بۇگىنگى تاڭدا وسى زاماننىڭ ماحامبەتى بار ما؟ جوق دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى, بىراق بار دەپ ايتىپ, اقيقاتتىڭ اۋىر ءجۇگىن كوتەرۋگە جۇرەك جاسقانادى. مۇزبالاق اقىن مۇقاعاليدىڭ جىرىنا جۇگىنسەك: «ماحاڭدار جوق, ماحاڭداردىڭ سارقىتى, مۇقاعالي ماقاتاەۆ بار مۇندا!» اقىننىڭ وسىناۋ قۇلاقسىڭدى بولعان قوسىعىن جادىمىزعا جازىپ العالى دا تالاي جىلدار وزدى. دالا دەموكراتياسىنىڭ داڭعايىر كەزەڭىندە تۋعان داۋىلپاز جىرلارىمەن ءداۋىردىڭ ديدارىنا ەسىمىن جازعان الامانشىل اقىنداردىڭ جورىعىندا ارقاشاندا نايزا ۇشىندا تۇراتىن ماحامبەتتىڭ ورلىك پەن ەرلىككە تولى تولعاۋ-سارىندارى تەك قانا «تەڭدىك ءۇشىن اقىرىپ-جەكىرۋدەن» تۇرمايدى, ونىڭ پوەتيكالىق قۋاتى, ىشكى ەنەرگەتيكاسى, ديناميكالىق سەرپىنى, كوركەمدىك كەستەسى تۇتاس ءبىر رۋحاني الەمدى قۇراپ, قازاق جىرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن عاسىردان عاسىرعا جۇگىن اۋدارماي الىپ كەلە جاتىر. دەمەك, قازاق پوەزياسىنىڭ قانىندا ماحامبەتشىل مارتەبە, اقيقات اقيداسى بار.
ساناداعى سىلكىنىس پەن ءىزاشارلىق ىزدەنىسكە بوي ۇرعان ۇلتتىق ولەڭنىڭ ونە بويىنداعى ماحامبەتتىك مۇرا قازاقى جۇرەكتىڭ قان تامىرىندا ءالى قوزعالىستا. دەمەك, وسى زاماننىڭ ماحامبەتى قازاق قوعامىنىڭ پوەتيكاسىندا تۇتاستىق تۇزگەن. بۇگىنگى قازاق جىرىنىڭ بۇلقىنىسىنداعى سەرپىن مەن سەرت بۇدان ەكى ءجۇز جىلداي بۇرىنعى ماحامبەت كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا قوعامدىق قۇرىلىستىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارى اياسىندا بوي كورسەتەدى. ءداستۇرلى ارنالار مەن كوركەمدىك ساباقتاستىق ءۇردىسىن پايىمداعاندا, كونە سارىننىڭ ىشكى ءيىرىمى بۇگىنگى قازاق جىرىنىڭ قان تامىرىندا بۇلك-بۇلك سوعادى.
بىراق بۇگىنگى اقىنعا «نەگە ماحامبەت بولمايسىڭ» دەپ كىنا قويا المايسىز. ماحامبەت بولۋ – تاعدىردان. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە, الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ قوعامدىق ساياساتقا موينىن بۇرعان كەزىندە, اباي ايتقان: «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باساتىن» پوەزيا الدىڭعى ورىنعا شىعىپ, استار مەن تۇسپال شىندىق شەكپەنىنىڭ شالعايىنان تام-تۇمداپ كورىنىپ, ىزدەگەن كوڭىلدىڭ كوزايىمىنا اينالدى. قادىر مىرزا ءالى اعامىزدىڭ: «وتىرىك قوستىم ازىراق, وتكىزۋ ءۇشىن شىندىقتى» دەگەنى سودان. وتىرىك ولەڭنىڭ وتكىنشى اعىسى كوممۋنيستىك كودەكستىڭ تاراۋلارىنا اينالعان زاماندا ماحامبەتتى «شارۋالار قوزعالىسىنىڭ شايىرى» دەگەن شابلونعا سالدىق. ونىڭ پوەتيكالىق قۋاتىن ەرتەگىلىك ەرەجەگە سالىپ, سامودەرجاۆيەنىڭ عاسىر شاڭىنىڭ استىندا قالعان سامارقاۋ سىلتەمەسىنە اينالدىرىپ, ەتنوگرافيالىق-ۇلتتىق ناقىشىن ەكزوتيكالىق-ناۋقاندىق ارلەۋگە عانا جۇمسادىق.ۇلت-ازاتتىق ۇلى كۇرەستىڭ ۇستاحاناسىندا ۇمتىلىپ نايزا ۇمسىنعان, الداسپان شايقاپ بۇلقىنعان, ەرەۋىل اتقا ەر سالعان, ەگەۋلى نايزا قولعا العان ماحامبەتتىڭ مايدانگەر جىرلارى جىلدار بويى جەكە ادامنىڭ اشۋ-ىزاسى بولىپ تا «باعالانىپ», جەكەنىڭ جەل قۋعان ءسوزى بولىپ ءجاڭگىردىڭ, ونىڭ جاندايشاپتارىنىڭ اتىنا باعىتتالىپ كەلدى. سول كەزدەگى تاريحي-الەۋمەتتىك جاعداي, تەڭسىزدىك پەن ءادىلەتسىزدىك قايسار جىردىڭ نىسانى بولىپ, ول تاعدىردان عانا ەمەس, تاقتا وتىرعانداردان تەپەرىش كورگەن الەۋمەتتىڭ اتقا مىنگەن ادۋىن نامىسىنا اينالدى. يساتاي باستاعان بۇقاراشىل قولدىڭ بىردەن دۇرك ەتىپ, دۇبىرگە اينالۋىندا وسىنداي تاريحي سەرپىلىس جاتىر ەدى.
ماحامبەت عۇمىرناماسىنداعى ءبىر ىزگە تۇسپەگەن اقتاڭداقتار اقىندى زەرتتەگەن ح.دوسمۇحامبەتوۆتەن باستاپ, ودان كەيىنگى ق.جۇماليەۆ, ب.امانشين, ي.كەنجاليەۆ, ءا.ساراي, ا.سەيدىمبەك, ت.ب. ەڭبەكتەرىندە ءبىر-ءبىرىنە كەيدە كىرىگەتىن, كەيدە الشاقتايتىن دەرەكتەرمەن دايەكتەلىپ, بىراق ونىڭ اتاسى قۇلمالىنىڭ (قۇلمانياز, قۇرمانياز, ءماتى, ت.ب.) الشىن ىشىندەگى بەرىش رۋىنا كىرمە ەكەندىگىنە بىرىڭعاي كۋالىك ەتىلەدى. قالاي بولعاندا دا, ماحامبەتتىڭ قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ەكەندىگى تاريحي فاكت. تەگى شۆەد ا.سۋۆوروۆتى, ارعى تەگى اراب پۋشكيندى, اعىلشىن لوردىنىڭ ۇرپاعىنا قاتىسى بار ورىستىڭ ۇلى اقىنى م.لەرمونتوۆتى ورىستار حان كوتەرىپ, توبەلەرىنە شىعارىپ دارىپتەسە, ءبىز ماحامبەتتىڭ تەگىنە جابىسىپ, اناۋ ەكەن, مىناۋ ەكەن دەپ اۋا جايىلۋىمىز تاريحي قاتەلىك بولار ەدى دەگەن ويدامىز. ۇلى كوشتىڭ ۇزىن بويىندا بولىپ جاتاتىن اۋمالى-توكپەلى ۇشىراسۋلاردان حالقىمىزعا قازىنا بولىپ قوسىلعان ۇلىلاردىڭ تەگىنە ءۇڭىلۋدى تەرىستەيتىن تاعىلىمدى باسشىلىققا العان دۇرىس. «ءوزى بولعان جىگىتتىڭ ءتۇپ اتاسىن قازعان يت» دەگەندى ايتقان دانا قاريالارىمىز كوپتى كورگەسىن, كەپتى ءبىلگەسىن دە وسى ءسوزدى ايتقان بولار.
