جەر اياعى كەڭىگەننەن كەيىن دالا مەن ورماندى القاپتاردا ارا-تۇرا ءورت شىعىپ جاتاتىنى جايلى حابارلارعا ەتىمىز ءۇيرەنىپ كەتكەن سياقتى. تىم الاڭداي قويمايمىز. وكىنىشكە قاراي, جىل باسىنان بەرى قازاقستاننىڭ ورماندى القاپتارىندا 124 ءورت تىركەلىپتى. قىزىل جالىن شارپىعان جەرلەردىڭ جالپى اۋماعى 3 مىڭ 634 گەكتاردان اسقان. سونىڭ ىشىندە 852 گەكتار جەردىڭ ورمانى ورتەندى, ءورت شارپىعان, بىراق تىكەلەي ورماننىڭ ءوزى ەمەس, وعان جاقىن الاڭقايلار كولەمى 1684 گەكتار بولسا, ورماندى القاپ بولىپ سانالعانىمەن, اعاشى سيرەك 1950 گەكتار جەر ورتەنىپتى. سونىمەن قاتار 26,11 گەكتار جەردە اعاشتاردىڭ باسىن ءورت شالعان. سونىڭ سالدارىنان 21 ملن 924 مىڭ تەڭگەدەن استام زيان كەلىپتى. ەگەر وسى ءورتتىڭ كىمنىڭ يەلىگىندەگى ايماقتاردا كوبىرەك تىركەلگەنىنە كەلەر بولساق, ءسوز باسىندا ايتقان 124 ءورتتىڭ 83-ءى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن وزگە دە ورمان-توعايعا يەلىك ەتەتىن مەكەمەلەردىڭ قاراۋىنداعى القاپتاردا تىركەلىپتى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە قاراستى القاپتاردا بولعان ءورت سانى – 41.
ارينە, «ورمان مەن دالا ورتەنىپتى» دەسە تىم قاتتى ەلەڭدەي قويمايمىز. سەبەبى ءبىز ءۇشىن ەڭ وزەكتى دۇنيە الەۋمەتتىك جاعدايعا قاتىستى بولىپ تۇرعاندىقتان, قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى, تابيعاتتى قورعاۋ دەگەن ءماسەلەلەر وزەكتىلىگى جاعىنان ءتورتىنشى, بەسىنشى ورىندا قالاتىن شىعار. الايدا, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى تازا تابيعات بولماسا, قۋاتتى ەكونوميكا مەن باقۋاتتى تىرشىلىكتىڭ دە قۇنى قالمايدى. وعان كورشى قىتاي مەملەكەتىندە بولىپ جاتاتىن وقيعالار كۋا. ماسەلەن, بەيجىڭ قالاسىن كەيدە قالىڭ تۇمان, ىس باساتىنى سونشا, ادامدار تۇنشىعىپ, دەرتى اسقىنىپ, كوشەگە شىققاندار اۋزى-باسىن تۇمشالاپ الاتىنىن, كەيبىرەۋلەردىڭ ءولىپ تە كەتەتىنىن ەستىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. ياعني, الەمنىڭ اسا قۋاتتى ەلدەرىنىڭ ءبىرى تابيعاتتى ايالاماي, ابدەن توزدىرعانى سونشا, جىل سايىن لاستانعان اۋا مەن سۋدى تازالاۋ ءۇشىن ميللياردتاعان يۋان قارجى ءبولىپ جاتىر. ەگەر كۇنى ەرتەڭ, ءبىز دە سونداي كۇي كەشكىمىز كەلمەسە, قورشاعان ورتاعا قازىردەن باستاپ كوڭىل بولمەك كەرەك. اڭگىمەنىڭ القيسساسىن ورمان ورتىنە بايلانىستى باستاعانىمىزدىڭ سىرى وسىندا. ال قازاقستاندا ەكولوگيالىق ماسەلەلەر شاش-ەتەكتەن.
