جۇما, 15 اقپان 2013 7:17
ءيسى قازاق ءۇشىن ماڭگىلىك قاستەرلى تۇلعالاردىڭ ىشىندە دە ەرمۇقان بەكماحانوۆتىڭ قىم-قيعاش ازاپ پەن عاجاپتى تولايىم توعىستىرعان, ۇلتتىڭ اقيقات تاريحىن ايتۋ جولىندا جۇدىرىقتاي جۇرەگىن الاۋ ەتىپ جاققان جانكەشتى تاعدىرى جارقىن مۇڭىمەن بولەكشە جارقىراپ كورىنەدى. قازاقتىڭ كاسىبي تاريحناماسىنىڭ ءىزاشارىنا قۇدايىم قايسار مىنەز بەن قابىلەت-دارىندى اسا ءبىر جومارتتىقپەن اياماي بەرگەنى دە قانداي عانيبەت دەرسىز.
جۇما, 15 اقپان 2013 7:17
ءيسى قازاق ءۇشىن ماڭگىلىك قاستەرلى تۇلعالاردىڭ ىشىندە دە ەرمۇقان بەكماحانوۆتىڭ قىم-قيعاش ازاپ پەن عاجاپتى تولايىم توعىستىرعان, ۇلتتىڭ اقيقات تاريحىن ايتۋ جولىندا جۇدىرىقتاي جۇرەگىن الاۋ ەتىپ جاققان جانكەشتى تاعدىرى جارقىن مۇڭىمەن بولەكشە جارقىراپ كورىنەدى. قازاقتىڭ كاسىبي تاريحناماسىنىڭ ءىزاشارىنا قۇدايىم قايسار مىنەز بەن قابىلەت-دارىندى اسا ءبىر جومارتتىقپەن اياماي بەرگەنى دە قانداي عانيبەت دەرسىز. 1943 جىلى شىققان «قازاق كسر تاريحىنىڭ» ءبىر تاراۋى تۇرىندەگى كەنەسارى حاننىڭ كوتەرىلىسى تۋرالى ەڭبەگى, سوعان جالعاسقان «قازاق حالقىنىڭ كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان ازاتتىق كۇرەسى (1837-1847 ج.ج.)» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى, وسىناۋ تاقىرىپ اۋقىمىن مەيلىنشە كەڭەيتىپ, 1946 جىلدىڭ قازانىندا تاعى دا ماسكەۋدە قورعالعان «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىندا» دەگەن دوكتورلىق مونوگرافياسى, وسىلارداعى استارلى اڭسار-مۇراتتار ارقىلى تاريحشى عالىم بەكماحانوۆ شىنتۋايتىنا كەلگەندە سان مىڭداعان سانالاردا كەنەسارى كوتەرىلىسىنەن كەم تۇسپەيتىن سىلكىنىس تۋدىرىپ, كەڭەستىك رەجىمنىڭ قۋعىن-سۇرگىنى كوزدەرىن قۇرتىپ بولعان كەشەگى الاش ارىستارىنىڭ ناسيحاتىن جالعاستىرعانى انىق.
اكادەميك ن.درۋجينين ە.بەكماحانوۆتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ پاتريوتى بولۋمەن بىرگە ءوز حالقىن جان-تانىمەن سۇيەتىنىن اڭعارعان. قازاقستاننىڭ العاشقى كەڭ كولەمدى تاريحىنىڭ كىندىك اتاسى مۇحامەدجان ابدىحالىقوۆ (مەدەۋ سارسەكەنىڭ ءسوزى) ارتىق-كەمى جوق: «ەرمۇحان – قازاق تاريحشىلارىنىڭ سۇلتانى» دەيدى. باۋىرجان مومىش ۇلى ونى مۇحتار اۋەزوۆ پەن قانىش ساتباەۆ سىندى ۇلىلاردىڭ قاتارىنا قويادى. ارينە, بۇل بەكەر ەمەس. سەبەبى, ءار زاماندا ازاتتىعىمىز ءۇشىن الىسقان الاشتىڭ ارىستان ەرلەرىنىڭ بىرەگەي ءبىرى دە, دۇرەگەي ءدۇرى دە وسى ەرمۇقان بەكماحانوۆ بولاتىن.
ەكى جىلدان سوڭ وسىناۋ الاش ارداقتىسىنىڭ 100 جىلدىعى اتالىپ وتىلمەك. قالاي اتالىپ وتىلەدى؟ ول باسقا اڭگىمە. ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز, بۇگىندە سەكسەننىڭ سەگىزىنە قاراعان ومىرلىك جارى حاليما ادامبەكقىزى اپايىمىز 16 اقپان جۇلدىزىنىڭ ءوز وتباسى ءۇشىن ەرەكشە ماندىلىگىن تىلگە تيەك ەتەدى. ەرمۇقان بەكماحانوۆ 1915 جىلدىڭ 16 اقپانىندا ىڭگالاپ دۇنيەگە كەلسە, 1954 جىلدىڭ 16 اقپانىندا ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىندە قولىنا ءىسىنىڭ توقتاتىلعانى تۋرالى انىقتاما تاپسىرىلىپ, ومىرگە ەكىنشى قايتارا جولداما الىپتى. تاياۋدا عانا 1943 جىلعى «قازاق كسر-ءىنىڭ تاريحى» قازاقشا اۋدارىلىپ, قايتا باسىلىپ قۋانىپ وتىرعان, وتىنىشتەرىن ءبىر جىل بويى قاراپ جاتقان الماتى اكىمدىگى رۇقسات ەتسە, اسا كورنەكتى تاريحشى ە.بەكماحانوۆ 1959-1966 جىلدارى تۇرعان پانفيلوۆ كوشەسىندەگى 126-شى ۇيگە ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلىپ قالۋىنان دا (قارجىلىق شىعىنىن وتباسى كوتەرەدى) ءۇمىتى زور حاليما اپايمەن ءبىز وسى ەلەۋلى كۇننىڭ قارساڭىندا سۇحباتتاسۋدى ورايلى ساناپ ەدىك.
– حاليما اپاي, ەرمۇقان اعا العاش كەزدەسكەن كەزدەردە قانداي اسەر قالدىردى؟ باس قوسۋلارىڭىزدىڭ جاي-جاپسارى قالاي بولدى؟
– قاراعىم, مەن ءوزىم وسال جەردىڭ قىزى ەمەسپىن. ناعاشى اتام بيداحمەت بابىكەنوۆ زايساننىڭ اتاقتى كوپەسى بولعان, بوبكين اتىمەن بەلگىلى, سوناۋ نيجني نوۆگورود جارمەڭكەسىنە دەيىن بارىپ ساۋدا جۇرگىزگەن كىسى. انامىز ايشا اۋەلى مەدرەسەدە وقىپ, سوسىن سەمەي مەن ۋفانىڭ گيمنازياسىن بىتىرگەن, ەكى-ءۇش تىلدە بىردەي سويلەپ, جازاتىن ساۋاتتى ادام ەدى. اكەم ادامبەك بەكمۇحامەدوۆ الاشورداشى. 30-شى جىلداردىڭ باسىندا اكەم قايتقاننان كەيىن قۋدالاۋدان قاشقان وتباسىمىز سەمەيدەن كەتىپ, تاشكەنتكە كەلىپ پانالادى.
ەرمۇقانمەن 1946 جىلدىڭ مامىرىندا تاشكەنتتە, الىشەر ناۋاي اتىنداعى كىتاپحانادا كەزدەستىك. مەن ديپلوم جۇمىسىن جازىپ جۇرگەم, ول دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن تولىقتىرۋعا كەلگەن ەكەن. ارامىزداعى 10 جاس ايىرماشىلىق كوڭىلىمىزدىڭ جاراسۋىنا بوگەت بولمادى. ەرمۇقان ءوز قاتارلاستارىنان جاس كورىنەتىن. كەلبەت-كوركى سونشالىقتى تارتىمدى بولاتىن, ەر جىگىتكە ۇيلەسكەن سىرلى سىمباتىمەن كىمدى بولسا دا باۋراپ الاتىن. بەلگىلى سازگەر ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ ءبىر جولى: «بەكماحانوۆتىڭ سىرت كەلبەتى كينەماتوگرافقا لايىق», دەپ ايتقانى ەسىمدە. سول كەزدە ونىڭ «تۇركىستان جيناقتارىن» ەلىگە زەرتتەپ جۇرگەنىنە قىزىعۋشى ەدىم. ارحيۆتەن تاپقان ولجالارى جايىندا قۇلشىنىپ اڭگىمەلەيتىن. اسىرەسە, ءبىر ديسسەرتاتسيا قورعالىپ جاتقاندا ەرمۇقاننىڭ بيرەسمي وپپونەنت رەتىندە تاماشا ءسوز سويلەپ, سوندا بەلگىلى ارحەولوگ عالىم م.ماسسونمەن پىكىر تالاستىرعانىنا سۇيسىنە تاڭ قالعانىم بار.
ەرمۇقان تابيعاتىنان جيناقى, مۇقيات, ۇقىپتى ءارى ۋادەگە بەرىك ەدى. باسقالار تاراپىنان وسىندايدى كورمەسە دەگبىرسىزدەنەتىن. سوندىقتان, مەن ونىڭ بۇل تالابىنا ارۋاقىت ساي بولۋعا تىرىستىم. العاشقى اپتالارداعى كەزدەسۋلەرىمىزدىڭ بىرىندە تەاتردان «فارحاد پەن شىرىن» وپەراسىن كورىپ شىققاننان كەيىن ەرمۇقان ءوز پاپكاسىنان ماعان ءبىر كىتاپ الىپ سىيلادى. بۇل مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جاڭا شىققان «اباي» رومانى ەكەن. ءبىر قىزىعى, ول سول ارادا ماعان ابايدىڭ «ايتتىم سالەم, قالامقاس» ءانىنىڭ اۋەنىن اقىرىن سىزىلتىپ, بۇل ءاننىڭ قازىر قازاقستاندا كەڭ تارالىپ, اۋىزدان تۇسپەي تۇرعانىن ايتتى. ءاننىڭ ولەڭى ءبىزدىڭ جان كۇيىمىزدى كەرەمەتتەي ءدال بەينەلەدى. مەن كەيىن بۇل ءاندى ۇيرەنىپ الىپ, سول كەشتى ەسكە ءتۇسىرىپ, ساعىنىشتى سەزىممەن ەرەكشە شاتتانىپ ايتۋشى ەدىم. كىتاپتىڭ ىشكى بەتىندەگى: «ماڭگىلىك ەستەلىك بولسىن», دەگەن قولتاڭباسى دا بەينەلى سىر شەرتكەندەي. وسى قىمباتتى كىتاپ ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كىتاپحاناسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇر.
ەرمۇقاندى ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ باستان كەشكەن تاعدىر-تالايى قاتتى تولعاندىردى. انام دا ونىڭ قاراپايىم اقجارقىندىعىن, وقىمىستىلىعىن, كورىك-كەلبەتىن ۇناتتى. ماعان وزبەكتىڭ نەبىر ءدۇلدۇل جىگىتتەرى ۇزدىگە ءسوز سالىپ جۇرسە دە, ول قىزىنىڭ كۇيەۋگە تەك قازاققا, ءوز قانداسىنا شىققانىن قالادى. ەرمۇقان ىشىندە سىر بۇكپەدى, ءۇيلى-باراندى ەكەنىن دە, ايەلىمەن اراداعى كەلىسپەۋشىلىك-كيكىلجىڭ ۋشىعىپ, ۇزىلەر شەككە كەلگەنىن دە جاسىرمادى. ءسويتىپ, سول جىلدىڭ كۇزىندە ەرمۇقان ماسكەۋدە دوكتورلىعىن قورعاپ جاتقان كۇندەردە ەكەۋمىزدىڭ جۇرەگىمىز ماڭگىلىككە قوسىلىپ, باقىت-شاتتىعى مول, شەر-مۇڭى دا جەتەرلىك, قۋانىش پەن قاسىرەتى قاتار ورىلگەن جيىرما جىلدىق جۇبايلىق ومىرگە جالعاستى.
– قازاقتىڭ تاريح سالاسىنداعى تۇڭعىش عىلىم دوكتورىنىڭ ديسسەرتاتسياسى قالاي قورعالعانىن كورگەن كوزى ءتىرى كۋاگەر دە ءوزىڭىز سياقتىسىز.
– وسىناۋ كۇندەردە ەرمۇقان ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا قورعاۋعا قاتىستى شارۋالارمەن ەرىنبەي-جالىقپاي, ءۇزدىكسىز اينالىسۋمەن بولدى. سالتىكوۆ-ششەدرين كىتاپحاناسىنا بارعىشتاپ, الدەبىر قاعازداردى قايتا باستىردى. ايتقانداي, بىزگە كومەكتەسكەن ماشينكا باسۋشى «انگلەتەر» قوناق ۇيىندەگى سەرگەي ەسەنين اسىلىپ ولگەن بولمەدە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. بوس ۋاقىتىمىزدا ەرميتاجعا, ورىس مۋزەيىنە, پۋشكيننىڭ مويكاداعى مۋزەي-ۇيىنە باراتىنبىز. كەيدە ەرمۇقان بۋكينيستىك دۇكەندەردە ساعاتتاپ وتىرىپ كىتاپ اقتاراتىن. ول وسىلاي ن.ي.ۆەسەلوۆسكيدىڭ رەداكتسياسىمەن 1904 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلعان شوقان ءۋاليحانوۆ شىعارمالارىن تاۋىپ العان-دى. اقشاسىنىڭ ازدىعىنا قاراماي س.م.سولوۆەۆتىڭ «رەسەي تاريحىن» ساتىپ العانى دا جادىمدا.
ىلعي رەستوراننان تاماقتانۋ قالتانى جۇقارتىپ بارا جاتقاسىن مەن قاجەتتى ىدىس-اياق پەن ەلەكتر پليتاسىن ساتىپ الىپ, مەيمانحانا نومىرىندە «كونتراباندالىق» جولمەن اس ءپىسىردىم. ەرمۇقان ساعات سايىن ىستىق شاي ءىشۋدى جاقسى كورەتىن. ءسويتىپ, مەن ونى وسى راحاتقا كەنەلدىردىم. قوي ەتىنىڭ سورپاسىن دا ۇناتۋشى ەدى. سول ءۇشىن كۇندە بازارعا بارىپ, از-ازدان قوي ەتىن اكەلەمىن, ۆەرميشەل نەمەسە ماكارون سالىپ پىسىرەمىن. لەنينگرادتا پروفەسسور ميحايل پورفيرەۆيچ ۆياتكيندى وزبەك پالاۋىنا شاقىرىپ ريزا قىلعانبىز.
1946 جىلدىڭ 14 قازانى – ەرمۇقاننىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كۇنى دە جەتتى. ۆولحونكا 14-تەگى كونە ءۇي, كسرو عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ۇلكەن زالى. قورعاۋ وسىندا ءوتتى. القالى توردە اكادەميك بوريس دميتريەۆيچ گرەكوۆ توراعالىق ەتەتىن ساليقالى عىلىمي كەڭەس. كەڭەس مۇشەلەرى – اكادەميكتەر اننا ميحايلوۆنا پانكراتوۆا, نيكولاي ميحايلوۆيچ درۋجينين, مەليتسا ۆاسيلەۆنا نەچكينا جانە باسقا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى.
