شەشەندىك پەن قىراعىلىققا تاربيەلەۋ ءۇشىن ەرتىپ شىققان جاستى جۇمساعان كونەكوز كوپتى كورگەن قاريا:
– بالام, قاراپ قايتشى, اناۋ جاتقان ەل كوشكەن جۇرت كىمدىكى ەكەن؟ – دەيدى.
اساۋ تايىن ويناقتاتىپ بارىپ قايتقان جاس جىگىت:– اتا, بەيباستاق ەلدىڭ جۇرتى ەكەن, – دەگەن جاۋاپ اكەلەدى.
كوشكەن ەلدىڭ ورنىنان نە كوردى جاس جىگىت؟ ەكى باسىمەن دە وشاق ك ۇلىن كوسەگەن كوسەۋ كوردى.
– ونى قايدان ءبىلدىڭ؟ – دەيدى قاريا.
– اتا, كوسەۋدىڭ ەكى باسىمەن وت كوسەگەن كەلىنگە ونەگە ۇيرەتپەگەن ەنەلەرى بولسا, كوشكەن جۇرتتىڭ ورنىن جيناتاتىن باسشى – اقساقالى جوق بولسا, ول ەل بەيباستاق, كورگەنسىز بولماي ما؟ – دەپ قارسى سۇراق قويادى جاس جىگىت.
مىنە, كوشكەن جۇرتتىڭ ورنىنا باعا بەرگەن كوشپەندىلەر وسىنداي بايقامپاز. سونداعى كوشكەن اۋىلدى كورگەنسىز اتاندىرعان ءبىر عانا كوسەۋ.
كەڭ دالامىزدا, قۇدايعا شۇكىر, وزەن مەن كول جەتەرلىك. ورمان-تاۋ دا سۇلۋلىعىن اسىرىپ تۇر. سوندا بارىپ جازدا دەمالاتىندار وتىرعان ورنىن جيناماي كەتە بارادى. ويتكەنى ولار كوشپەندىلەر قالدىرعان وسىنداي ونەگەلى ءسوزدى وقىمايدى. كول جاعاسى قوقىستان ارىلمايدى, بالىعىن اۋلاپ بولىپ, بوتەلكەسىن سۋعا اتىپ كەتىپ بارا جاتادى ادامدار. ولار وزدەرىن كورگەنسىزبىز دەپ ويلاي المايدى. كەلەسى جازدا اكەدەن كورگەنىن بالاسى قايتالايدى. وسىلايشا, ءبىزدىڭ اسەم تابيعات قوقىسقا تولىپ تۇر. سۇلۋ شاھار الماتىدا جۇرگەن «مادەنيەتتى جاستار» قالتاسىندا جاتقان قاعازىن, تارتقان شىلىمىن ويلانباستان لاقتىرىپ جۇرە بەرەدى ءالى كۇن. وتكەن عاسىردا ءبىز وقىعان كەزدە سىلدىراپ سۋ اعاتىن بۇلاقتار بۇگىندە قوقىسقا تولىپ تۇرادى. نەگە؟ كوشپەندى بابانىڭ بەيباستاق دەگەن ءسوزىنىڭ مازمۇنىن ۇقپاعانداردىڭ ءىسى بۇل. ءوز انا ءتىلىمىزدى ءوزىمىز بۇزىپ وتىرعان جايىمىز بار. انا تىلىمىزدە ادامي تاربيە نەگىزى جاتقانىن ۇعا الماي ءجۇرمىز ءالى دە. جول ءجۇرىپ كەتەر بالاسىنا: «كورگەنسىزدىڭ بالاسى دەگىزە كورمە, ق ۇلىنىم», دەپ ءوز تىلىندە قيىلىپ تۇرعان انا بار ما؟ ول ءسوزدىڭ ءمانىن ۇعار بالا بار ما؟ بولسا دا ازداۋ شىعار. اناسى دا, بالاسى دا وزگە تىلدە قوشتاسادى عوي بۇل كۇندە.
«تەاتر – كيىمىلگىشتەن باستالادى» دەگەن ءسوز بار. تەاتر – مادەني ورىن, سۇلۋلىق پەن سىرشىلدىققا تاربيەلەيتىن ورىن. تاريحي كينولاردا تەاترعا بارۋ ءسان-سالتانات, وندا وتىرۋدىڭ ءوزى مادەنيەت ەكەنىن كورەمىز. كيگەن كيىمدەرى كادىمگىدەي ادەمى. ءجۇرىس-تۇرىستارى شە؟ ال بۇگىن تەاترعا نەمەن بارادى؟ مەنىڭشە, مايكا تەاترعا باراتىن كيىم ەمەس. جاستار مەنىمەن كەلىسپەيتىن شىعار, جىرتىق شالبار دا تەاترعا باراتىن كيىم ەمەس ەكەنى انىق. ادام ءوزىن-ءوزى سىيلاعانى دۇرىس قوي. ەركىندىكتىڭ دە شەگى بولماي ما؟«اناسىن كورىپ, قىزىن ال, اياعىن كورىپ, اسىن ءىش», دەگەن ماقالدى مەن كىتاپتان وقىماس بۇرىن اجەمنەن ەستىدىم. ول كەزدە ءمان بەرمەدىم, بىراق, «مي» دەپ اتالاتىن ۇلى تابيعات جاساعان كومپيۋتەرىمە جازىلىپ قالعان ەدى. جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس, تەرەڭ ءماندى ءسوز. اناعا جۇك ارتىپ تۇر. قىزىڭ ساعان تارتادى, ەرتەڭگى ادامزاتقا قالدىراتىن ءوز ۇرپاعىڭا دۇرىس جول كورسەت, ۇلگى بول دەپ تۇر ەمەس پە؟!
كوللەدجدەرگە توعىزىنشى سىنىپتان قىز بالالار كەلىپ تۇسەدى. مەن قىز بالا تاربيەسى ساعاتىن جۇرگىزەم. انامەن قاشان قالاي سىرلاسقاندارىن سۇراسام, بىرەن-سارانى بولماسا, سىرلاسقاندارى جوق دەۋگە بولادى. ول مەكتەپكە ەرتە كەتەدى, اناسىمەن وتىراتىن ۋاقىتتارى بولمايدى ەكەن. بىرگە وتىرىپ تاماق ءىشۋ سالتى دا قازىر ازايعان. ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ, اركىم ءوزى تاماقتانىپ جۇرە بەرەدى ەكەن. ال ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ داستارقانى كيەلى, تاربيە ورنى بولاتىن. «داستارقان اتتاما, ءدام تاتقان ءۇيدى سىيلا» دەپ وتىراتىن ۇلكەن ادامدار. ول دا تاربيە بولسا كەرەك. «باتانى ءوز داستارقانىڭدا ال, ءوز قازانىڭنىڭ تىلەۋىن تىلە» دەگەن سوزدەرگە قازىر ءمان بەرمەيدى. تويدىڭ دا تىلەگى مەيرامحانالاردا قالىپ جاتىر, جاستاردىڭ اجىراسۋ سانى ءوسىپ تۇر. بولاشاق كەلىن انامەن سىرلاسپاعان. تاربيە وسى جەردە ويعا قالدىرسا كەرەك. انا قىزىنا ءوزى قالاي كەلىن بولعانىن ايتىپ, قالاي انا بولعانىمەن بولىسپەيدى ەكەن. جاس قىز وندايدى كورگەنسىز جارنامالاردان ءوزى قاراپ ءوسىپ جاتىر. «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەگەن قازاق وندايدى دا ەرتە ويلاپ قويعانعا ۇقسايدى. بۇرىندا كەزدەسسە كەرەك ەرتە ەسەيەتىن قىز بالا. بىراق, ولار قۇدالاسىپ, بولاشاق كۇيەۋىنە قوسىپ جىبەرگەن, ءبىز بولساق, جاسىرىن تۇسىك جاساپ, بەتىن بوياپ جۇرە بەرۋگە ماجبۇرلەپ وتىرمىز. كامەلەتكە تولماعان قىزىنىڭ بالاسىن اناسى باقسا دۇرىس بولار ەدى, سوندا جەتىم ازايادى.
«انا – كەمە, اكە – جەزدە» دەگەن تاعى بار. بۇگىن ايتىلعان ءسوز ەمەس, ءومىر سىنىنان وتكەن ءسوز. راس قوي, تۋا سالا تاستاندى اتانىپ جاتقان بالانىڭ اكەسى قايدا؟ ول نەگە جاۋاپسىز قالا بەرەدى؟ بۇل سوزبەن دە كوشپەلى بابا كوپ سىر اڭعارتقان. انا كەمەشە سۇيرەيدى ۇرپاقتى, و باستان سولاي بولعان, سولاي بولا دا بەرەدى ەكەن. اليمەنتتى سوتپەن ىزدەپ الا المايتىنى سول, جەزدەدەي عانا جاۋاپكەرشىلىك سەزىنەدى ەكەن ولار. ەندەشە, سول ماقالدى بىلگەن قىز جىگىتكە سەنۋ مەن سەنبەۋدى ويلانار ەدى. ونى اناسى ايتپاسا, جاس بويجەتكەن ءمانىن ۇقپاي وسەدى. مىنە, قىز بالانىڭ اناسىمەن سىرلاساتىن, اناسىنىڭ قىزىمەن مۇڭداساتىن ۋاقىتى جوقتىڭ بۇكىل قوعامعا اسەر ەتىپ تۇرعان جايى بار.«قىز باققان قىسىراق باققانمەن بىردەي» دەگەن بار. ال جىلقىدان قول ۇزگەن قازاق ونىڭ ءمانىن دە تۇسىنبەيدى. «ساقتاۋعا كونبەيتىن ءۇش نارسە بار. ءبىرى – ءپىسىپ كەتكەن الما, ەكىنشىسى – سارى ماي, ءۇشىنشىسى – بويجەتكەن قىز». بۇل دا كوپتى باستان وتكەرگەن كوشپەندى بابالاردان قالعان ءسوز. انا ءتىلىن ۇققاندارعا ولاردىڭ قالدىرعان مۇراسى وتە مول. اتتەڭ, بارىنەن ايرىلىپ جۇرگەن بىزدەر عوي! ۋاقىتتى كىنالاي بەرمەي « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنان» سان سالالى قاسيەتتەرىمىزدى ىزدەۋ مۇمكىندىگى تۋعانىنا تاۋبە دەۋىمىز كەرەك شىعار.
ىزدەنەيىك, ويلانايىق, وقيىق, ۇرپاققا ايتايىق ەل بولىپ. بابالار سوزىندە قاسيەت بارىن ءبىلىپ وسكەن جاس ۇرپاق ۇلى دالانىڭ ەرتەڭىن دە باقىتقا كەنەلتەر دەپ ۇمىتتەنەيىك. بابالار باتىر بولعان دەپ قۇر كەۋدە سوقپاي, پاراساتتى بولۋ ءۇشىن قالدىرعان ادامشىلىق پەن تاربيەگە باۋلىعان ونەگەسىن جاڭعىرتايىق. ۇلى دالانى ساقتاعانداردا ۇساق نارسە جوق. التىن-كۇمىس تاقتىرىپ, اق تورعىنعا مالدىرىپ, ۇكىلەپ وسىرگەن قىز بالاسىنىڭ تاربيەسىنە كوپ كوڭىل بولگەنى تەگىن بولماسا كەرەك. قىز – ۇلتتىڭ اناسى, ازاماتتىڭ ارى. ونىڭ تاربيەسىنە بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. قوعام بولىپ ويلاناتىن نارسە بۇل!
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى