سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:11
1942 جىلدىڭ اقپان ايى. تۇكىرىگىڭ جەرگە تۇسپەيدى. باۋىرجان باسقارعان پولك ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە تروشكوۆ, تراحوۆو, كونشينو, باركلاۆيتسا, كاشينا, بورودينو دەگەن التى قىستاقتى نەمىستەردەن تارتىپ الدى. سوعىس تاريحىندا ءبىر بەكىنىستىڭ قولدان-قولعا بىرنەشە رەت كوشەتىنى قايتالاناتىن ءجايت. مۇنى بىلەتىن باۋكەڭ قورعانىستى كۇشەيتۋدى ويلاستىردى. نەگە دەسەڭىز, بۇلار ءۇشىن دە الگى قىستاقتاردىڭ ماڭىزى كۇشتى بولاتىن. توعىز جولدىڭ تورابى ەدى ولار.
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:11
1942 جىلدىڭ اقپان ايى. تۇكىرىگىڭ جەرگە تۇسپەيدى. باۋىرجان باسقارعان پولك ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە تروشكوۆ, تراحوۆو, كونشينو, باركلاۆيتسا, كاشينا, بورودينو دەگەن التى قىستاقتى نەمىستەردەن تارتىپ الدى. سوعىس تاريحىندا ءبىر بەكىنىستىڭ قولدان-قولعا بىرنەشە رەت كوشەتىنى قايتالاناتىن ءجايت. مۇنى بىلەتىن باۋكەڭ قورعانىستى كۇشەيتۋدى ويلاستىردى. نەگە دەسەڭىز, بۇلار ءۇشىن دە الگى قىستاقتاردىڭ ماڭىزى كۇشتى بولاتىن. توعىز جولدىڭ تورابى ەدى ولار.
تۇنىمەن جول جۇرگەن باۋكەڭ كىرپىكتەرىن ايقاستىرا باستاعان-دى. كەنەت بىتىرلاي اتىلعان اۆتومات, پۋلەمەت داۋىستارى ەستىلىپ, ماڭايعا شىپ-شىپ ەتىپ وقتار جاۋا باستادى.
– اپىر-اي, قاپىدا قالماساق جارار ەدى. كۇزەتشىلەر جاۋدىڭ كەلىپ قالعانىن قالاي بايقامادى ەكەن, – دەپ ىلگەرى جاققا كوز جىبەرگەن باۋكەڭ قارسى شابۋىلعا شىققان قاراقۇرىم جاۋ توبىن كورىپ قالدى. ۇشىپ تۇرىپ كوماندا بەرەيىن دەسە, بوراعان وق باس كوتەرتەر ەمەس. جانىنداعى باتالون كوميسسارى گۋسەۆ اۋىر جارالانىپ, قۇلاپ ءتۇستى. باۋكەڭ ونىڭ اۋزىنان قان كەتىپ جاتقانىن كورىپ, باسىن سۇيەيمىن دەپ ەدى كوميسسار: «ماعان قاراما, سوعىستى باسقارا بەر, قىمباتتىم», دەدى ارەڭ-ارەڭ سويلەپ.