قازاق زيالىلارى زالعا لىقا تولدى. بيولوگ كارىم مىڭباەۆ, حيميك ەردەن ازىرباەۆ, اسكەري جازۋشى, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلى. باۋكەڭ 1943 جىلى-اق مايداندا «قازاق كسر تاريحىنىڭ» ءبىرىنشى باسىلىمىن وقىپ, بۇرىننان تانىس ا.پانكراتوۆاعا قازاقستانداعى كەيبىر تاريحي وقيعالارعا قاتىستى ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ادەبيەتشى-جازۋشى مالىك عابدۋللين مەن كوپتەگەن اسپيرانتتار ەرمۇقاننىڭ قورعاۋىن تىڭداۋعا كەلىپتى.
قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش يمانتاي ۇلى ءساتباەۆتىڭ كەلۋىنە زالداعىلار ءارى قۋانىپ, ءارى تاڭدانىپ قالدى. عىلىمي كەڭەستىڭ ءبىرسىپىرا مۇشەلەرى وعان توردەن باستارىن يزەپ, قۇرمەت كورسەتە امانداسىپ جاتتى.
وسىنىڭ الدىندا قاتتى اۋىرىپ جۇدەگەن بوپ-بوز ەرمۇقان ءوز ديسسەرتاتسياسىنىڭ مازمۇنىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ بەردى. ونىڭ وپپونەنتتەرى ن.درۋجينين, م.ۆياتكين, س.يۋشكوۆ ديسسەرتاتسيانى ءجىلىكتەپ تالداپ, جەكەلەگەن كەمشىلىكتەرىن جىپكە ءتىزدى. سۇراقتار كوپ قويىلدى. وپپونەنتتەردىڭ بارلىق ەسكەرتپەلەرىنە, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ سۇراقتارىنا ەرمۇقان ساقىلداتىپ سايلى جاۋاپتار بەردى. ءوز دايەكتەمەلەرىن ارحيۆ قۇجاتتارىمەن جانە تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىمەن نەگىزدەپ وتىردى. ديسسەرتاتسيادا قوزعالعان عىلىمي ماسەلەلەر بويىنشا پىكىرتالاس ءورشىدى. ەرمۇقان ءوز كوزقاراستارىن قورعاپ, زەرتتەلگەن پروبلەما, ارحيۆتىك دەرەككوزدەر ورايىندا تەرەڭ بىلىمدارلىعىن تانىتىپ, جالپى تاقىرىپ بويىنشا وي ءورىسىنىڭ كەڭدىگىن كورسەتتى. تەك ءبىر داۋىس قانا قارسى بولىپ, عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعى بەرىلۋىن جاقتادى. قانىش ساتباەۆ ەرمۇقاندى ۇلكەن ريزاشىلىقپەن قۇتتىقتاپ, بانكەت جاساۋعا اقشا بەردى.
– بىراق جوعارعى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا وسى دوكتورلىق اتاقتى بەكىتكەنشە ەكى جىل كۇتۋگە تۋرا كەلگەن ەكەن-اۋ…
– ءيا, بەكىتۋ كەشەۋىلدەي بەردى. ەرمۇقاندا دا مازا بولمادى. قارسىلاستارى مەن كۇندەۋشىلەر ونى فەودالدىق-مونارحيالىق قۇرىلىستى ماداقتايدى, حاندىقتى كوكسەيدى, ۇلتشىل دەپ كىنالاپ, ەكىنشى بىرەۋلەرى ول ءبارىن ريازانوۆ قولجازبالارىنان كوشىرىپ العان دەپ جالا جاۋىپ, جاك-قا جازىپ جاتتى. بۇعان نالىعان ەرمۇقاندى قانىش يمانتاي ۇلى عالىمنىڭ جولى ىلعي داڭعىل بولا بەرمەيدى, كەدەرگىلەر دە كەزدەسەدى, شىدا, شىراعىم دەپ جۇباتىپتى. عالىمنىڭ التىن ۋاقىتى كورە الماۋشىلارمەن, ايلا-شارعىشىلارمەن كۇرەسكە كەتپەۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتىپتى. ول قانىش اعانى ءپىر تۇتىپ, عالىم رەتىندە باعالاپ, ابىز اقساقال رەتىندە قۇرمەتتەۋشى ەدى.
قايتكەندە دە ەرمۇقان ماسكەۋگە تالاي رەت بارۋعا, ءوزىن قىزىل كەڭىردەك بولىپ قورعاۋعا, تۇسىنىسۋگە ءماجبۇر بولدى. دوكتورلىعى بەكىگەنگە دەيىن, وسى جىلداردا قانشا ۋايىم شەكپەدى دەسەڭىزشى! تىنىشتىق تاپپاي, اتاعى بەكىمەي تۇرىپ-اق قولجازباسىن باسپاعا دايىندادى. «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىندا» مونوگرافياسى 1947 جىلدىڭ جازىندا جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. وسىعان بايلانىستى قۋانىشتى بولىسۋگە ءبىرىنشى باسپاحانا قىزمەتكەرلەرىن شاقىرىپ ەدى ۇيگە.
وسى كىتاپ شىعىسىمەن-اق دۇشپاندارى ەرمۇقانعا قارسى ورە تۇرەگەلىپ, ونى تاعى دا كەنەسارى حاندى اسىرا دارىپتەدى, ۇلتشىل دەپ ايىپتادى. مۇنىڭ سوڭى اۋەلى ماسكەۋدەگى, سودان كەيىن الماتىداعى تالقىلاۋلارعا ۇلاستى. 1948 جىلدىڭ 14-19 شىلدەسىندە عىلىم اكادەمياسىنىڭ كيروۆ كوشەسىندەگى عيماراتىنىڭ لىق تولى زالىندا بەس كۇن بويى پىكىرتالاس ءجۇردى. 15-تەن اسا سويلەگەن ادامنىڭ جەتەۋى, اتاپ ايتقاندا, ي.يا.بۋدوۆنيتس, ب.اسپاندياروۆ, ە.دىلمۇحامەدوۆ, ءا.جيرەنشين, ا.ءنۇسىپبەكوۆ, ت.ەلەۋوۆ, ح.ادىلگەرەەۆ بەكماحانوۆ يدەيالارىن قولداپ شىقتى. قالعان سويلەۋشىلەر قارالاۋدان تانباي, ءارتۇرلى اتاققا تاڭىپ, اعاش اتقا مىنگىزىپ باقتى. كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان قوزعالىس ۇلت-ازاتتىق دەۋگە جاتپايدى, قالىڭ بۇقارا وعان قوسىلماعان, ول زياندى, كەرتارتپا قوزعالىس دەپ كورسەتتى. ەرمۇقان ءوز قارسىلاستارىنىڭ ءسوزدەرىن زەيىن قويا تىڭداپ, قورىتىندى ءسوزىندە س.تولىبەكوۆكە, ح.ايداروۆاعا, ت.شويىنباەۆقا دالەلدى تۇردە تويتارىس بەردى.
مەن وسى تالقىلاۋعا بەس كۇن قاتارىنان قاتىسىپ, ىلە-شالا پەرزەنتحاناعا ءتۇستىم. قازاق سالتىندا مۇنداي بولماسا دا, اكەدەن بەس جاسىندا قالعان, اشارشىلىق جىلدارىندا بارلىق جاقىن تۋىستارىنان ايىرىلعان ەرمۇقان: «مەنىڭ ءومىرىمدى جالعاستىرسىن», دەپ ۇلىنا دا ەرمۇقان دەپ ءوز اتىن قويدى. وتاعاسى تاريح ينستيتۋتى ديرەكتورلىعىنىڭ ورىنباسارلىعىنان ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىسىپ, قازاق كسر تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دوتسەنت, پروفەسسور جانە اسپيرانتۋرا جەتەكشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىندە 1950 جىلدىڭ جازىندا ەكىنشى ۇلىمىز سەرمۇقان دۇنيەگە كەلدى.
– ءبىر قۋانىش, ءبىر رەنىش… الماسىپ تۇرعان ەكەن. وسىعان جالعاسا «پراۆدا» گازەتىنىڭ سويقاندى توندىرگەن سولاقاي سىنى شىقتى.
– ءيا, 1950 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا جارىق كورگەن ول ىزبارلى ماقالا «قازاقستان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدان باياندالسىن» دەپ اتالادى. اۆتورلارى ت.شويىنباەۆ, ح.ايداروۆا جانە ا.ياكۋنين. ەرمۇقان ءۇشىن, ءبىزدىڭ وتباسىمىز ءۇشىن اسا اۋىر سوققان 50-ءشى جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ بۇكىل تاۋقىمەتتەرى مەن تاقسىرەتتەرى وسى ماقالادان باستالدى. ءوزىن اراشالاۋعا قانشا جان سالسا دا, بيلىكتىڭ قۋدالاۋىنان قۇتىلا المادى. ماقالانى تالقىلاعاننان كەيىن ەرمۇقاندى پارتيا قاتارىنان شىعاردى, بارلىق عىلىمي دارەجەلەرى مەن اتاقتارىنان ايىردى, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جۇمىسىنان بوساتتى. اۋىلدىق مەكتەپتە مۇعالىم بولۋعا رۇقسات الۋ ءۇشىن قانشاما باستىقتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋعا تۋرا كەلدى. اۋەلى ونى الماتى وبلىسىنداعى نارىنقول اۋدانىنىڭ مەكتەبىنە جىبەردى. بىراق ءبىر وقۋ توقسانى اياقتالماي جاتىپ جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانى, نوۆوترويتسك اۋىلىنداعى گوركي اتىنداعى مەكتەپكە اۋىستىردى. سەبەبى, نارىنقول شەكارالى ءوڭىر بولعاندىقتان قىتايعا قاشىپ كەتۋى «ىقتيمال» ەكەن.
نوۆوترويتسكىدە بۇرىنعى ستۋدەنتى احمەتجان تىلەۋبەرگەنوۆ الدىنان شىقتى. باسقا دا جاقسى ادامدار تابىلدى. مەكتەپ باسشىلارى, مۇعالىمدەر جەر اۋدارىلعان عالىمدى وڭ قاباقپەن قارسى الدى. بۇعان جەنپي-دە ساباق بەرىپ جۇرگەن جەرىمنەن قىسقى سەسسيادا ازاماتىما بارعانىمدا ءوزىمنىڭ دە كوزىم جەتتى. تولىپ جاتقان تۇرمىس قيىندىقتارىنا قاراماستان ەرمۇقان ءوزى دە مويىمادى. جازعى كانيكۋل كەزىندە «قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى» اتتى جاڭا مونوگرافياسىندا باياندالعان ماسەلەلەر جونىندە عالىمدارمەن اقىلداسىپ, كىتاپحانالار مەن ارحيۆتەردە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ماسكەۋگە باردى. بۇل ساپارىنان قاناتتانىپ ورالدى. عالىمدار قولجازبانى وقىپ, جۇمىسىن ماقۇلداپتى, شامالى عانا ەسكەرتۋلەر جاساپتى.
– حاليما اپاي, ەندى بەكماحانوۆ ءومىرىنىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭى – ونى 25 جىلعا كەسكەن سوتتىڭ جايىنا كوشسەك؟..
– 1952 جىلدىڭ 30 تامىزىندا ەرمۇقاندى نوۆوترويتسكىگە شىعارىپ سالدىم. كەتكىسى كەلمەي, بىردەڭە سەزگەندەي, مازاسىز كۇي كەشىپ ەدى. ايتقانداي-اق, 5 قىركۇيەكتە ونى تۇتقىنداپ, الماتىعا اكەلىپتى. سول كۇنى ءبىزدىڭ ۇيدە دە ءتىنتۋ جۇرگىزىلدى. كەشكى ساعات 10-دا جۇمىستان كەلسەم, ءۇيدىڭ ەسىگى اشىق تۇر. ءبىر بەيتانىس قازاق تىنتۋگە قۇجات كورسەتتى. ەرمۇقانعا بىردەڭە بولعانىن سەزدىم. اس-سۋ بەرۋگە رۇقساتتى تاباننان توزىپ ءجۇرىپ ءبىر اي دەگەندە ارەڭ الدىم.
تەرگەۋ ءۇش ايعا سوزىلدى. «تەرگەۋ ادىستەرى جايىندا جيركەنىشسىز ەسكە تۇسىرە المايمىن, – دەپ جازدى ەرمۇقان ءوزى قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە. – تەرگەۋدىڭ ءون بويىندا قورقىتۋ مەن قوقان-لوققى قاتار ءجۇردى. سول ءۇشىن بارلىق تاسىلدەردى پايدالانىپ تىرىسسا دا مەن جەكەلەگەن ادال ادامداردى قارالاي المادىم». ەرەكەڭ بۇل ارادا ساتباەۆ پەن اۋەزوۆ جونىندە ايتىپ تۇر.
سوت 1952 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا بولدى. قۇلاعىمدى تىگىپ ءجۇرىپ, مۇنى عايىپتان ءبىلدىم. جوعارعى سوتتىڭ عيماراتى گوگول مەن 8-ءشى مارت كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىندا بولاتىن. ەرمۇقاندى 4 سولدات ايداپ الىپ كەلدى. ول ماعان جاقىنداماقشى بولعان, مەن دە ۇمتىلدىم, بىراق ءبىزدى ايىرىپ جىبەردى. سوتتىڭ ءۇش كۇنىندە كوپتەگەن كۋالار كەلىپ, كەتىپ جاتتى. ولاردىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ بۇرىنعى ستۋدەنتى مۇحتاروۆ, قازمۋ-دە جۇمىس ىستەيتىن ادەبيەتشى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ بولعانى ەسىمدە. تۇرمەدە وتىرعان سىنشى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتى كۋاگەر رەتىندە ارنايى سەمەيدەن الىپ كەلدى.
4 جەلتوقساندا ۇكىمدى جاريا ەتكەن كەزدە مەنىڭ قاتىسۋىما رۇقسات بەردى. كوز جاسى ەرىكسىز سورعالاعان ەرمۇقان ماعان قارادى دا وتىردى. ۇكىمدى ەستىگەندە جىلاپ جىبەردى. مۇنداي ادىلەتسىز, قاتال ۇكىمگە قالاي جىلاماسسىڭ! وندا: «…ايىپتالۋشى بەكماحانوۆ ءوزىنىڭ تاريح عىلىمى سالاسىنداعى عىلىمي قىزمەتكەر جاعدايىن پايدالانىپ 1942-1951 جىلداردىڭ ونە بويىندا ءوز جۇمىستارىندا تاريحي فاكتىلەردى ءوڭىن اينالدىرىپ بۇرمالاعان, سويلەگەن سوزدەرىندە بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىلدىق يدەولوگيانى ناسيحاتتاعان, فەودالدىق-بايلىق قۇرىلىس پەن ونىڭ ورىس حالقىنا قارسى كۇرەسۋشى ءھام قازاقستاندا ورتا عاسىرلىق تارتىپتەردى ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلۋشى كەرتارتپا حاندارى مەن سۇلتاندارىن ماداقتاعان. ول ءوزىنىڭ بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىلدىق كوزقاراستارىن نەگىزدەۋ ءۇشىن كەرتارتپا اقىنداردىڭ, سونداي-اق كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكەن حالىق جاۋلارى – الاشورداشىلاردىڭ شىعارمالارىن پايدالاندى. ناق وسى ۇلتشىلدىق يدەولوگيانى تانىستارىنىڭ اراسىندا دا جۇرگىزدى», – دەپ جازىلىپ, سوت تەرگەۋى وسىلاردى انىقتاعانىن جانە ايىپتالۋشى بەكماحانوۆتىڭ موينىنا قويىلعانىن ايتادى.
– بۇدان كەيىنگى ءوز جاي-كۇيىڭىز قالاي بولدى؟
– جول بويى قامىعىپ جىلاپ ۇيگە قالاي جەتكەنىمدى بىلمەيمىن. ۇيدە كوز جاسىن كورسەتۋگە, انامدى, ناعاشى اپايىمدى جانە بالالاردى رەنجىتۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندىم. الماتىدان الدەبىر جاققا كەتىپ, ەرمۇقاندى قۇتقارعىم, بەينەتىن جەڭىلدەتكىم كەلدى. جۇرت: «مىناۋ حالىق جاۋىنىڭ ايەلى», – دەپ كوزىمە شۇقيتىنداي كورىندى. وزدەرى شىعارعانىن كۇتپەي جەنپي-دەن دە, قۇرىلىس تەحنيكۋمى مەن №12 مەكتەپ-ينتەرناتىنان دا ءوتىنىش جازىپ ءوزىم كەتتىم. ءسويتتىم دە كۇيەۋىمە اراشا ءتۇسۋدى جانە ءىسىن قايتا قاراۋدى سۇراپ باس پروكۋراتۋراعا ءوتىنىش ءتۇسىرۋ ءۇشىن ماسكەۋگە اتتاندىم.
ەرمۇقاننىڭ دوسى يسااك ۋرەلەۆيچ بۋدوۆنيتس قورىقپاي-ۇرىكپەي باس پروكۋرورعا شاعىم ارىز جازۋعا كومەكتەستى. ا.پانكراتوۆامەن ۇيىندە جولىقتىم. ول كىسى بولعان جايعا وكىنىش ءبىلدىرىپ, ەرمۇقاننىڭ ناقاقتان كۇيىپ كەتكەنىن, مۇمكىندىك تۋعان بەتتە ونىڭ اقتالۋىنا كومەكتەسەتىنىن ايتتى. ول كەزدە اننا ميحايلوۆنا ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى ەدى. دەمەك, 25 جىلعا سوتتالعان, ساياسي سەنىمسىز ادامعا اراشا تۇسۋگە ونىڭ قۇقىعى جوق بولاتىن. بىراق ىزگى جۇرەكتى ورىس ايەلى وعان قارامادى. ماعان اقشالاي كومەك ۇسىنىپ ەدى, باس تارتتىم. نە ىستەرگە بىلمەي, تبيليسي, باكۋگە دەيىن باردىم. 1953 جىلدىڭ ناۋرىز كۇندەرى ەدى. ءستاليننىڭ قايتىس بولعان حابارىنا گرۋزين حالقىنىڭ قاتتى قايعىرعانىن كوردىم. مەن بولسام ىشتەي وسى جاعداي ەرمۇقاننىڭ تاعدىرىن جەڭىلدەتەر دەپ ۇمىتتەندىم. اقىرى, سولاي بولدى دا. ەلەۋسىزدەۋ قىزدار پەدۋچيليششەسىنەن جۇمىس تاۋىپ, تاشكەنتتە تۇراقتادىم.
– ەرمۇقان اعا شە؟
– ەرمۇقاننان كوپكە شەيىن حابار-وشار بولمادى. باراتىن جەردىڭ جولى ۇزاق قوي. اقىرى, سارعايتىپ كۇتتىرگەن حات تا كەلدى. ول لەنا وزەنى بويىمەن, يركۋتسك وبلىسىن باسىپ بودايبو قالاسىنا جەتكەنگە دەيىنگى جولدىڭ ماشاقاتىن جازىپتى. ءومىردىڭ نەبىر سوققى, قيىندىقتارىنا قاراماستان, مەنىڭ ەر ازاماتىم, مەنىڭ ەرمۇقانىم مويىمادى, ەڭسەسىن تۇسىرمەدى. تۇبىندە ءبارى دۇرىس بولاتىنىنا, قالپىنا كەلەتىنىنە, ادىلدىك جەڭەتىنىنە سەندى. تەك شىدام, سابىر قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. مەن دە ءوز حاتتارىمدا وعان جىگەر بەرۋگە تىرىستىم. بودايبودان كەلگەن حاتتاردان ومىرگە قۇشتارلىق كوزگە ۇراتىن, جابىرقاۋ مەن كەكتەنۋ استە بايقالمايتىن.
ەرمۇقان ءوزى دە قاراپ جاتپادى. حرۋششەۆتىڭ اتىنا 16 بەتتىك ۇزاق ارىز حات جولدادى. ءوزىن 25 جىلعا نە ءۇشىن كەسكەنىن ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى. ول امالسىزدان كەنەسارى كوتەرىلىسىن تۇسىندىرۋدەگى ءوز قاتەلىگىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى.
مۇنداي ارىز حاتتى ەرمۇقان قازاقستان باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە دە جازدى.
وسى ارىز حاتتار, سونداي-اق ا.پانكراتوۆانىڭ ءوتىنىشى بەكماحانوۆتىڭ ءىسى تەزىرەك قايتا قارالۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ەرمۇقاندى بودايبودان ماسكەۋگە جەتكىزدى. 1954 جىلدىڭ 16 اقپانىندا لۋبيانكاداعى بۋتىركا اباقتىسىندا ونىڭ قولىنا ءىسى توقتاتىلعانى تۋرالى انىقتاما قاعازىن بەرەدى. بولعان بىلمەستىك جايعا كەشىرىم ءوتىنىلدى.
– ويپىرماي, قۋانىشتا شەك بولماعان شىعار؟
– ءسىبىردىڭ سۋىعى وكپەسىن تەسىپ, دەنساۋلىعىن قۇرتقان ەرمۇقان شيپاجايدا ەمدەلىپ دەمالۋدان دا باس تارتىپ, تەك ۇيىنە, وتباسىنا, ايەلىنە, بالالارىنا اسىقتى. ۇستىندەگى تۇرمە كيىمىمەن اننا ميحايلوۆنانىڭ ۇيىنە باردى. ونىڭ دا قۋانىشى قوينىنا سىيماي, ەرمۇقاندى باستان-اياق سۋ جاڭا ەتىپ كيىندىردى. «سەنىڭ دوستارىڭ كوپ, بىراق دۇشپاندارىڭ دا بار. سوندىقتان, جاقسى كيىنۋىڭ كەرەك», دەيدى ول كىسى. ەرمۇقان اننا ميحايلوۆنانىڭ وسىنداي قامقورلىعىن, وزىنە جاساعان بارشا جاقسىلىعىن ءومىر بويى ۇمىتپاي ءوتتى.
– ەرمۇقان اعا ءومىردى قايتادان باستاعانداي بولعان ەكەن-اۋ…
– سول جولى قۇستاي ۇشىپ تاعى دا تاشكەنتكە جەتتى. سوسىن وتباسىمىزبەن قايتادان الماتىدا ورنىعىپ, تۇرمىسىمىزدى تۇزەپ, سۇيىكتى ىسىمەن قايتا شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك الدى. قىزىمىز قارلىعاش تۋدى. 1957 جىلى ماسكەۋدە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسپاسىنان «قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى» مونوگرافياسى جارىق كورگەن سوڭ شارۋا وڭعا باستى. ەرمۇقان دوكتورلىعىن قايتا قورعاپ, پروفەسسور اتاعىن الدى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ نەگىزىن قالادى. قازاقستان تاريحى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەستىڭ توراعاسى بولدى. ءوزى رەسپۋبليكا مەكتەپتەرى ءۇشىن قازاقستان تاريحى بويىنشا وقۋلىقتار جازا باستادى. ولار كەزىندە ۇزدىك وقۋلىقتار سانالدى. 1962 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
– حاليما اپاي, اتاقتى تاريحشى ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ورايىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟ ارتىنداعى اۋلەتى قالاي؟
– شۇكىر قۇدايعا. «ورنىندا بار وڭالار», دەگەن عوي. ەرەكەڭنىڭ ارتىندا قالعان التى بالاسىنان كوپتەگەن نەمەرە-شوبەرەلەرى ءوسىپ, ءوربىپ كەلەدى. ءنايلاسى ماسكەۋدە ءوزى سياقتى ۇلكەن تاريحشى عالىم. سەرمۇقانىمىز تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. تەك وزىمەن اتتاس ەرمۇقان عانا وتكەن جىلدارى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى.
ەندى, ەكىنشى پەرزەنتى – كىتاپتارى, عىلىمي ەڭبەكتەرى دەسەك, ءوزىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي تۋعان جەرىندەگى س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى 7 تومدىق شىعارمالار جيناعىن باسىپ شىعاردى. ەرەن ەڭبەكتى اتاقتى جازۋشى مەدەۋ سارسەكە جاسادى. ونىڭ «ەرمۇقان بەكماحانوۆ» اتتى عۇمىرناماسى ەرەكەڭە ازىرگە دەيىن تۇرعىزىلعان ەڭ زور ەسكەرتكىش دەپ بىلەمىن. بۇل كىتاپ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 2011 جىلى استاناداعى «فوليانت» باسپاسىنان, سونداي-اق, ماسكەۋدەگى اتاقتى «جزل» سەرياسىمەن جارىق كورگەنى ماعان دا ماقتانىش, ەلىمىزگە دە مەرەي.
قازىردە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اۋديتوريا, الماتى قالاسىندا كوشە, پاۆلودار جانە جامبىل وبلىستارىنداعى ەكى مەكتەپ ە.بەكماحانوۆ اتىمەن اتالۋدا. بۇيىرسا, ءوزى تۇرعان, قازىر وتباسى تۇرىپ جاتقان ۇيىنە ەسكەرتكىش-تاقتا ورناپ قالار دەگەن ويدامىز.
وسى كۇندەردەگى تاعى ءبىر قۋانىشىم, تاياۋدا «قازاق كسر-ءىنىڭ ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحى» اتتى ەڭبەكتىڭ 1943 جىلعى باسىلىمى قايتا باسىلىپ شىقتى. ەرمۇقاننىڭ رۋحىن ەلگە العاش تانىتقان اتاقتى ۇجىمدىق ەڭبەك قوي. بارىمىزگە ىستىق ءارى قىمبات. ءبىزدىڭ ءبىر اۋىز ءوتىنىشىمىزدى جەردە قالدىرماي, وسى كىتاپتىڭ جوعالىپ كەتۋىنە جول بەرمەي, جارىق كورۋىنە دەمەۋشى بولعان بولاتحان تايجان اتىنداعى قورعا, ونىڭ باسشىسى مۇحتار بالاما العىسىم شەكسىز. وسىنداي ۇرپاق ەرمۇقاننىڭ ارمانى بولعان. باقىتى دا وسى شىعار!..
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.