قايرات 1973 جىلى تالدىقورعان قالاسىنىڭ ءدال ىرگەسىندە ورنالاسقان ەركىن اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. اۋىلدى جەردىڭ ءوز قىزىعى وزىندە عوي. ول دا كورشى-قولاڭنىڭ ءوزى قۇرىپتاس بالالارىمەن الىسىپ-ج ۇلىسىپ ءوستى. ويىننىڭ قىزىعىنا بەرىلگەن سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە قۇرداسىنىڭ قولىنان بىردە پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا كىتاپتى كورىپ قالادى. پاراقتاپ كورسە, نەمىس تىلىندە جازىلعان ەكەن. ءسوزىن تۇسىنبەسە دە, نە تۋرالى ەكەنىن بىردەن ۇقتى. ءار سۋرەتتى اسىقپاي قاراپ شىقتى. كىتاپتىڭ ورتا تۇسىندا دزيۋدو كۇرەسىندەگى ءادىس-تاسىلدەردىڭ قالاي جاسالاتىنى بەينەلەنگەن ەكەن. وسى وقيعا قايراتتىڭ ءومىرىن كۇرت وزگەرتتى. اۋىلدا كۇرەس ۇيىرمەسى بولماعاندىقتان بالالاردىڭ ءبىرازى ءۇيدىڭ ماڭىندا جينالعان ءشوپتىڭ ۇستىندە الىسۋدى ادەتكە اينالدىردى. بارلىعى دا ءوز شاما-شارقىلارىنا قاراي سول كىتاپ بەتىندەگى سۋرەتتەردە كورسەتىلگەن ءادىس-تاسىلدەردى جاساۋعا تالپىنۋدا.
اۋىلدا مال دارىگەرى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن زامانتاي ماتاەۆقا 13 جاسار ۇلىنىڭ بۇل ەرمەگى بىردەن ۇنادى. ونىڭ ەپتىلىگى مەن شاپشاندىعى, قايسارلىعى مەن وجەتتىگىنە ريزا بولدى. قاۋىرت جۇمىستان قولى ءبىر بوساعاندا ۇلىن جەتەكتەگەن اكە تالدىقورعان كەلدى. ونى وبلىس ورتالىعىنداعى سپورت مەكتەپتەرىنىڭ بىرىندە جاس ورەندەردى جاتتىقتىرىپ, وعان دەيىن دە تالاي دارىندى جاستىڭ توماعاسىن سىپىرعان سامبو كۇرەسىنىڭ بىلىكتى مامانى سارسەنبەك شاراپيەۆكە تابىستادى.
قايرات سامبوعا تەز-اق بەيىمدەلدى. ەكى-ءۇش جىل ارالىعىندا وبلىس دەڭگەيىندەگى دودالاردا دارالانىپ, رەسپۋبليكالىق جارىستاردا جۇلدە الىپ ءجۇردى. ارينە, ونداي دارىندى بالۋاننىڭ مايتالمان مامانداردىڭ قىراعى نازارىنان تىس قالمايتىنى انىق قوي. كوپ كەشىكپەي ول الماتى قالاسىندا ورنالاسقان قاركەن احمەتوۆ اتىنداعى سپورتتاعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتقا قابىلداندى.
– توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جەتىسۋ وڭىرىندە اسا مىقتى بالۋانداردىڭ قالىڭ شوعىرى ءوستى, – دەپ باستادى ءوز اڭگىمەسىن قايرات ماتاەۆ. – ەرجان كەنجەباەۆ, رۇستەم سماعۇلوۆ, ەرلان الپىسباەۆ, سەرجان وماروۆ, باۋىرجان مولداحمەتوۆ, ايدىن سماعۇلوۆ, بەرىك جەتپىسباەۆ, ەرلان تاجىكوۆ جانە تاعى باسقا جىگىتتەردىڭ قاي-قايسىسىن الساڭىزدار دا ناعىز «سەن تۇر مەن اتايىندار» ەدى. سول سايىپقىراندارمەن يىق تىرەسە ءجۇرىپ, مەنىڭ دە شەبەرلىگىم شىڭدالدى, دەڭگەيىم ءوستى. ونىڭ ۇستىنە الماتىداعى ينتەرناتتا باۋىرجان جانالين, الەكسەي اتاەۆ, سالامات جەكسەمباەۆ سىندى مايتالمانداردان جاقسى ءتالىم-تاربيە الدىم. ارينە, وسىنداي سۇزگىدەن وتكەن بالۋاننىڭ وسال بولۋعا قۇقى جوق. مەن دە اعالارىمنىڭ ءۇمىتىن اقتاۋ ءۇشىن بارىمدى سالۋعا تالپىندىم.
ءيا, قايراتتىڭ وسال بالۋان بولماعانى انىق. سامبو مەن دزيۋدو كۇرەسىنەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى بىرقاتار رەسپۋبليكالىق جارىستاردا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرلىپ, جاستار دۋىنا ەركىن قوسىلدى. 1992 جىلى قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان ازيانىڭ كلۋبتىق چەمپيوناتىندا باس جۇلدەنى ولجالادى. 1993 جىلى وسكەمەندە وتكەن ەل بىرىنشىلىگىندە 52 كيلو سالماق دارەجەسىندە بەلدەسىپ, كۇمىس مەدالدى موينىنا ءىلدى. فينالدا ول كەيىننەن ەلىمىزدىڭ بەلدى بالۋاندارىنىڭ بىرىنە اينالعان ايدىن كەمپىرباەۆتان ۇتىلدى.
جوعارىدا اتالعان قوس بىردەي قوماقتى تابىستىڭ ارقاسىندا قايرات ماتاەۆ جاستاردىڭ الەم چەمپيوناتىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. سامبو كۇرەسىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن رەسەيدىڭ كستوۆو قالاسىندا وتكەن ايتۋلى دودانىڭ العاشقى اينالىمدارىندا ءتورت بىردەي قارسىلاسىن تىزە بۇكتىرىپ, جارتىلاي فينالدا موڭعوليانىڭ وكىلىنە ەسە جىبەردى. ال ءۇشىنشى ورىن ءۇشىن تارتىستا تۇركىمەنستان سپورتشىسىنا سان سوقتىرعان جەتىسۋدىڭ ورەنى قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى.
1994 جىلى قايرات ەرەسەكتەر اراسىنداعى جارىستارعا قاتىسا باستادى. بۇل رەتتە دە ول كوش سوڭىندا قالعان جوق. بىرقاتار رەسپۋبليكالىق جارىستاردا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلىپ, قازاقستان چەمپيوناتىندا كۇمىس مەدالدى يەلەندى. فينالدا ەلىمىزدىڭ ماڭدايالدى بالۋاندارىنىڭ ءبىرى, الەمدىك دەڭگەيدەگى جارىستاردا جۇلدە الىپ, ازيادا الدىنا جان سالماعان زەكەن شايمەردەنوۆتەن جەڭىلدى.
ەلىمىزدىڭ دارىندى بالۋاندارىنىڭ ءبىرى قايرات ماتاەۆتىڭ جەڭىستى جولى وسىلاي جالعاسىپ كەلە جاتقان ەدى. دۋالى اۋىز مامانداردىڭ وزدەرى بۇل جىگىتتىڭ كەلەشەگى زور ەكەنىنە قىلاۋداي دا كۇمان كەلتىرمەدى. بىراق «ادامنىڭ ەمەس, اللانىڭ دەگەنى بولادى» ەكەن. 1995 جىلى كەيىپكەرىمىز قاپيادا جول اپاتىنا تۇسەدى. اۋىر جارقاتتار الىپ, وكپەسىنە دەيىن جىرتىلىپ كەتەدى.
ۇزاق ۋاقىت اۋرۋحانادا جاتقان جىگىتتىڭ بار ويى – باۋىرى ىستىق بوز كىلەمگە قايتا ورالۋ ەدى. الەم جانە ازيا چەمپيوناتتارىندا قازاق ەلىنىڭ تۋىن بيىكتە جەلبىرەتۋدى ارماندايدى. دەنساۋلىعى ءبىراز تۇزەلگەننەن كەيىن جاتتىعۋ زالىنا قايتا كەلەدى. 1997 جىلى بىشكەكتە وتكەن حالىقارالىق تۋرنيردە باس جۇلدەنى ولجالادى. سول تۇستا جانكۇيەرلەردىڭ ءبىرازى «ەندى ماتاەۆتىڭ جەڭىستى جولى قايتا جالعاسادى» دەپ جورامالدايدى. الايدا سودان كەيىن-اق ول بوز كىلەمدە كورىنبەدى.