كەنەت ونىڭ قىراعى كوزى ۇيلەردى تاسالاي, بۇقپانتايلاي جۇگىرىپ كەلە جاتقان كىسىگە ءتۇستى. تاني كەتتى. مالىك ەكەن, جۇرەگى جىلىپ, بويىنا ىستىق قان جۇگىرگەندەي بولدى. قايدان شىققانى دا بەلگىسىز. ەشنارسەگە قارار ەمەس. قۇستاي ۇشىپ, كوماندا بەرىپ بارادى. ونىڭ داۋىسى شىعۋى مۇڭ ەكەن, وڭ جاقتاعى كۇرتىك وكوپتاردان اۋەلى بىرەۋ, ودان كەيىن بەس-التى, ال ولاردىڭ سوڭىنان تۇتاس اۆتوماتشىلار روتاسى دۇركىرەي كوتەرىلسىن كەپ. ۋرالاعان توپ ءبىزدىڭ اسكەرلەر شەبىنە جاقىنداپ كەلىپ قالعان نەمىستەردى وقتى قارشا بوراتا قارسى الدى. تاڭ الدىنداعى وسى قاندى شايقاستى تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. ولىسپەي بەرىسپەيتىن ەكى جاق تا ءاپ-ساتتە ارالاستى دا كەتتى. بۇل كەزەڭدى پايدالانعان كەيىنگى جاۋىنگەرلەر دە ەس جيىپ, العا ۇمتىلعان ەدى. اتىلعان مىلتىق, قويان-قولتىق الىسقان جاۋىنگەرلەر, ايقاي-شۋ, ىڭىرانا قۇلاپ ءتۇسىپ جاتقان ادامدار…
نەمىستەر قولما-قول ايقاسقا شىداي الماي ولگەنى ءولىپ, ءتىرى قالعاندارى كەيىن شەگىنە قاشقاندا تاڭ دا ابدەن اعارىپ اتقان ەدى. التى قىستاق تا بۇلاردىڭ قولىندا. ورەكپىگەن جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان جاۋىنگەرلەر وزدەرىنىڭ بەكىنىستەرىنە قايتىپ جاتىر. وسى قاندى قىرعىندى جارالى كۇيىندە ءوز كوزىمەن كورىپ جاتقان باتالون كوميسسارى گۋسەۆ ارەڭ-ارەڭ سويلەپ:
– عابدۋللين جارادى, پولكتى ساقتاپ قالدى. عابدۋلليندى باتىرلىققا ۇسىنۋ كەرەك, – دەپ بىرنەشە قايتالادى. ءىنىسى مالىكتىڭ ءدال وسى جولى قايتالانباس ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنىن باۋكەڭنىڭ ءوزى دە ءبىلىپ, كوزى كورىپ تۇردى. «جاۋ جانالقىمنان الىپ, وقىستان تيگەندە مالىك بولماعاندا, – دەيدى ول. – ءتىرى مە ەكەن ءوزى… جىگىت بولسا وسىنداي بولسىن. وعان ەرىپ, جاۋعا قارسى العاش جالعىز ءوزى اتىلعان سۇڭقار كىم ەكەن؟». باۋكەڭ اديۋدانتىن وسى دەرەكتەردى ءبىلىپ كەلۋگە جۇمسادى. ول جۇگىرىپ كەتىسىمەن قىستاق بويىنداعى كوشەلەردىڭ بويىمەن اقىرىن اياڭداپ كەلە جاتقان مالىك كورىندى. جاس سۇڭقار اياعىن ازەر-ازەر باسىپ, ءىلبىپ كەلەدى. بىراق, جۇزىندە جىلىلىق, قۋانىش, ءتىپتى كۇلكى نىشانى بايقالاتىن سياقتى.
– قالاي ءتىرى قالعانسىڭ؟ – دەدى باۋكەڭ ءىنىسىنىڭ البا-جۇلبا ءۇستىن كورىپ.
– قۇداي ءبىلسىن, – دەپ ول ەكى يىعىن قۋشيتادى.
– نەمىستەرگە قارسى العاش اتىلعاندار كىمدەر؟
– ءبىزدىڭ روتانىڭ جىگىتتەرى عوي. توپتى باستاعان تولەگەن توقتاروۆ دەگەن باتىر.
مىنە, بۇل – باۋىرجان مومىش ۇلى مەن مالىك عابدۋلليننىڭ نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى قويان-قولتىق سوعىسىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ولار مۇنداي قاندى شايقاستىڭ تالايىن باسىنان وتكىزدى. ەكى ەر ءبىر-ءبىرىنىڭ باتىرلىعىنا قاتتى ءسۇيسىندى, ريزا بولىستى. ونى مالىك اعا باتىر اتاعىن العاندا باۋكەڭنىڭ:
ەل كۇيزەلگەن كەزىندە,
ەرلىك ەتكەن باۋىرىم.
جاۋ جاعادان العاندا,
باتىرلىق ەتكەن باۋىرىم.
قۇتتى بولسىن ايتامىن,
شىن جۇرەكتەن مالىگىم, – دەپ تەبىرەنە بىلدىرگەن لەبىزىنەن ايقىن اڭعارامىز. ال مالىك اعا بولسا, باۋكەڭ 1942 جىلى ءبىر شايقاستا ۇلكەن ەرلىك كورسەتىپ, «قىزىل تۋ» وردەنىن العاندا مىنانداي حات جازعان ەكەن. ونى مايداندا بىرگە بولعان قاندى كويلەك جولداستارى قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ ءوز ەستەلىگىندە كەلتىرەدى.
«كەشكى اس اياقتالا بەرگەندە اديۋدانت باۋىرجانعا پاكەت اكەلىپ تاپسىردى. ول حاتتى اشىپ وقىپ بولدى دا ماعان ۇسىندى. بۇل مالىكتىڭ حاتى ەكەن, مازمۇنى ءدال مىناداي:
قىمباتتى, باۋىرجان اعا!
قاس جاۋمەن قاھارلانا سوعىسۋدا باتىرلىق پەن ەرلىكتىڭ, ايبات پەن جىگەردىڭ, قايرات پەن تاباندىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنىڭىز ءۇشىن ەل الدىندا ەڭبەگىڭىز باعالانىپ, ۇكىمەتتەن ناگرادقا ايبىندى «قىزىل تۋ» وردەنىن العانىڭىزدى قۇتتىقتاپ, شىن جۇرەكتەن قايىرلى بولسىن ايتامىن.
ءسىز – ەرجۇرەك باتىرسىز, اقىل مەن ايباتتىڭ سارقىلىپ بىتپەس قازىناسىسىز. ءبىز ءسىزدىڭ كوك نايزانى كولدەنەڭ ۇستاعان مايدانداس تۋىسقان دوسىڭىز, اعادان ۇلگى الاتىن ءىنىڭىزبىز. جالعىز ءبىز عانا ءسىزدى قادىرلەپ ماقتان ەتپەيمىز. ءسىزدىڭ حالقىڭىز قازاق, ۇلان-بايتاق ەلىڭىز قادىرلەپ ماقتانىپ, اڭىز ەتەدى.
كۇش-قۋاتىڭىز تاسي بەرۋىنە, ەل-اناڭىز الدىندا ابىرويىڭىز ارتىپ, مەرەيىڭىز ۇستەم بولا بەرۋىنە, دەنىڭىز ساۋ بولىپ, جاۋدى جانىشتاپ جەڭىپ, امان-ەسەن بولۋىڭىزعا شىن كوڭىلدەن تىلەكتەسپىن.
ۇلى سىيلىق العانىڭىزعا الاقايلاپ قۋانۋشى, ءسىزدى قادىرلەۋشى ءىنىڭىز مالىك, 06.07.1942 ج.». مەن وقىپ بولا بەرگەندە باۋىرجان:
– وتە ماقتاپ جىبەرىپتى-اۋ, – دەپ قىزارا كۇلدى.
– ول دا وزىڭدەي باتىر عوي, باتىردى باتىر ماقتاسا ءبىلىپ ماقتايدى, – دەدىم مەن.
وسىدان كەيىن قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ اعاي ەستەلىگىن بىلاي اياقتايدى. «كەلگەلى بەرى مالىكپەن ءۇش رەت كەزدەستىم. باۋىرجاننىڭ باسىنداعى قاسيەتتەر مۇندا دا بار. سونداي وتكىر ءارى كىشىپەيىل. مالىك گۆاردياشىلاردىڭ ەرلىك ىستەرىن سالالاي كوز الدىمنان وتكىزدى.
– ەندى ءوز باسىڭنان كەشىرگەندەرىڭدى ايتشى, – دەپ ءوتىندىم مالىككە.
– ءاي, ايتاتىن نە بار, سول كوپتىڭ ءبىرى بولىپ ءبىز دە جۇردىك تە, – دەپ بۇلتاردى مالىك.
– نەگە, باتىر كوپ بولعانىمەن, ءار باتىردىڭ اتى-ءجونى بار. باۋىرجان ەكەۋىڭدى بۇكىل حالىق بىلەدى, ول تەگىن نارسە ەمەس, – دەدىم مەن.
– باۋىرجاننىڭ ءجونى باسقا عوي, ونىڭ الدىندا ءبىز ءبۇيتىپ تۇرامىز, – دەپ فۋراجكاسىن الىپ, وڭ قولىن كەۋدەسىنە توسىپ, باسىن ءيدى. باۋىرجاننان دا مالىك تۋرالى: «اقىلدى باتىر, بىلگىر جىگىت», دەپ سۇيسىنە ءسوز قىلعانىن تالاي ەستىدىم.
مىنە, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ باتىرلارىنىڭ بىرىنە-ءبىرى بەرگەن باعاسى وسىنداي. حالقىمىزدىڭ اسا ءارى تۇلعالى قوس باتىرى بويلارىنداعى اسىل قاسيەتتەرىن وسىلاي باعالاعان. جازۋدان, سيپاتتاۋدان تانباعان. مالىك اعا 1943 جىلى سوعىستا جۇرگەندە باۋىرجان تۋرالى بىلاي جازعان ەكەن.
«تىلداعى كەيبىر جولداستار باۋىرجاندى دولبارلى قارا كۇشتىڭ, قولما-قول ۇرىس, ايعايدىڭ يەسى دەپ باعالايتىن سياقتى. بۇل قاتە. باۋىرجانعا بەرىلگەن تەرىس باعا. ەڭ الدىمەن باۋىرجان اقىل مەن ويدىڭ يەسى, بارلىق قاسيەتى بويىنا جينالعان, ادامگەرشىلىگى, ەرلىگى, جىگىتشىلىگى كۇشتى, شىن ماعىناسىنداعى قولباسشى, كوماندير».
1956 جىلى كوكتەمدە باۋىرجان مومىش ۇلى وتستاۆكاعا شىعادى دا ءبىرجولا الماتىعا كەلەدى. باۋكەڭە سالەم بەرە كەلۋشىلەر كوپ بولادى. ەسىكتە دامىل جوق. جامال اپايدىڭ قازانى دا وتتان تۇسپەيدى. وسى جايلاردى باۋكەڭنىڭ ۇيىندە تۇرىپ كوزىمەن كورگەن كاكىمجان قازىباەۆ بىلايشا جازادى:
گۆارديا جاۋىنگەرلەرىنىڭ, كومانديرلەرىنىڭ كەلىسى بولەك. ولار ەسىكتەن كىرە, شەكەلەرىنە قولدارىن قويىپ:
– جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, سىزگە سالەم بەرە كەلگەن… – دەپ الدىمەن اسكەرشە امانداسادى دا, ارتىنان قۇشاقتاسادى. ءبىر كۇنى مالىك عابدۋللين كەلدى. ول دا قارۋلاستارىنىڭ ادەتىنشە قولىن شەكەسىنە قويا بەرگەندە باۋكەڭ:
– ءاي, مالىك, وسى سىرەستىرە امانداسۋعا تويدىق قوي, كەلشى, باۋىرلارشا ءبىر قۇشاقتاسايىق, – دەپ ەكى قولىن قىرانشا كەڭ جازىپ جىبەردى. ەكى باتىر قۇشاقتارىن جازا الماي, ءبىر-بىرىنە جابىسقان كۇيى ۇزاق تۇردى. ساعىنىشتىڭ جەلىمى ولاردى ءتىپتى جىبەرەر ەمەس. اس ۇيدەن شىعا كەلگەن جامال اپاي مىناۋ كورىنىسكە تەبىرەنگەنى سونشا, كوزىنە جاس الدى. «قاندى كويلەك باۋىرلار عوي. ءتىرى قالعاندارى قازاق حالقىنا قانداي ولجا بولعان» دەپ تۇرعان سياقتى. قوس باتىردىڭ وسىلايشا امانداسۋى دا كوپ جاعدايلاردى اڭعارتسا كەرەك.