بىلتىر جامبىل جەرىندە ورمان كوپ ورتەندى
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باسپاسوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەتپەن سويلەسكەنىمىزدە اتالعان مەكەمەنىڭ ورمان ورتتەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارىن سالىپ جاتقانىن ايتقان-دى. الايدا, ءبارىبىر ورمان مەن دالا ءورتى ازايماي تۇرسا كەرەك. بىلتىر ەل بويىنشا مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىنا كىرەتىن 162,6 مىڭ گەكتار جەر ورتەنىپتى. سونىڭ ىشىندە 120,9 مىڭ گەكتار ورماندى القاپتا 358 رەت ءورت شىعىپتى. وسى ءورتتىڭ سالدارىنان مەملەكەتكە 209,6 ملن تەڭگەنىڭ زيانى ءتيىپتى. جالپى 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا ەلدە مەملەكەتتىڭ ورمان قورى اۋماعىنا كىرەتىن 226 مىڭ 835 گەكتار جەر ورتەندى. سونىڭ ىشىندە 54 مىڭ 822 گەكتار جەردىڭ اعاشى ورتەنىپ كەتكەن. جالپى, سوڭعى ءۇش جىلدا ورمان ءورتىنىڭ سانى 1703-كە جەتىپتى. ال مەملەكەتكە كەلگەن شىعىن 380 ملن 821 مىڭ تەڭگە ەكەن. از كورسەتكىش ەمەس. وكىنىشكە قاراي, بىلتىر ەڭ كوپ ءورت شىققان ايماق – جامبىل وبلىسى. 2018 جىلى جامبىل وبلىسىندا مەملەكەتتىك ورمان قورى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا جالپى كولەمى 146 مىڭ 461 گەكتار بولاتىن اۋماق ورتەنگەن. شىققان ءورتتىڭ سانى – 39. بۇل دەگەنىڭىز ەلدەگى جالپى ورمان ءورتىنىڭ 90 پايىزىن قۇرايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى ماسەلەگە بايلانىستى ارنايى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, وبلىستا تىركەلگەن ءورتتىڭ دەر كەزىندە ءسوندىرىلمەۋىنىڭ سەبەبىن انىقتادى. تەكسەرۋ ناتيجەسىنە قاراعاندا وبلىستاعى ورمان كۇزەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تەحنيكامەن جانە ارنايى قۇرالدارمەن جابدىقتالۋى ناشار ەكەنى انىقتالعان. سونىمەن قاتار ءورت ءسوندىرۋ كەزىندە ءتۇرلى مەكەمەلەر ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەي المايتىنى, قاجەتتى كومەك دەر كەزىندە كەلمەيتىنى بەلگىلى بولعان. دالا ورتتەرىنىڭ مەملەكەتتىڭ ورمان قورى اۋماعىنا ءوتىپ كەتۋى دە وبلىستى ورمان ءورتى كولەمى جاعىنان انتيرەكوردتىق دەڭگەيگە جەتكىزسە كەرەك.
وكىنىشتىسى, ورمان ءورتىنىڭ شىعۋىنا ءوزىمىز دە سەبەپشى بولىپ جاتامىز. ماسەلەن, دالاداعى ەسكى ءشوپتى ورتەپ, كوكتەمدە جاڭا شالعىننىڭ پايدا بولعانىن قالايمىز. الايدا, بۇل ءتاسىل وتە قاۋىپتى. ورمان ورتىنە وسى دالاداعى ءشوپتى ورتەۋ دە كوپ جاعدايدا سەبەپشى بولاتىنى بار. عالىمدار 1 گەكتار جەردى ورتەگەندە بولىنەتىن زياندى قالدىقتار 6 مىڭ كولىكتەن شىعاتىن ۋلى گازدان دا قاۋىپتى ەكەنىن انىقتاپتى. ءارى دالانى ورتەپ جىبەرگەندە جانۋارلار ءۇشىن وتە پايدالى بىرقاتار وسىمدىكتەر دە قۇرىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەن. سوندىقتان بۇقارانىڭ اباي بولعانى كەرەك. ايتپەسە, وپىق جەپ قالۋىمىز مۇمكىن. وتكەن ءساۋىر ايىندا رەسەيدىڭ زابايكالە ولكەسىندە ورمان جانە دالا ءورتى 14 ەلدى مەكەننەن 100-گە جۋىق ءۇي مەن 68 شارۋاشىلىقتىڭ, 3,2 مىڭ باس مالدىڭ ورتەنىپ كەتۋىنە سەبەپ بولعان. بۇل وقيعا بىزگە ساباق بولسا كەرەك-ءتى.
ءبىز اعاش ەگەمىز...
قازاق حالقىندا «اتاڭنان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن ماقال بار. ارينە, بۇل ماقالدىڭ شىعۋ توركىنى دە بەرتىندەگى زامانعا ءتان دەگەندى العا تارتاتىندار بار. الايدا, ماسەلە ماقالدا ەمەس, ءبىزدىڭ ارەكەتتە. ءويتكەنى اعاش ەگۋدىڭ پايدالى ەكەنىن ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگە كارىگە دەيىن بىلەدى. 2013 جىلدان بەرى ەلىمىزدە «بۇكىلقازاقستاندىق كوشەت وتىرعىزۋ» اكتسياسى ءوتىپ كەلەدى. جىل سايىن بۇل شاراعا 500 مىڭعا جۋىق ادام قاتىسادى. اكتسيا بارىسىندا 1,5 ملن كوشەت وتىرعىزۋ كوزدەلگەن. ءويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدەگى ورمان-توعايدىڭ ۇلەسى كوپ ەمەس. ەل اۋماعىنىڭ شامامەن 4,5-5 پايىزىن عانا ورمان-توعايلى القاپتار الىپ جاتىر. بىلەتىندەر ەلدەگى مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىنىڭ جالپى كولەمى 30 ملن گەكتار دەسەدى. سول ورمان-توعايدىڭ 24,6 پايىزىنا نەمەسە 7,3 گەكتارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنداعى 32 ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىم باس-كوز بولادى. وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ قاراۋىنداعى 120 ورمان شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك مەكەمەسى 22 ملن گەكتار الاڭ نەمەسە مەملەكەتتىك ورمان قورى جالپى الاڭىنىڭ 75,4 پايىزىن باقىلايدى. قازىرگى كەزدە ورماندى القاپتاردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ارەكەت ەتىپ جاتىرمىز. 2011 جىلى بۇۇ-نىڭ باستاماسىمەن گەرمانيانىڭ بونن قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق جيىندا ءبىز 2030 جىلعا قاراي ەلدەگى ورماندى القاپتار كولەمىن تاعى 1,5 ملن گەكتارعا ارتتىرۋعا ۋادە بەرگەنبىز. ءسويتىپ الەم ەلدەرىنىڭ 2030 جىلعا قاراي 350 ملن گەكتار قۇنارسىزدانعان جانە اعاشى وتالعان القاپتاردى قالپىنا كەلتىرۋ باستاماسىنا قوسىلعانبىز. ال نۇر-سۇلتان قالاسى توڭىرەگىن كوگالداندىرىپ, اعاش ەگۋ جۇمىستارىن 1997 جىلى باستادىق. ءسويتىپ 22 جىلدا 87,2 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش ەگىپپىز. بىراق 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا 54 مىڭ گەكتاردان استام جەردىڭ اعاشى ورتەنىپ كەتكەن. ءبىر قولىمىزبەن ىستەگەن ءىسىمىزدى, ەكىنشى قولىمىزبەن ءبۇلدىرىپ وتىرعانىمىزدى تۇسپالداپ بولسا دا ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سىرى وسىندا.
سونىمەن قاتار اعاش ەگۋدە دە «ەكىنشى سۇرىپ» ماسەلەسى بايقالىپ قالاتىن سياقتى. ءسوز اراسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەلوردا ءتوڭىرەگىندە ورماندى القاپتاردى قالىپتاستىرۋ 1997 جىلى باستالدى. الايدا, مۇنداي جوبا وزگە وڭىرلەردىڭ بىردە-بىرەۋىندە جوق. ارقا توسىندەگى قاراعاندىنىڭ دا, جەزقازعاننىڭ دا, اقتوبەنىڭ دە, پاۆلوداردىڭ دا, تۇستىكتەگى تۇركىستان مەن قىزىلوردانىڭ دا توڭىرەگى جايقالعان ورمانعا اينالسا ارتىق بولماس ەدى. بىراق مۇنداي ۇلگىدەگى جوبالاردى جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت كەش باستاپ جاتىرمىز. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سەنسەك, قاراعاندى مەن كوكشەتاۋدىڭ اينالاسىنا «جاسىل ايماق» قالىپتاستىرۋ جوباسى دايار ەكەن. مۇنداي جوبالاردى اقتوبە, قىزىلوردا مەن تۇركىستان قالالارىنىڭ ماڭايىندا جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان جوسپارلاردى ءازىرلەۋ ەندى باستالىپتى. وزگە وبلىستار جايلى دەرەك جوق. دەمەك, وزگە ايماقتاردا كوگالداندىرۋ ماسەلەسىن «ۇمىتىپ» كەتكەن ءتارىزدىمىز.
نەگىزى ءىرى قالالاردىڭ توڭىرەگىن كوگالداندىرۋ قورشاعان ورتاعا عانا ەمەس, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا جاقسى ىقپال ەتەتىن شارۋا. ەلوردا توڭىرەگىندە «جاسىل ايماق» جوباسىنا قالادان راديۋسى 70-90 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىقتا ورنالاسقان اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى قاتىسقان. اقمولا وبلىسىنىڭ ارشالى, تسەلينوگراد, شورتاندى اۋداندارىنا قاراستى كوپتەگەن اۋىل تۇرعىندارى جىل سايىن اعاش ەگۋ جۇمىسىنا قاتىسىپ, تابىس تاۋىپ ءجۇر. ءسويتىپ استانامىزدىڭ اينالاسىنداعى «جاسىل ايماق» ماۋسىمدىق تابىس كوزىنە اينالعان. سوندىقتان مۇنداي جوبالاردىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنىڭ توڭىرەگىندە جۇزەگە اسىرىلعانى ارتىقتىق ەتپەس ەدى. افريكا ەلدەرى 2008 جىلدان باستاپ ساحارا ءشولىنىڭ وڭتۇستىگىندە « ۇلى جاسىل قورعان» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن, ءسويتىپ ەنى 15 شاقىرىم, ۇزىندىعى 7775 شاقىرىم بولاتىن ورماندى القاپ قالىپتاستىرۋ ىسىنە كىرىسكەنىن ەسكەرسەك, بىزدەگى وبلىس ورتالىقتارىنىڭ اينالاسىن كوگالداندىرۋ قولدان كەلەتىن ءىس دەپ بىلەمىز.
ءيا, كەسەتىن كەزدەرىمىز دە از ەمەس
تۇرمىس تاۋقىمەتى ەڭسەنى ەزىپ تۇر ما, الەۋمەتتىك باعدارلامالار دىتتەگەن جەرىنە جەتپەي جاتىر ما, جوق الدە ارامىزدا تىم پايداكۇنەمدەر كوپ پە, قايدام ايتەۋىر ورماندى وتاۋ, كەيدە ورتەۋ وقيعالارى ازايماي تۇر. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2019 مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىنا كىرەتىن ايماقتاردا 91 مارتە زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعاسى بولىپتى. سونىڭ سالدارىنان 418,6 تەكشە مەتر اعاش كەسىلگەن. مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زيان مولشەرى 2 ملن 364 مىڭ تەڭگەدەن اسادى ەكەن. رۇقساتسىز اعاش كەسۋگە جول بەرۋ وبلىستىق اتقارۋشى ورگاندار مەن وزگە دە ورماندى القاپتارعا يەلىك ەتەتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا قاراستى اۋماقتاردا كوبىرەك كەزدەسىپتى. ولاردا 73 جاعداي تىركەلىپتى. سالدارىنان مەملەكەتكە 1 ملن 469 مىڭ تەڭگەنىڭ زيانى ءتيىپ, 322,1 تەكشە مەتر اعاش شابىلعان ەكەن. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە قاراستى جەرلەردەن وتانداستارىمىز 96,5 تەكشە مەتر اعاشتى وتاپ, 895,1 مىڭ تەڭگەنىڭ زيانىن تيگىزىپتى. جىلدىڭ العاشقى بەس ايى عانا وتكەنىن, الدا جاز بەن كۇز ماۋسىمدارى كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, زاڭسىز اعاش وتايتىندار قاتارى وسە ءتۇسۋى دە بەك مۇمكىن. بالكىم, اعاشتى ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە وتىن, ودان سوڭ قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە قارايتىن شىعارمىز. ءىس جۇزىندە ول جەر شارىنىڭ «وكپەسى» سانالادى. جەردىڭ «وكپەسى» كومىرقىشقىل گازىن بولمەيدى, كەرىسىنشە وتتەگى شىعارىپ كەلە جاتىر. وسى تۇرعىدان قاراستىرساق, ورمان-توعايدىڭ ادامزات بالاسى مەن كۇللى تىرشىلىك ءۇشىن ورنى ايرىقشا بولسا كەرەك. بىلەتىندەر, ادامزاتتىڭ اۋاداعى وتتەگىنى اياماي پايدالانىپ جاتقانىن ايتادى. عالىمداردىڭ ەسەپ-قيسابىنا سەنسەك, كوكتە سامعاپ جۇرگەن ءبىر ۇشاق 8 ساعاتتىڭ ىشىندە 50-70 توننا وتتەگى پايدالاناتىن كورىنەدى. ونىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن 20-25 مىڭ گەكتار ورماندى القاپ تاۋلىگىنە 220-280 كگ كومىرقىشقىل گازىن سورىپ, 120-160 كگ وتتەگى ءبولىپ شىعارۋى كەرەك. ال ءبىر عانا اعاش تاۋلىگىنە ءۇش ادام تىنىس الاتىن وتتەگى بولەدى ەكەن. سويتە تۇرا ءبىر جەڭىل ماشينا مىڭ جارىم شاقىرىم جەرگە جەتكەندە ادامنىڭ جىل بويى تىنىس الاتىن وتتەگىن تۇتىنىپ ۇلگەرەتىن بولسا كەرەك. ياعني, تەحنولوگيالاردىڭ ادامعا پايداسى مول بولعانىمەن, قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرى دە از ەمەس. سوندىقتان قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ورماندى القاپتاردىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ قاتارىنا كىرۋى ءتيىس.