بىزگە ماحامبەتتىڭ تەگى ەمەس, تالانتى, بوتەندىگى ەمەس, قازاقشىل حالىقشىلدىعى, اداسىپ كەلگەنى ەمەس, اقىندىعى اسا قاجەت. ول قازاق حالقىنىڭ XV-XVIII عاسىرلارداعى دالالىق سارىنداعى سەرتشىل پوەزياسىنىڭ ۇلى ءداستۇرىن ءوز زامانىنداعى تاريحي جاعدايلار كەزەڭىندە ادەبي كوركەمدىگى, تروپالىق تاپقىرلىعى, تانىمدىق تۇعىرى, رۋحتىق قايسارلىعى, رۋحاني ءمارتەبەسى جوعارى دەڭگەيدەگى ۇلى شايىرى. ماحامبەت پوەتيكاسىنىڭ قۇندىلىعى – ونىڭ اسا كۇردەلى ءارى اسقاق تا اجارلى بوياۋىندا, جەڭىسكەر جىگەرىندە, ادەبي بيىك بولمىسىندا. ونى ءبىز, قازاق حالقى, تولىق تانىپ, تالداپ, ءتۇسىنىپ, تياناقتاپ ادەبي اينالىمعا كىرگىزىپ بولعان جوقپىز. بۇل رەتتە, وسى تاقىرىپتى بارىنشا قاۋزاعان عالىمدارىمىزدىڭ ەسىمدەرىنە قۇرمەتپەن قاراي وتىرىپ, وسىلاردىڭ ىشىندە اقىن ىعىلمان شورەكوۆتىڭ «يساتاي – ماحامبەت» داستانى مەن حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «شاندوز» اتتى تاريحي-تانىمدىق رومانىن باسا ايتامىز. بىرىنشىسىندە, سول كەزدەگى جاعداي, اقىننىڭ ورتاسى, ول ءومىر سۇرگەن كەزەڭ شىندىعى, ارالاسقان تۇلعالار, جورىق جىرلارىنىڭ تۋىنداعى تاريحي ساتتەر, سول كەزدەگى الەۋمەتتىك جاعدايلار جان-جاقتى كورىنىس تاۋىپ, كوركەم كەستەلەنگەن.
ال ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ەڭبەگىندە اقىننىڭ بولمىس-ءبىتىمى, قالىپتاسۋى, ونىڭ ءومىرىندەگى جۇمباق جايتتار, سول كەزدەگى بيلىكپەن كەتىسۋ سەبەپتەرى, ونىڭ جاۋىنگەر جىرلارىنىڭ الەۋمەتتىك-تاريحي استارى, كوتەرىلىستىڭ باستالۋ جانە جەڭىلۋ سالدارلارى, مايدان جىرلارىنىڭ اقىننىڭ ازاماتتىق-باتىرلىق كرەدوسىن قاپىسىز كورسەتۋى ناقتى دەرەكتەرمەن, ءبىلىمپازدىقپەن, قوعامتانۋشى قايراتكەر كوزىمەن تەرەڭ زەردەلەنگەن. ءبىز ماحامبەتتى ءابىش كورەگەننىڭ كوزىمەن, زاڭعاردىڭ زەردەسىمەن ۇعىنۋعا ءتيىسپىز. قازاق جىرىنا ارقارداي ايبات, قۇلجاداي قازىنا سالعان, تەڭەۋى مەن كەنەۋىنىڭ ءوزى قالام ۇستاعاننىڭ كوڭىلىن قوبالجىتىپ, «مەن ماحامبەت بولا المادىم, نە شارا» دەگىزىپ, الىپ قاشقان الاڭ كوڭىلدى بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا قىلاتىن جىر-قۇدىرەت ۇلتتىق كوركەم ويىمىزدىڭ كوشىنە قايتا قوسىلا الا ما, سونى ايتۋ ءلازىم. مىنا جوسىقتاردى جۇرەك تالماۋىنا سالىپ كورىڭىزشى:
ەڭسەلىگىم ەكى ەلى, ەگىز قويان شەكەلى, جاراعان تەكە مۇشەلى, جاۋىرىنى جازىق, موينى ۇزىن, وق تارتارعا قولى ۇزىن... قۇم ساعىزداي سوزىلعان, دۋلىعالى باس كەسكەن, تۋ تۇبىنەن تۋ العان,جاۋدى كورىپ قۋانعان. جۇرەك قانداي, ءسوز قانداي, بارىنەن بۇرىن «جاۋدى كورسە قۋانعان» دەگەن تەڭەۋ قانداي؟ جاۋدان جاسقانىپ, الاڭ كوڭىل بولاتىن ازامات جوق بۇل جەردە, اجالدان بۇرىن اردى ويلاعان, «تۋ تۇبىنەن تۋ العان» باتىرلىق وسىنداي-اق بولار.
ماڭ-ماڭ باسقان سارى اتان,
ماڭعىستاپ شىعار ورىسكە, بۇرىنعىداي قارىشتاپ, قونا المادىق قونىسقا, كەلە المادىق كەلىسكە, تاعىداي تاڭداپ سۋ ىشكەن, تارپاڭداي تىزەسىن بۇگىپ وت جەگەن,تاعى سىندى مىرزا ەدىك.
پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق جەرىن ءوز جەرىندەي يەمدەنىپ, جانعا توسقاۋىل, مالعا قاقپان قويعان اۋىر كەزەڭى, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك, حالىقتىق كەك, ەلدىك ارمان, ەرلىك تاۋەكەل ىرعاعى مەن ۇيقاسى ەرەن وسىناۋ جىرلاردا وقشاۋ كورىنىپ, اقىندىق قۋاتتىڭ جارقىلى جاۋىنگەر ءسوزدىڭ بويىنا جىگەر قۇيادى. كەزىندە ماحامبەت ولەڭدەرىن اۋدارامىن دەپ كەلىپ, ونىڭ جىرلارىن وقىعاندا قىر اسىپ, قىرقا شالىپ, جانى قىدىرىپ كەتكەن ورىس اقىنى ە.ەۆتۋشەنكونىڭ ءحالىن تۇسىنۋگە بولادى. باي سانالاتىن ورىس ءسوزىنىڭ قاۋقارى جەتپەيتىنىن ۇققان قالامگەردىڭ بۇل ارەكەتىن قازاق جىرىنىڭ قۇلاشىن قاپىسىز تانىعاندىق دەپ توپشىلاساق, اسا قاتەلەسە قويماسپىز.
ەرىسكەندەي ەر بولسا, سوعىسقانداي جەر بولسا, بىرمە بىرگە كەلگەندە, ءالى دە بولسا ءبىر تاڭىرگە جىلارمىن, مەن قاراقۇستان تۋعان –حالىقپان,
سويلەر سوزگە جالىقپان, دەسە ەل ءۇشىن ەڭىرەگەن ەردىڭ تاۋەكەل ەتىپ, تاس جۇتقان, قىرسىعا كەلە باس جۇتقان, تالقانى اساۋ تاعدىرىن تانيمىز. ويتكەنى ماحامبەت ءومىر سۇرگەن زامان قازاق دالاسىنىڭ وتارلىق قامىتتى ابدەن موينىنا كيىپ, القىمى اياۋسىز جانشىلعان كەزى بولاتىن. ەلىنە قاتقاق, ورىسقا جالتاق سول كەزدەگى بيلىكتىڭ جارامساقتىعى مەن جادىگويلىگى جانىن جاۋراتقان جامپوز «ادىرناسىن الا وگىزدەي اڭىراتقانمەن» يساتايدان ايىرىلىپ, «مۇنار كۇندى, بۋرا اتانعا شوككەن كۇندى» باستان كەشىپ, جالداپتاردىڭ جازاسىنا ۇشىرادى. وسىلايشا قازاق دالاسىنداعى ازاتتىقشىل اسىل ويدىڭ الاۋى قاراويدا قاپىدا سونگەندەي بولعان. بىراق ول الاۋ قازاقتىڭ قانىندا, جۇرەگىندە, جانىندا كەزەڭىن كۇتكەن كەكتى شوق بولىپ جاتقان ەدى. ءداۋىر اينالىپ, دۇنيە تاعى ءبىر دۇربەلەڭ سالعاندا, 1986 جىلى الماتىدا لاپ ەتىپ جانىپ, جەلتوقساندى ازاتتىق نۇرىنا بولەدى.
مايداندا قان توگىلەدى, جاۋىنگەر جىردا جان توگىلەدى, بىراق ونىڭ وتەۋى ءتاتتى, سالتاناتى ءساتتى بولادى. مۇنى بۇگىنگى ۇرپاق, ءبىز, كورىپ وتىرمىز. ۇلت-ازاتتىق مايداننىڭ قولباسشىسى يساتايدى جوقتاعان ماحامبەتتىڭ ەرەن جىرىن وقىساق, تەڭدىك جولىندا, الەۋمەتتىك ادىلدىك جولىندا باسىن بەرگەن ەرلەردىڭ ۇلتتىق مۇرات-ماقساتىن ۇعىنىپ قانا قويماي, وسىلاي بولۋى ءتيىس دەگەن ويعا تىرەلەمىز.
كەرميىعىم, كەربەزىم, كەرىسكىدەي شاندوزىم, قۇلانداي اششى داۋىستىم, قۇلجاداي ايبار ءمۇيىزدىم, قىرمىزىداي اجارلىم, حيۋاداي بازارلىم,تەڭىزدەي تەرەڭ اقىلدىم,
تەبىرەنبەس اۋىر مىنەزدىم, دەپ اششى داۋىسپەن اعاسىن جوقتاعان اقىننىڭ ەرەكشە كەيىپتەۋ مەن شالقىتا شامىرقانۋعا تولى شۋماقتارى ماحامبەتتىڭ قازاق پوەزياسىنىڭ تاريحىنداعى ورىنىن ەرەكشە بيىككە قويادى. بۇل بيىك تەك ماحامبەتتىكى ەمەس, بۇل بيىك كۇللى قازاقتىكى, ۇلتتىق ويدىڭ ۇستىنى, الاشتىڭ اقيداسى. اقيدا دەگەن ءسوز – ءدىني تەرمين. اقيدا – سەنىم, بۇلجىمايتىن قاعيدا. يسلام دىنىندەگى قاعيدالار جيىنتىعى. بۇلار ابۋ حانيفانىڭ «ۋمم ءال-باراھين» سەكىلدى جيناقتارىندا كورىنىس تاپقان. اللانىڭ جالعىز ەكەنىنە جۇرەكپەن يلانا وتىرىپ, جۇرەكتى بەلگىلى ءبىر نانىم-سەنىمدەرگە بەكىتۋ. بۇگىنشە تامسىلدەسەك, تاباندىلىق, ءوز ماقساتىنا شەكسىز ۇمتىلۋشىلىق, سەنىم مەن سەرت. اللاعا, پەرىشتەلەرىنە, كىتاپتارىنا, ەلشىلەرىنە, اقىرەت كۇنىنە جانە تاعدىرعا, ونىڭ جاقسىلىعى مەن جاماندىعىنا يمان كەلتىرۋ. دەمەك, ماحامبەت قازاق تاعدىرىنىڭ جاقسىلىعىنا سەندى, سول ءۇشىن قۇربان بولدى. ونىڭ ارابشا ساۋاتتىلىعى جاقسى دەڭگەيدە بولعان, ونى اقىننىڭ سول بۇلاعاي كۇندەردە جان-جاققا جازعان سۇراۋ-ءوتىنىش حاتتارىنان وقيمىز. ورىسشا ساۋاتتى بولعانىن ونىمەن كەزدەسكەن, قۋدالاعان, ىزىنە تۇسكەن پاتشا جاندارمەرياسىنىڭ جازبالارىنان انىق كورەمىز.
دەمەك ماحامبەت سول كەزدەگى قوعامدىق قوزعالىستىڭ جاي-جاپسارىنىڭ الەۋمەتتىك استارىن ايقىن تۇسىنگەن قايراتكەر. ول ەلدىككە, تەڭدىككە قارسى بولعان جوق, قارانىڭ بويىن بۇكتەگەن, بايلىقتى ءوزى ۇپتەگەن حاندار مەن سۇلتاندارعا قارسى بولدى. ەدىلدەن ايىرىلىپ ەڭىرەگەن, جايىعىن جوعالتا جازداعان جۇرتىمىزدىڭ جانى كۇيزەلگەن شاقتا اتويلاپ العا شىققان يساتاي – ماحامبەت كوتەرىلىسى – ەل تاريحىنداعى ەرەكشە كەزەڭ. ولار «قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى» ءۇشىن قىلىشقا جۇگىندى, باستارىن بايگەگە تىكتى, وسى جولدا قۇربان بولدى. ۇلى اقىن جۇمەكەننىڭ: «بۇل ادامدى جاراتقاندا اقىن عىپ, قۇدايعا دا بىتكەن شىعار باتىرلىق» دەۋىن ونىڭ ماحامبەتتى تۇسپالداپ ايتقانى دەپ قابىلدايمىز.
اقىننىڭ قىسقا عۇمىرىندا قالدىرعان جىرلارىنا قاراپ وتىرساق, قازاق پوەزياسىنىڭ ءبۇتىن ءبىر داۋىرلىك بەلەسىن سومداپ كەتكەن قاھارمان. ماحامبەت پوەزياسى بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ اسقار بيىگى بولىپ, ءالى كۇنگە ەشكىمگە الدىرماي كەلە جاتقانى سوندىقتان. وسى ورايدا ماحامبەت پوەزياسى رۋحتىڭ جوعارى ساتىسى رەتىندە جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سەرپىلىس, قايرات-جىگەر بەرەتىنى داۋسىز. ماحامبەت پوەزياسى قازاق جىرىنىڭ – مارتتىگى. ۇلتتىق سانامىزدىڭ ۇرانى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ قامشىگەرى.
تالانتقا تاعزىم توقتالماسىن.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى