م.شونىڭ كولەمى 1 033 بەتتىك 2 تومدىق وقۋلىعى جاقىندا وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ يگىلىگىنە اينالماق. بۇل تۋىندىنى كەڭەستىك جانە قازىرگى وتاندىق حالىقارالىق قۇقىق باعىتىنداعى وقۋلىقتارمەن سالىستىرساق, وندا بىرنەشە ەرەكشەلىگىن اتاپ وتۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن, م.شونىڭ وقۋلىعىندا حالىقارالىق, بريتاندىق, امەريكالىق جانە وزگە دە سوتتاردىڭ حالىقارالىق جاريا قۇقىقتىڭ داۋلى ماسەلەلەرى بويىنشا شەشىمدەرى كەڭىنەن جانە تەرەڭ تالدانعان. باسقاشا ايتقاندا, بۇل – حالىقارالىق قۇقىق تەورياسىمەن, تالداۋىمەن بايلانىستى وزىندىك پراكتيكالىق كەيستەر جيناعى. ءبىزدىڭ حالىقارالىق قۇقىق وقۋلىقتارىندا مۇنداي جوق. بۇل – پرەتسەدەنتتەر. بارىمىزگە بەلگىلى, ءبىز انگليا مەن ۋەلس پرەتسەدەنتتەرىنىڭ كومەگىمەن نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن جەدەل دامىتۋدى قالايمىز. ەگەر ءبىز وسى جانە باسقا دا وسىعان ۇقساس بريتاندىق وقۋلىقتاردىڭ كومەگىمەن ستۋدەنتتەردى وقىتا باستاساق, وندا دىتتەگەن باعىتتا ايتارلىقتاي العا جىلجيمىز.
ەكىنشىدەن, ۇلىبريتانيادا, اقش-تا حالىقارالىق قۇقىقتى وقىتۋ پروتسەسىندە حالىقارالىق-قۇقىقتىق پراكتيكاعا باسىمدىق بەرىلەدى (شامامەن 60-70%-عا دەيىن). ال تەوريانىڭ ۇلەسى – 30-40%. بىزدە تەورياعا ءبولىنەتىن ۋاقىت كوپ, پراكتيكاعا وتە از. وسى اراقاتىناستى تەرەڭ زەرتتەپ, قايتا قاراۋ قاجەت.
ۇشىنشىدەن, م.شونىڭ وقۋلىعىندا حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا ءبىزدىڭ وقۋلىقتارىمىزدا جاريالانباعان تاقىرىپتار بار. ولاردى اتاپ ايتساق:
- حالىقارالىق قۇقىق تاريحىن پوزيتيۆيستىك جانە تابيعي قۇقىق تۇرعىسىنان جاريالاۋ;
- مەملەكەتتەردىڭ كوندومينيۋمى;
- ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ءارتۇرلى ەۋروپالىق كونۆەنتسيالاردى تالداۋ;
- ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ەۋروپا سوتىنىڭ مارتەبەسى مەن قىزمەتىن تەرەڭ تالداۋ;
- الەم ەلدەرى بويىنشا ءىس جۇزىندە بارلىق حالىقارالىق قىلمىستىق سوتتاردىڭ قىزمەتى;
- حالىقارالىق جاريا قۇقىق اياسىنداعى ەستوپپەل مەن سەرۆيتۋتتار;
- حالىقارالىق قۇقىقتاعى يۋريسديكتسيا قاعيدالارى.
مەن اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, كانادانىڭ حالىقارالىق جەكە قۇقىق, سونداي-اق حالىقارالىق قۇقىق سالاسى – حالىقارالىق ۆاليۋتا-قارجى قۇقىعى, حالىقارالىق ەكونوميكالىق قۇقىق (دسۇ قۇقىعى) بويىنشا باتىس اۆتورلارىنىڭ جەكەلەگەن وقۋلىقتارىن قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايمىن. باتىس مەتودولوگياسى مەن وتاندىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق قۇقىق كۋرسىن قايتا وڭدەپ, مۇمكىندىگىنشە باتىس مەكتەبىنىڭ بار جاقسىسىن ەنگىزۋگە تالپىنۋىمىز قاجەت.
وسىعان بايلانىستى سيلابۋستاردا, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن شەڭبەرىندە وقۋ, جۇمىس باعدارلامالارىندا حالىقارالىق قۇقىق كۋرسىنىڭ قوسىمشا تاقىرىپتارى مەن قوسىمشالارىن پىسىقتاعان ءجون بولار ەدى. سونىمەن بىرگە حالىقارالىق جاريا قۇقىق بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جالپى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىن پىسىقتاۋدىڭ, تالقىلاۋدىڭ جانە قابىلداۋدىڭ ءمانى بار. ينتەراكتيۆتىك ديسكۋسسيا جانە مي شابۋىلىنىڭ تاسىلدەرى ارقىلى كەيستەردى شەشۋ, سوت شەشىمدەرى نەگىزىندە حالىقارالىق قۇقىق كۋرسىن زەردەلەۋدى كەڭەيتۋ جانە تەرەڭدەتۋ كەرەك. مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارۋ جانە حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا بارلىق سوت شەشىمدەرىنىڭ ماتىندەرىن جاريالاۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورىنىڭ ءۇيلەستىرۋىمەن دايىندالعان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ۆيدەولەكتسيالار كۋرسىنان ءوتۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ول كۋرستاردىڭ بارلىعى ينتەرنەت ارقىلى ەركىن قولدانىسقا بەرىلگەن.
مالكولم شو وقۋلىعىنىڭ, باسقا دا باتىس اۆتورلارىنىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا كۋرستىڭ وقۋ باعدارلاماسىن, كۋرستىق جانە ديپلومدىق جۇمىستاردىڭ تاقىرىبىن, ەسسەلەردى, ادىستەمەلىك نۇسقاۋلاردى, پراكتيكالىق ساباقتاردىڭ, ترەنينگتەردىڭ جوسپارلارىن, حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا دارىندى ستۋدەنتتەرگە ارنالعان جەكە وقۋ جوسپارلارىن پىسىقتاعان ءجون بولار ەدى. حالىقارالىق قۇقىق پراكتيكاعا باعىتتالعان وقۋ تراەكتورياسىنىڭ شەڭبەرىندە بولۋى ءتيىس. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە وزگە دە مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ مامانداندىرىلعان باسقارمالارى, سىرتقى بايلانىس بولىمدەرى, ءىرى مەملەكەتتىك جانە جەكە كومپانيالار, ۋنيۆەرسيتەتتەر ستۋدەنتتەردىڭ وندىرىستىك پراكتيكادان, تاعىلىمدامادان ءوتۋىن تۇراقتى نەگىزدە قامتاماسىز ەتۋى شارت. بۇل قازاقستاندىق زاڭ نورمالارى نەگىزىندە وسى مەكەمەلەردىڭ مىندەتى بولۋى ءتيىس.
«حالىقارالىق قۇقىق» دەپ اتالاتىن وقۋ ءپانى حالىقارالىق قاتىناستار, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, حالىقارالىق جۋرناليستيكا, حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستار سياقتى بارلىق حالىقارالىق ماماندىقتاردىڭ وقىتۋ پروتسەسىندە ەلەكتيۆتى ەمەس, مىندەتتى ءپان رەتىندە وقىتىلۋى كەرەك. سەبەبى مالكولم شونىڭ «حالىقارالىق قۇقىق» وقۋلىعىنا ۇقساس وقۋلىقتار جوعارى سۇرانىسقا يە دەپ ويلايمىن.
بۇگىنگى ستۋدەنتتەر – ەرتەڭگى قازاقستاندىق سۋديالاردىڭ حالىقارالىق سيپاتتاعى پروبلەمالىق ماسەلەلەر مەن وزگە دە داۋلار بويىنشا شەشىمدەردى دۇرىس قابىلداۋى, حالىقارالىق ارەنادا ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى مۇددەلەرىن سەنىمدى قورعاۋى بىزگە بايلانىستى. بۇكىل الەم قازاقستاندىق سوت جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى تۇستارىنا ءجيى دايەكسوز كەلتىرسە, قازاقستان ءيميدجىن كوتەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى سول بولماق.
مارات سارسەمباەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور, «حالىقارالىق قۇقىق» وقۋلىعىنىڭ عىلىمي رەداكتورى