1973 جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا مالىك اعا كەنەتتەن دۇنيە سالدى دەگەن قارالى حابار ەستىگەندە كوكشەتاۋدان شىققان ەلشىلەرمەن بىرگە مەن دە الماتىعا ۇشىپ باردىم. ماكەڭ شاڭىراعىنا كىرىپ-شىعىپ جاتقان حالىقتا ەسەپ جوق. ءبىر كەزدە ەكى جاعىنان ەكى ادام قولتىقتاعان ءبىر شال كىردى ۇيگە. ۇزىن بويلى, اتجاقتى, ەدىرەيگەن مۇرتى بار. ۇستىنە شاپان, باسىنا تىماق كيگەن. ول كىرگەن بەتتە ماكەڭنىڭ قىزى مايداندى كورىپ, كەڭ قۇشاعىنا الدى دا ەڭكىلدەپ ال جىلاسىن كەپ. بۇكىل دەنەسى سەلكىلدەپ ۇزاق جىلادى. سودان كەيىن مايداننىڭ ماڭدايىنان يىسكەدى. جەڭگەيدىڭ بولمەسىنە بارىپ, ونى دا قۇشاقتاپ كورىستى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن الگى كىسى دالىزگە شىقتى. ءبىزدىڭ جانىمىزدا ءبىر ميليتسيا پولكوۆنيگى تۇرعان-دى. سوعان بۇرىلدى دا كىم ەكەنىن سۇرادى. ونى بىلگەننەن كەيىن: «وتستاۆكاداعى گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلى», دەپ ءوزىن تانىستىردى. ءبىز سەلت ەتە قالدىق. باۋكەڭدى تانىماعانىمىزعا ۇيالدىق, ءارى قىسىلدىق. ول كىسىنى مۇنداي جاعدايدا كورەمىز دەپ كىم ويلاپتى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ءوزىمىز دە كۇيزەلىپ جانە كەلىپ جاتقان كىسىلەردىڭ كوپتىگىنەن بە, اسا نازار اۋدارا قويماساق كەرەك.
– ءاي, جىگىتتەر, – دەپ گۇج ەتە قالدى باۋكەڭ. – مەن اياعىمدى ازەر باسىپ تۇرمىن. بەلىم اۋىرادى عوي. قولتىقتاپ ماشيناعا جەتكىزىپ سالساڭدارشى, – دەگەندە ءبارىمىز باۋكەڭە تۇرا-تۇرا جۇگىرىستىك. قايران باۋكەم-اي دەسەڭشى, اۋىرىپ توسەك تارتىپ جاتسا دا ءىنىسى مالىك دۇنيەدەن ءوتتى دەپ حابار ەستىگەندە جاتا الماپتى عوي… وسى قارالى حابار جەتكەندە ول: «كەزەك ەرەسەن ەر ادامدارعا كەلدى», دەپ قاتتى قايعىرىپ, مۇڭايىپ قالعان…
باۋكەڭنىڭ مالىك اعانىڭ 60 جىلدىعىنا كەلۋى دە ايتا جۇرەرلىك اڭىزداردىڭ ءبىرى دەر ەدىم. ۇيدە وتىرىپ تاكسي شاقىرا الماعان باتىر كوشەدە كەزدەسەر دەپ دالاعا شىعادى عوي. قىرسىققاندا ول قۇرعىرىڭ كوشەدە دە كەزدەسە قويمايدى. سودان تاياعىنا سۇيەنىپ جاياۋ تارتادى. كەلسە, توسا-توسا شىدامدارى تاۋسىلعان جۇرت ورىن-ورىندارىنا وتىرىپ قالعان ەكەن. كوپشىلىكتىڭ قولقالاۋىمەن باۋكەڭ تورگە وزادى. ءسوز كەزەگى كەلگەندە ول كىسى باتىر ءىنىسى تۋرالى:
– اعا ايتا بىلەدى, ول ورىندى. ءىنىنىڭ دە ايتا بىلەتىن اقىلى بولادى. ايتا بىلسە, ول دا ورىندى. كەيبىر كەزدەردە مالىك ماعان:
– باۋكە, مىناۋىڭىز دۇرىس قوي, مىنا جەرىن بۇيتسەڭىز قايتەدى؟ – دەۋشى ەدى.
ءبىر رەت:
«جالعىز باتىر – جالعىز جان,
مايدانعا تۇتقا بولا الماس.
ازىناپ جالعىز ارىستان,
ورمانعا پانا بولا الماس, – دەگەن جولدارىن تىڭداپ وتىرىپ:
– باۋكە, مىنا ولەڭىڭىزدى ءسال تولىقتىرساڭىز قايتەدى, – دەدى.
– قالايشا؟
جالعىز باتىر بولعانشا,
جالپى باتىر بولسايشى, – دەگەنىڭىز دۇرىس ءتارىزدى. تاعى ءبىر كەزدەسكەندە:
– ءاي, باتىر, بەرى كەل, – دەدىم مالىككە. ول كەلدى.
– سەنىڭ انەۋكۇنگى ويىڭدى مەن جالعاستىردىم.
– قالاي, باۋكە؟
– مەن ىستەدىم دەگەنشە,
مىڭ ىستەدى دەسەڭشى.
مىڭ ىستەدى دەگەنشە,
ەر ىستەدى دەسەڭشى.
مەن مىڭدىكى بولماسام,
ەر ەلدىكى بولماسا
كىم ىستەدى دەر ەدىڭ؟ – دەپ جالعاستىردىم.
– ويپىرماي, مىناۋىڭىز ماحامبەتتىكى سياقتى عوي, – دەدى. مالىك ارابشا جازا بىلەتىن ەدى عوي. «باۋكە, مىنالارىڭىزدى جازىپ الايىنشى, ايتا جۇرەتىن نارسە ەكەن», دەپ جوعارىداعى جولداردى قايتالاپ ايتقىزىپ جازىپ الدى. مالىك مايداندا اقىلداسسام, ويىما وي قوسقان ءىنىم ەدى. مەنىڭ كوماندير بولعانىم راس. بىراق مالىك اقىلداسسام, ويىما وي قوساتىن وفيتسەر ەدى.
مىنە, باۋكەڭنىڭ باتىر ءىنىسى تۋرالى ايتقانى, بەرگەن باعاسى. ول ءىنىسىنىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرىن جوعارى باعالاعان, ءوزىن سىيلاپ, قۇرمەت تۇتقان, باسقالارعا ۇلگى ەتكەن. سول سياقتى, مالىك اعانىڭ دا باۋكەڭ تۋرالى از ايتپاعانى بەلگىلى. اعاي دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن ول كىسىنىڭ ارحيۆىنەن باۋكەڭ تۋرالى جازعان ۇزاق جىرلارى تابىلدى. سونىڭ ءبىر ءۇزىندىسى بىلاي بولىپ كەلەدى.
اقىل مەنەن قايراتىڭ,
دانالىعىڭ, ايباتىڭ,
شىققان ەدى ءبىر جەردەن.
ەرلىگىڭدى باعالاپ,
وڭكەي ءىنىڭ اعالاپ,
ەرىپ ەدىك ءبىز ەلدەن,
باتىر باۋكەڭ سوڭىڭا.
اسكەرلەرشە كيىنىپ,
ءبىر سوزىڭە سىيىنىپ,
كەلىپ ەدىك توبىڭا.
وسى ۇزاق جىردا مالىك اعا باۋكەڭنىڭ شىنشىلدىعىن, باتىرلىعىن, ادامشىلىعىنىڭ جوعارى ەكەنىن سۋرەتتەيدى. وتان الدىنداعى مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەنىن جىرلايدى. «وسەر ەلدىڭ ۇلدارى ءبىرىن-ءبىرى باتىر دەيدى» دەگەندەي, قازاقتىڭ قوس باتىرى ءومىر بويى ءبىرىن-ءبىرى جىرلاپ, سيپاتتاپ ءوتۋى كەيىنگى جاس ۇرپاققا ۇلگى دە ونەگە بولماق.
جاناتاي بەكەنوۆ,
جۋرناليست-جازۋشى,
م.عابدۋلليننىڭ نەمەرە ءىنىسى.
كوكشەتاۋ.