قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋلارىندا الەۋمەتتىك سالالارعا باسىمدىق بەرۋى ەل مەن جەرگە, تاريح پەن داستۇرگە, ءبىلىم-عىلىم ىسىنە, ءتالىم-تاربيە مۇراتتارىنا باسا نازار اۋدارۋى الەمدىك دامۋ مەن وزىق تاجىريبە ۇدەرىستەرىن, ۋاقىت رۋحىن تەرەڭ تانىپ, سەزىنۋگە مول ءمۇمكىندىكتەر بەردى.
ەلباسىنىڭ ءومىر تاجىريبەسىنەن, ۋاقىت رۋحىنان تۋىنداعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماڭىزدىلىعى ايقىن, تاعىلىمى مول تۇجىرىمدامالىق ماقالالارى, ءسوز جوق, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا, ۇلتتىق يدەولوگيانى نىعايتۋعا, وسىنىڭ نەگىزىندە تۇركى الەمى مەن دالا وركەنيەتىن دامىتۋعا باسىمدىق بەردى. ۇلت تاريحى مەن مادەنيەت مايەگىن كەڭ تۇردە كورسەتۋ ارقىلى تۇركى الەمىن, ونىڭ ادامزات دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن جان-جاقتى ايقىندادى. ۇلت تاريحىنىڭ باستاۋلارى مەن قاينارلارىنا, ەلدىك مۇرات پەن دۇنيەتانىم ارنالارىنا, حالىق ادەبيەتى مەن فولكلورلىق مۇرالارىنا, تۇعىرلى تۇلعالار تاعىلىمىنا تەرەڭ بويلاۋعا جول سىلتەدى. وسىنىڭ ءبارى ءتاۋەلسىزدىك تۇعىرى – ۇلت رۋحىنىڭ ايناسى ەكەندىگىنە سەنىمىمىز مول. كەمەل كەلەشەككە زور ءۇمىت ارتىپ, سەنىم ۇلعايا ءتۇستى. بۇگىنگى كۇن مەن بولاشاقتىڭ بايانى جاسامپازدىعىمەن دەن قويعىزادى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققانى انىق. ەل مۇددەسى مەن سانانى جاڭعىرتۋ جايى, تۇلعالار تاعىلىمى جانە تاريحي تانىم ارنالارى جاڭا دەرەك, تىڭ ماتەريالدار نەگىزىندە ءورىس الدى. وسى ورايدا, كەڭىستىك پەن ۋاقىت توڭىرەگىندەگى ولشەمدەر وركەنيەتتى ەلدەر تاجىريبەسى نەگىزىندە ءورىس السا, « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» مەن « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى جوبالار ءوزارا ۇندەس, ساباقتاس بولعانىمەن, بۇل باعىتتا اتقاراتىن جۇمىستار جۇيەسى جەتكىلىكتى. ازاماتتىق ۇستانىم مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى دە ەسەلەپ ارتتى.
بىزگە ءال-فارابيدەن اباي الەمىنە دەيىنگى كەزەڭ ءبىرسىپىرا تانىس بولعانىمەن, بۇل ارالىقتاعى قوعامدىق جاعداي, تاريحي تۇلعالار شوعىرىنىڭ ەسىمى مەن ەڭبەكتەرى, جازىلۋى مەن جاريالانۋ جايى, ۇلت رۋحىنىڭ جاڭعىرۋىنا قوسقان ۇلەسى قايتا قارالىپ, جاڭاشا باعالاۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىر عانا جىلقى توڭىرەگىندەگى ويلار مەن تولعانىستارعا ءمان بەرسەك, «بوتاي» مادەنيەتى, العاشقى جىلقى جونىندەگى دايەك پەن دەرەكتەر تاريحتىڭ تەرەڭىنە تارتادى. ونىڭ ءوزى اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنەن باستاپ, ونى قولعا ۇيرەتۋ, بەس قارۋى ساي ساربازدىڭ كوشپەندىلەر رۋحىن كوتەرۋگە دەيىنگى ارالىقتاعى ارەكەت-قيمىلدارى, تۇتاستاي العاندا, ەل دامۋى مەن ۇنامدى ۇردىستەردى, تاريحتىڭ ءمانىن, ءداۋىردىڭ ديدارىن ايقىن اڭعارتادى. ادام ءومىرى مەن ەڭبەگى, جاسامپازدىق جولىنداعى ەلدىك تانىم, وتان مەن وتباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگى كەڭىنەن كورىنىس بەرەدى. ءارى اۋىزشا تاريح, ەل اڭگىمەلەرى, ارحەولوگيالىق دەرەكتەر توپتاماسى بۇل باعىتتاعى جەتىستىكتەر مەن جاڭالىقتاردى ەسەلەپ ارتتىرىپ, الداعى كەزەڭدە جان-جاقتى ءارى ءجىتى زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى.
وسى ورايدا ۇلى دالانىڭ ۇلانى, قايتپاس قايسار ساق, ادۋىنى (كۇش-جىگەرى) قۋاتتى عۇننىڭ ۇرپاعى بولساق, باتىر بابالاردىڭ جولىنا ادالدىق تانىتقانىمىز ابزال. وسى رەتتەن كەلگەندە, ونىڭ باستاۋىندا «ەر قاناتى – ات» تۇر. ەلباسىنىڭ ماقالاسىنداعى: «...جىلقىنى ەڭ العاش قازاق دالاسىندا قولعا ۇيرەتكەن بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە وراسان ۇستەمدىككە يە بولدى, شارۋاشىلىق پەن اسكەري سالاداعى تەڭدەسسىز رەۆوليۋتسياعا جول اشتى» دەگەن تۇجىرىمنىڭ ماڭىزى زور. تاريحي تانىمىمىزدى بەكىتىپ, سانامىزدى جاڭعىرتاتىن تۇس تا وسى.
بۇدان باسقا, اڭ ءستيلى, ەجەلگى مەتاللۋرگيا, التىن ادام فەنومەنى الەمدىك وركەنيەت ءمانىن ايقىنداپ, قازاق مۇراتى مەن ميراسىن, دالالىق ونەردىڭ جاۋھار دا ورنەكتى ۇلگىسىن تەرەڭ تانىتادى. سونداي-اق تۇركى الەمىنىڭ گەنەزيسى, دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسى, ونەر مۇراتى مەن تەحنولوگيالار مۋزەيى, كينو ونەرى مەن تەلەۆيزياداعى كورىنىس, ۇلى ەسىمدەر جۇيەسى, الما مەن قىزعالداقتىڭ ءمانى مەن تاريحىنا قاتىستى تۇستار, ءسوز جوق, ەل مۇراتى مەن مۇددەسىن, تاريح تاعىلىمى مەن ءداستۇر تاعىلىمىن, وركەنيەتتىڭ ءمان-ماڭىزىن كەڭ تۇردە كورسەتەدى. ۇلى دالانىڭ تاريحي ۇدەرىستەرىن, ەرەكشەلىگى مەن مۇمكىندىكتەرىن دە انىق تانىتادى. ءبىر عانا اتا تاريح تاعىلىمى, حالىق ادەبيەتى نۇسقالارى مەن باي فولكلورلىق مۇرالارىمىزدىڭ ءمانى مەن سىرى كوپ جايلاردىڭ بەتىن اشادى. ەلباسىمىز ايتقانداي, مۇنىڭ ءوزى:
«...سونىمەن قاتار فولكلورلىق ءداستۇردىڭ ورتاق تاريحي نەگىزدەرىن ىزدەۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرى مەن وزگە ەلدەرگە بىرنەشە ىزدەۋ-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت» ەكەنىن العا تارتادى. «مادەني مۇرا» بويىنشا اتقارعان جۇمىستاردى جۇيەلى جالعاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءالى دە وتكىر تۇر.
ءسوزدىڭ ءتۇيىنى, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋ, تاريحي سانامىزدى جاڭعىرتۋ, ەلىمىزدىڭ مۇددەسى مەن ونىڭ قاھارماندارىن ۇلگى تۇتۋ ارقىلى بولاشاعىمىزعا باعدار جاساپ, كەمەل كەلەشەككە نىق قادام باسۋ – باستى بورىشىمىز.
ەلباسىنىڭ ءوزى اتاپ كورسەتكەندەي, «ءبىز تاۋەلسىزدىككە اڭساپ, زارىعىپ جەتتىك. ەندى سول تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتتى بەلگىلەرىن دە ەرەكشە قادىرلەۋىمىز, قاستەرلەۋىمىز كەرەك. ءاربىر ازامات قازاقستاننىڭ تۋىن, ەلتاڭباسىن, ءانۇرانىن تۇمارداي قاسيەت تۇتۋى قاجەت. ەلدىگىمىزدىڭ سىنالاتىن تۇسى وسى», دەگەن تۇجىرىمى بارشاعا ۇلگى. تاۋەلسىزدىك ءمانىن ءتۇسىنۋ, ەلدىك مۇددەنى قاستەرلەي ءبىلۋ, تاريحي تانىم مەن رۋحانياتتى قادىرلەۋ, دۇنيەتانىمدى دەربەستىك تۇرعىسىندا نىعايتا بەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى وسىندا.
ەندەشە, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: تاۋەلسىزدىك بەرىك قولدا! ەلباسى ەلدىگىمىزدى ۇيىتىپ, بىرلىگىمىزدى ارتتىرىپ, شەكارامىزدى شەگەندەپ بەردى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن تاريحي جادىگەرلەرىمىز قايتا جاڭعىردى. ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرىمىز بوي كوتەردى. اتا تاريحتاعى ەلدىك پەن ەرلىك سالتىمىز, ازاتتىق اڭساعان ەركىندىك پەن تەكتى بولمىسىمىز داڭق تۇعىرىنا كوتەرىلدى. ەلىمىزدىڭ مۇددەسى اسقاقتاپ, ۇلتتىق رۋحىمىز كوتەرىلىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى ايقىندالدى.
تۋعان ۇلتىمىزعا دەگەن رۋحاني ءسۇيىسپەنشىلىك سەزىمىمدى, كوڭىل تولقىنىن جۇرەكتى كەرنەگەن جىر جولدارىمەن جەتكىزگەندى ءجون كوردىم:
وۋ, دۇنيە-اي, ءار زامان تۋادى
ەكەن دارالانىپ,
اتا ءسوزى – باتا سوزدەي جۇرەكتە
سارالانىپ.
تاۋەلسىزدىگى ەلىمنىڭ تۇعىرلى
بولعان سايىن,
كەۋدەمدە نامىس وتى جانادى انىق!
وۋ, دۇنيە-اي, ءبىرتۇتاس ەلىم باردا
ءتىرى بولام,
ءتىرى بولام, زامانىمنىڭ ولمەس
جىرى بولام.
ماڭگىلىك ەل جولىنداعى ءبىر مۇددە,
ءبىر ماقساتتى,
جاساي بەرشى, جاساي بەر, قازاعىم,
ۇلى دالام!..
وۋ, دۇنيە-اي, تالايعا تاريح بوپ
وتكەن زامان,
قاسيەتتى بابالار ماڭگىلىك كەلمەسكە
كەتكەن زامان,
بۇگىنگى كۇن ۇلى قازاق داناسى مەن
بالاسىنا,
ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن جەتكەن زامان!
ۇلتتىق اتا تاريحىمىزدىڭ ءمانى مەن تاعىلىمى دا وسى. بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى دا وسىعان سايادى.
جارقىنبەك جاقسىمبەتوۆ