ءدىنسىز قوعامدى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءدىن حالىق ءمادەنيەتىنىڭ رۋحاني نەگىزى. ونىڭ قوعامدا الاتىن ورنى قاشاندا ەرەكشە. سول سەبەپتى جاس ۇرپاققا دىندەر تاريحى مەن ونىڭ قۇندىلىقتارى, رۋحاني استارى تۋرالى مالىمەت بەرۋ ءومىر تالابى. وسى ورايدا جاس جەتكىنشەكتەرگە دىندەر تاريحى مەن ىلىمدەرى تۋرالى عىلىمي نەگىزدە جازىلعان وقۋلىق اسا قاجەت. وسى قاجەتتىلىكتى قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا اكادەميك عاريفوللا ەسىمنىڭ اۆتورلىق جەتەكشىلىگىمەن 9-سىنىپ وقۋشىلارىنا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ء“دىنتانۋ نەگىزدەرى” وقۋلىعى دايىندالىپ, جارىققا شىقتى. اۆتورلىق ۇجىم قۇرامىنا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.ءابۋوۆ, ق. بەگالينوۆا, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ە. سماعۇلوۆ, يسلامتانۋشى ق.جولدىباي ۇلى كىرگەن ەكەن. ء“دىنتانۋ نەگىزدەرى” وقۋلىعىندا جالپى ءدىني سانانىڭ قالىپتاسۋى, پوليتەيستىك دىندەردەن كەيىن مونوتەيستىك دىندەردىڭ پايدا بولۋى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر مەن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني كۋلتتار جايىندا اقپارات بەرىلگەن. بۇنداي اقپاراتتار ءدىن تۋرالى ءتۇسىنىگى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن جاس بۋىن ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنى ءسوزسىز.
وقۋلىقتىڭ العاشقى تاراۋىندا ءدىني سانا قۇرىلىمى – ءدىني سەنىم, ءىلىم جانە ءدىني يدەولوگيا تۋرالى باياندالعان. ءدىني سانا ءار تاريحي كەزەڭدە, ءتۇرلى قوعامدا ءارتۇرلى دارەجەدە قىزمەت اتقارىپ, كورىنىپ وتىرعاندىعى ساراپتالعان. ءدىننىڭ ادام مەن قوعام ومىرىندەگى قىزمەتتەرى: دۇنيەتانىمدىق قۇندىلىقتارعا باۋلۋ, رەگۋلياتيۆتىك (رەتتەۋشىلىك) قىزمەتتەرى كورسەتىلگەن.
پوليتەيزم (كوپقۇدايلىلىق), مونوتەيزم (بىرقۇدايلىق), سەكتا, دەنوميناتسيا, شىركەۋ ۇعىمدارىنىڭ عىلىمي تۇسىندىرمەلەرى دە جان-جاقتى بەرىلگەن. ميفتىك سانا مەن ءدىني سانا جايىندا دا ءمالىمەتتەر وقۋشىعا تۇسىنىكتى جاتىق جازىلعان.
ءدىننىڭ باستاۋلارى مەن تاريحي تۇرلەرى دەپ اتالاتىن ەكىنشى تاراۋدا, ەجەلگى داۋىردەگى ءار ءتۇرلى انيميستىك, فەتيشيستىك, ماگيالىق, توتەميستىك ءدىني نانىمدار ءسوز بولادى. سونىمەن بىرگە, پوليتەيستىك ماندەگى ءدىني تۇسىنىكتەر ءورىس العان ەجەلگى حالىقتاردىڭ ءدىني نانىمدارىنا ارنالعان. ب.د.د. ءVى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىن الا تيگر مەن ەۆفرات وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىنا قونىستانعان كونە شۋمەرلەردىڭ ءدىني نانىمدارىنا تالداۋ جاسالعان. ەجەلگى پارسى ەلىنىڭ زورواستريزم ءدىنى جايىندا دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, ەتيكالىق ۇستانىمدارى مەن قاسيەتتى كىتابى اۆەستا جايىندا باياندايدى. ەجەلگى مىسىردىڭ كونە پاتشالىق ءداۋىرىنىڭ “پيراميدالار ءماتىنى” مەن ورتا پاتشالىق ءداۋىرىنىڭ “ساركوفاكتار ءماتىندەرى” سياقتى جەكەلەگەن جازۋلار, جاڭا پاتشالىق ءداۋىرى “ولىلەر كىتابى”, “و دۇنيەدە نەبارى تۋرالى كىتاپ” جازبالارداعى ءدىني تۇسىنىكتەرگە تالداۋ جاسالعان. سونداي-اق, كونە گرەك ميفولوگياسى مەن نانىم-سەنىمدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, قۇدايلار پانتەونى تۋرالى قىزىقتى مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن.
ءۇندى مادەنيەتىندەگى براحمان ءدىنىنىڭ قالىپتاسۋى جانە ونىڭ ءىلىمى, عۇرىپتارى مەن مەرەكەلەرى جان-جاقتى تالدانىپ, ءيندۋيزمنىڭ ب.د.د. ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتا پايدا بولۋى جانە ادامنىڭ رۋحاني قۇتقارىلۋى ءۇشىن قاجەتتى ءۇش جول: قاسيەتتى ىستەر جولى (باستى شارتى – قۇرباندىق شالۋ); تانىم جولى (مەديتاتسيا جانە قۇدىرەتتى بولمىس تۋرالى ويلار); ادالدىق جولى (قۇدايعا جانە ونىڭ راحىمىنا سەنۋ) تالدانادى.
ب.د.د. ءVى عاسىردا قىتايدا جاڭا فيلوسوفيالىق, دۇنيەتانىمدىق ءىلىم رەتىندە قالىپتاسقان كونفۋتسي ءىلىمىنىڭ كەيىن ءدىني سەنىمگە اينالعاندىعى ايتىلىپ, مورالدىق ۇستانىمدارى مەن عۇرىپتارى تالدانعان. سول سياقتى ءداوسيزمنىڭ ءدىني-فيلوسوفيالىق ىلىمدەرى دە ساراپقا سالىنادى. جاپونيانىڭ ۇلتتىق ءدىنى سينتويزم جايلى ناقتى تۇسىنىكتەر بەرىلەدى.
وقۋلىقتىڭ الەمدىك دىندەرگە ارنالعان ءۇشىنشى تاراۋى تۇڭعىش الەمدىك ءدىن بۋددا دىنىنەن باستالادى. بۋددا ءدىنىنىڭ ب.د.د. ءVى عاسىردا ەجەلگى ءۇندىستاندا پايدا بولعاندىعى ايتىلادى. نەگىزىن قالاۋشى گاۋتاما جايىندا اقپارات تا وقۋشى تۇسىنىگىنە ساي بەرىلگەن. بۋددا ءىلىمىنىڭ ءتورت اقيقاتى, سەگىز ۇستانىمى, ەتيكالىق ەرەجەلەرى ناقتى كورسەتىلگەن.
حريستيان ءدىنى مەن ونىڭ نەگىزىن سالۋشى گاليلەياداعى نازارەت دەگەن شاعىن قالادان شىققان ءدىني ۇستاز جانە ۋاعىزداۋشى يسانىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, حريستيان ءدىنىنىڭ عۇرىپتارى مەن مەيرامدارى, قاسيەتتى كىتابى ءىنجىل جايلى جان-جاقتى باياندالادى. حريستيان ءدىنىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني العىشارتتارى دا ساراپتالادى. ريم-كوتوليك شىركەۋىنىڭ باتىس ەۋروپادا ءحVى عاسىرعا دەيىن جۇرگەن ايرىقشا ۇستەمدىگى سۋرەتتەلەدى. كوتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىسى – ريم پاپاسى مەن ۆاتيكان مەملەكەتى تۋرالى دا مالىمەت بەرىلگەن. سونداي-اق, حريستيان ءدىنىنىڭ تارماعى, پروتەستانتيزمنىڭ ءدىني ءىلىمىنىڭ ەرەكشە تۇستارى وقۋلىقتا ەسكەرۋسىز قالماعان.
الەمنىڭ ەكى ميللياردقا جۋىق حالقى ۇستاناتىن يسلام ءدىنى مەن مادەنيەتىنە دە ەرەكشە توقتالىپ وتكەن. يسلام مادەنيەتى مەن بەس پارىزى, يمان شارتتارى, مازحابتار, سۋنيتتەر جانە شيتتەر ءجونىندە ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرىلادى. ادامزاتتىڭ اسىل كىتابى قۇران-كارىم جانە مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءومىرى جايىندا, يسلامداعى ايەل, مۇسىلمان مەيرامدارى, عىلىم-ءبىلىم ماسەلەلەرى ىقشامدى ءارى جەڭىل جازىلعان. وقۋلىقتا يسلامداعى جيھات ۇعىمى, سوپىلىق جونىندە دە ءسوز قوزعالعان.
بۇدان وزگە تاراۋلارىندا يسلامنىڭ قازاقستانداعى تارالۋى, ەلىمىزدەگى يسلام ءدىنىنىڭ يمام اعزام جەتەكشىلىگىندەگى حانافيتتىك-سۋننيتتىك باعىتقا بايلانىستى مالىمەتتەر بەرىلگەن.
ن. بايتەنوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ عىلىم فيلوسوفياسى جانە ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,
ب.بەيسەنوۆ, دوتسەنت.