتشىلىق قۇرعان ءجون ەكەنىن ءارىپتەستەرىنە ايتقان بولاتىن. الايدا زامانا جەلى قۇبىلىپ تۇردى دا, تەك 2009 جىلعى ناحچيۆان سامميتىندە عانا بۇل ويدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وسىلايشا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسى قۇرىلدى. ءناتيجەسىندە تۇركى ينتەگراتسياسى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى.
نەگىزى «ينتەگراتسيا» دەگەن ۇعىم ايتقانعا عانا وڭاي. سىرت كوزگە ءتۇرلى ەلدەردىڭ شەندىلەرى جينالىپ, بىرنەشە قۇجاتقا قول قويۋمەن عانا ءىس بىتەتىندەي كورىنگەنىمەن, مەملەكەتارالىق بايلانىستاردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلى وتە كوپ. ونىڭ ۇستىنە بۇقارا كونسپيرولوگياعا نەمەسە «استىرتىن قاستاندىق تەورياسى» دەگەنگە قاتتى سەنەتىنى بار. ياعني, «تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرىگۋىنە تەرىسكەيدەگى, شىعىستاعى ءھام مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى جۇرت كەدەرگى جاسايدى ەكەن-مىس», «الەمدى استىرتىن بيلەۋشىلەر ءبىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىمىزدى ىدىراتۋدى كوزدەيتىن كورىنەدى-مىس» دەگەن ءتارىزدى ءتۇرلى قاۋەسەتتەر تاراپ جاتادى.
ءيا, الەمدەگى سۋپەردەرجاۆالاردىڭ كەز كەلگەن ايماقتا گەوساياسي مۇددەلەرى بار ەكەندىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. الايدا ينتەگراتسيا پروتسەسى وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دە تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ «مايدان قىل سۋىرعانداي» وپ-وڭاي جۇزەگە اسارىنا سەنگەن جوق. سول سەبەپتى اعايىن جۇرتتىڭ بىرلىگىن ۇدايى ناسيحاتتاپ كەلدى ءارى قاجەت كەزىندە باۋىرلاس ەلدەرگە كومەكتەسۋدەن دە تارتىنعان جوق. ءتىپتى, بىرقاتار جوباعا قازاقستان تىكەلەي قاتىسپاسا دا, بولاشاقتاعى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر مەن ەل مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, سونداي باستامالارعا قولداۋ ءبىلدىردى.
ماسەلەن, باكۋ – تبيليسي – جەيحان مۇناي قۇبىرىنىڭ جوباسىن الايىق. ءاۋ باستا بۇل قۇبىر ارقىلى ازەربايجان مۇنايى ەۋروپا نارىعىنا جەتكىزىلۋى ءتيىس ەدى. سىرت كوزگە بۇل جوبا ايماقتىق باستاما سياقتى كورىنگەن. بىراق ن.نازارباەۆ جوبانىڭ قازاقستان ءۇشىن دە, تۇتاس ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەندىگىن سەزدى. سودان دا بولار, 1998 جىلى قۇبىر تارتۋ تۋرالى كەلىسىمگە ازەربايجان پرەزيدەنتى گەيدار اليەۆ, گرۋزيا پرەزيدەنتى ەدۋارد شەۆاردنادزە, ءتۇركيا پرەزيدەنتى سۇلەيمان دەميرەل, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ قول قويعان بولاتىن. سونىمەن قاتار باكۋ – تبيليسي – كارس تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىنا دا ن.نازارباەۆ ۇدايى قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلدى. قوس جوبانىڭ دا كاسپيدىڭ كەلەسى جاعالاۋىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ قازاقستانعا ىقپالى جاناما تۇردە بولۋى مۇمكىن ەدى. بىراق ەلباسى بۇل جوبالاردىڭ تۇركى ينتەگراتسياسى ءۇشىن ايرىقشا ءمانى بار ەكەنىن ءارى قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىن ارتتىراتىنىن دا دەر كەزىندە اڭعاردى.
تاعى ءبىر مىسال ايتايىق, 2007 جىلدان باستاپ ن.نازارباەۆ وزەن – تۇرىكمەنستان-يران تەمىر جول جەلىسىن سالۋ يدەياسىن كوتەرىپ, 2014 جىلى بۇل باعىتتاعى جەلى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. قازاقستان باسشىسى جوبانىڭ وتە ماڭىزدى ەكەندىگىنە اشعاباد پەن تەگەرانداعى شەندىلەردىڭ كوزىن جەتكىزە ءبىلدى. ناتيجەسىندە ءبىز دە ۇتتىق, باۋىرلاس تۇرىكمەندەر دە ۇتتى, يراندىقتارعا دا ءتيىمدى بولدى. سول سياقتى 2018 جىلدىڭ تامىزىندا قول قويىلعان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيادان دا ءۇش بىردەي تۇركى مەملەكەتى ولجالى بولدى. تەڭىزدى جاعالاي قونعان بەس ەلدىڭ ۇشەۋى تۋىس, ەكەۋىنىڭ اتاسى باسقا ەدى. ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە سول بەسەۋ ءوزارا پاتۋالاسقان جايى بار. ناتيجەسىندە ازەربايجان مەن تۇرىكمەنستان, قازاقستان مەن ازەربايجان تەڭىز ءتۇبىمەن قۇبىر تارتسا دا, سۋ بەتىمەن كەمە جۇزگىزسە دە ءوزگەنىڭ قاباعىنا قاراماي, ءوزارا كەلىسە بەرەتىن بولدى. ارينە, مۇنداي جوبالار ءتىكەلەي تۇركى ينتەگراتسياسى ءۇشىن جاسالمايتىنى انىق. بىراق قازاقستان كولىك-ترانزيتتىك, ەكونوميكالىق, ينتەگراتسيالىق جوبالاردان باۋىرلاس حالىقتاردىڭ دا پايدا كورگەنىن قۇپ كورەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ساياسي-مادەني ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەرى انىق.
مۇنداي باستامالاردىڭ ەڭ ۇتىمدى تۇسى – سىرت كوزدىڭ باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ءبىرىگە تۇسكەنىن كوپ اڭعارا بەرمەيتىندىگىندە. ايتپەسە, جاھانداعى 300 ملن-عا جۋىق تۇركى ۇرپاعى بىرىگەر بولسا, ساياسات تارازىسى وزگەرىپ كەتۋى ءمۇمكىن ەكەندىگىن سىرت كوز بىلمەي وتىرعان جوق. تۇركى مەملەكەتتەرى ءبىر وداققا ءبىرىكسە, ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىندا جالپى اۋماعى 10 ملن شارشى شاقىرىم بولاتىن ۇلان-عايىر كەڭىستىكتە قۋاتتى «ويىنشى» پايدا بولارىن ساياساتتانۋشىلار جاقسى بىلەدى. دەمەك, «ءبىرىككەلى جاتىرمىز» دەپ اشىق ايتساق, وعان كەدەرگى جاسايتىندار ءسوزسىز شىعادى. ال ن.نازارباەۆ ۇستانعان ساياسات ارقىلى ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتە بەرسەك, الداعى 20-30 جىلدا تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماعى ابدەن بەكىپ, قۋاتتى ۇجىمعا اينالۋىمىز بەك مۇمكىن. سوندىقتان تۇركى ينتەگراتسياسىنداعى ەلباسى ۇسىنعان باعىتتار تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
قازاقتا «بارماساڭ, كەلمەسەڭ, جات بولاسىڭ...» دەيتىن ءسوز بار. تۇركىلىك ينتەگراتسيا دا تۋرا وسى قاعيدا نەگىزىندە جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءوزارا بايلانىستاردىڭ ەكونوميكالىق سيپاتىنىڭ بولەك ەكەنىن ءسوز باسىندا ايتتىق. ال مادەني-گۋمانيتارلىق جاعى تىپتەن ءبولەك. ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ينتەگراتسيالىق ۇيىمدار وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ماسەلەن, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى عىلىمي-گۋمانيتارلىق باعىتتا قىزمەت ەتەدى. تاريح شاڭىنا كومىلگەن ورتاق مۇرالارىمىزدى ارشىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءبىزدىڭ ءوزارا باۋىر ەكەنىمىزدى ءسىڭىرۋ باعىتىندا بۇل ۇيىمنىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتى زور. تەك قانا «ورتاق تۇركى تاريحى», «ورتاق تۇركى ادەبيەتى», «ورتاق تۇركى گەوگرافياسى» جوبالارىن قاراستىرعاننىڭ وزىندە, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرگە ايرىقشا ۇلەس قوسىلعانىن بايقايمىز. بۇل جوبالار جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا باۋىرلاس حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەر ءسىڭىرىپ, ولاردىڭ كەيىن ءبىر-بىرىنە تىلەۋلەس بولىپ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ياعني, ءمادەني-گۋمانيتارلىق جوبالار الداعى جىلدارداعى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ جاتىر. ال تۇركپا بولسا, تاۋەلسىز تۇركى ەلدەرى زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جينالاتىن, اقىلداساتىن ۇيىمعا اينالعان.
قورىتا ايتقاندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ جان-جاقتى سيپات الۋىنا ىقپال ەتكەن-ءدى. سوندىقتان ەلباسىنا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ ءومىر بويعى قۇرمەتتى توراعاسى اتاعىنىڭ بەرىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل ءبىر جاعىنان كوشباسشىعا دەگەن قۇرمەت بولسا, ەكىنشىدەن, ءتۇركى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ تاجىريبەلى ساياساتكەردەن ۇدايى كەڭەس الىپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن قادام.