– جول اپاتىندا العان جاراقاتتار مەنىڭ ارمان-قيالىمنىڭ بارلىعىن كوككە ۇشىردى. ول كەزدە نەبارى 22 جاستا ەدىم. اراعا ەكى جىل سالىپ, بوز كىلەمگە قايتا ورالدىم. بىراق وكپە ب ۇلىنگەننەن كەيىن بۇرىنعىداي كەڭ تىنىستاي المايدى ەكەنسىڭ. بىشكەكتە وتكەن ءوزىمنىڭ سوڭعى جارىسىمدا باس جۇلدە العاننان ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىسۋدى قۇپ كوردىم. سەبەبى, «الىسقا شابا المايتىنىمدى» ءتۇسىندىم. ال كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قالىڭ توپتىڭ اراسىندا ءجۇرۋدى جانىم قالامادى. ءيا, وكىنىشتەن وزەگىم ورتەنىپ, قان جىلاعانىم راس. بىراق قولدان كەلەر دارمەن جوق, – دەپ قايرات وتكەندى ەسكە الىپ, تەرەڭ ءبىر كۇرسىندى.
بىردەن جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋ اتاقتى سپورتشىعا وڭايعا سوققان جوق. ونىڭ ۇستىنە, توقسانىنشى جىلدارى ءجوندى جۇمىس تابۋ دا قيىن ەدى. قايرات تا ءوز ناپاقا تابۋ ءۇشىن تالاي ءىستىڭ باسىن شالدى. بازاردا قول اربا يتەردى, ەت ساتتى, باسقا دا مايدا-شۇيدە تىرلىكپەن اينالىستى. كەيىننەن كەدەن سالاسىندا ەڭبەك ەتتى. اقىرى اكەسىمەن بىرىگىپ, ءوز اۋلىنىڭ ماڭىنان شارۋا قوجالىعىن اشتى. مال مەن قۇس اسىرادى, جەر سەپتى, بورداقىلاۋ ورتالىعىن اشتى. سول كەزدەردى ەسكە العان قايرات «باستاپقىدا تىرلىگىمىزدى 10 كۇرەك تاۋىقپەن باستاعان ەدىك» دەپ جىلى جىميادى.
العاشىندا ولاردىڭ كوپ قينالعانى راس. بىراق ەرەڭ ەڭبەكتىڭ ەش كەتپەيتىنى انىق قوي. ماتاەۆتاردىڭ ماڭدايىنان سورعالاپ اققان تەر اقىرى اقتالدى. ارادا ءبىراز جىل وتكەندە اكە مەن بالا وزدەرى باستاعان ءىستى دوڭگەلەتىپ اكەتتى. بۇگىندە ايتۋلى وتباسى 2,5 مىڭ گەكتار جەردى يگەرىپ وتىر. مال سانى 150 جىلقى, 400 باس ءىرى قارا, 450 باس قويعا جەتتى. ەڭ باستىسى, سول اۋىلدىڭ 30-دان اسا تۇرعىنىنا ايتۋلى شارۋا قوجالىعىندا جۇمىس تابىلدى. ولاردىڭ الاتىن جالاقىلارى دا ماردىمدى, ودان بولەك سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە قاراي سىياقى دا الىپ تۇرادى. بۇگىنگى تاڭدا قوجالىقتى اردى اقساقال زامانتاي ماتاەۆ باسقارۋدا.
بىلتىرعى جىلدىڭ جەلوقسان ايىندا قايرات ماتاەۆ تالدىقورعاننىڭ ىرگەسىندەگى ەركىن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل وكرۋگكە ەركىننەن بولەك, كوكتال جانە 3 بولىمشە ەلدىمەكەندەرى كىرەدى. تۇرعىنداردىڭ جالپى سانى 18 مىڭنان اسادى. جاۋاپتى قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعانىنا اسا كوپ ۋاقىت بولماسا دا, بۇل ىسكە قايرات زامانتاي ۇلى ەرەكشە ءبىر ىجداقاتتىقپەن كىرىستى. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ, بارلىق ماسەلەلەردى وڭدى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋدا. وعان تاڭدانۋعا دا بولماس. قالاي دەگەنمەن ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى, كىندىك قانى تامعان جەرى عوي...
ءيا, كەزىندە قايرات ماتاەۆتىڭ قانداي مىقتى بالۋان بولعانىن جانكۇيەرلەر جاقسى بىلەدى. وعان ەشكىمنىڭ دە كۇمانى جوق دەپ ويلايمىز. ال ەندى ايتۋلى ازاماتتىڭ قانداي اكىم بولاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى. ونىڭ دا باعاسىن بەرەتىن حالىق!...