تۇساۋكەسەردىڭ بەتاشارى رەتىندە كوپشىلىك قاۋىمعا «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» اتتى دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى. تۇركى ينتەگراتسياسى – دەگەنمىز تۇركى دۇنيەسىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى, ساياسي-ءالەۋمەتتىك تۇتاستىعى. ال تاريحي تۇرعىدان تاپسىرلەيتىن بولساق, وتكەن عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تۇركى دۇنيەسىنىڭ باسىن قوسىپ, ەل قىلماققا نيەت ەتكەن ارمانى. جوعارىداعى فيلمنەن ءبىز وسىنى اڭعاردىق.
ودان كەيىن قوس تۋىندىنىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى ءسوز قوزعاعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ: «حالقىمىز «جاقسى كىتاپ – جان ازىعى» دەگەندەي بۇگىن قوس تۋىندىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ وتىر. بۇل كىتاپتاردىڭ كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزى زور. ەڭ الدىمەن «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» باسىلىمىنا توقتالساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءالەمدەگى تۇركى حالىقتارىن ءوزارا جاقىنداستىرۋعا جاساعان ىقپالى تۋرالى مول مالىمەت بار. ياعني ەلباسىنىڭ كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى مەن ماڭىزدى قادامدارعا بارۋداعى دانالىق قىرى تولىق اشىلعان. مۇندا جازىلعان دۇنيە جۇزىنە تانىمال سالماقتى ساياساتكەرلەردىڭ, عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ پىكىرلەرى ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ زور قايراتكەرلىگىن اڭعارۋعا بولادى. ال «ەلوردا ەپوپەياسى» كىتابىندا قازاقتىڭ باس شاھارى جاقىندا عانا اتاۋى «نۇر-سۇلتان» بولىپ وزگەرگەن استانامىز جايلى كوپتەگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ جىلى پىكىرلەرى توپتاستىرىلىپتى. ەلباسى «استانا – وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىك تىرەگى» دەپ ەدى. سول سەبەپتى ەلوردا تاريحى – تاۋسىلماس مۇرا. بۇل قوس كىتاپ ءار ءۇيدىڭ تورىندە تۇرادى دەگەن ءۇمىت زور» دەي وتىرىپ, تۋىندىلاردى جارىققا شىعارعان ەكى ۇجىمعا العىسىن ءبىلدىردى.
مادەني شارانى ۇيىمداستىرۋشى تاراپ وكىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, ءوزى باسقارىپ وتىرعان اكادەميا سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردە الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزگەنىن, وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى دۇنيەسىنىڭ ەڭ تانىمال تۇلعاسى رەتىندە تانىلعانىن اتاپ ءوتىپ, قوس تۋىندىنىڭ مازمۇنىنا توقتالدى.
– «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» كىتابىندا تۇركى الەمىنىڭ ساياساتكەرلەرى مەن كوشباسشىلارىنىڭ ەلباسى نۇرسۇلان نازارباەۆ تۋرالى پايىم پىكىرلەرى مەن سارابدال ساراپتامالارى ايتىلسا, ەكىنشى كىتاپ «ەلوردا ەپوپەياسىندا» وتكەن 2018 جىلى ەلوردانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ەل گازەتى «ەگەمەندە» جارىق كورگەن 280-نەن استام ماقالا, سۇحبات, ساراپتاما, ەستەلىكتەر توپتاستىرىلدى, – دەگەن دارحان قۋاندىق ۇلى, ءتۇركى جۇرتىنىڭ تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن كەلەلى كەزدەسۋلەرگە ۇيىتقى بولعان ەلباسى ن.نازارباەۆ تۇركى كەڭەسى, تۇركى اقساقالدار كەڭەسى, تۇركپا, تۇركسوي, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى سياقتى ىرگەلى ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋىنا باستاماشى بولعانىن, سونىڭ ناتيجەسىندە 2010 جىلى تۇركىستاندا وتكەن جيىندا تۇركيانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ابدوللا گۇل ەلباسىنىڭ يىعىنا اق شاپان جاۋىپ, قولىنا اسا تاياق ۇستاتىپ, ونى «تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى» رەتىندە باعالاعانىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا دارحان مىرزا قوس تۋىندىنىڭ جارىق كورۋىنە قولداۋ كورسەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ پەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترى داۋرەن اباەۆقا العىس ءبىلدىردى.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان قوس تۋىندى – قازىرگى ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ساياسي ۇدەرىستەر كەزەڭىنە قاتىستى اسا قاجەت دۇنيە. ەلباسىمىز تەك تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى عانا ەمەس, الەم قوعامداستىعى, سونىڭ ىشىندە تۇركى دۇنيەسىندە ىرگەلى ىستەرگە باستاماشى بولعان تۇلعا. ەلباسىنىڭ تولايىم ءىسى اتالعان كىتاپتاردا وتە ءساتتى باياندالعان. ويتكەنى تۇركى الەمى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ءوزىنىڭ اقساقالى رەتىندە قابىلدايدى. بۇعان بىردەن-ءبىر دالەل: ارقيلى جاعدايدا جەر شارىندا تۋىنداعان شيەلەنىستەردىڭ دۇرىس شەشىلۋىنە ەلباسىنىڭ تۇلعالىق قاسيەتى ىقپال ەتۋدە. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. سول سەبەپتى ەلباسىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايراتكەرلىگى, اسىرەسە «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» اتتى كىتاپتا جان-جاقتى كورسەتىلگەن. ەكىنشى كىتاپ «ەلوردا ەپوپەياسىنا» كەلەر بولساق, شىن ءمانىندە قازىرگى ەلوردامىزدىڭ ءاربىر كىرپىشى ەلباسىنىڭ تەرىمەن قالاندى. اسا قىسقا ۋاقىتتا قالا ساياسي تاراپتان وتە كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشەتىن قۋاتتى بەدەلگە يە بولدى. اتاپ ايتقاندا, سيريادا ورىن العان ب ۇلىنشىلىك نەمەسە رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك سياقتى حالىقارالىق شيەلەنىستى وقيعالاردىڭ نۇكتەسى ەلوردادا قويىلدى.ءامىرحان راحىمجانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى:
– بۇل تۋىندىلاردا ەلباسىنىڭ كوپقىرلى قايراتكەرلىگى ەكى باعىتتا تولىمدى تۇردە جازىلعان. سونىڭ ءبىرىنشىسى – ەلباسىمىزدىڭ بارشا تۇركى جۇرتىن ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرىپ, باسىن قوسۋعا دەگەن ەرەن ەڭبەگىن ايگىلەسە, ەكىنشى كىتاپتا قازاق تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوز قالاۋىمىزبەن استانامىزدى تاڭداپ, الاساپىران جىلدارى ونى كوشىرۋدىڭ ماشاقاتى مەن جاڭا جەرگە ەل ءۇمىتىن ورنىقتىرۋدىڭ اسا قيىن شارۋاسىن اتقارىپ شىققان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اڭىز ەرلىگى باياندالادى. القيسا, قازاقتىڭ اقىنى ماعجان جۇماباەۆ «ەنشى الىپ قالىڭ تۇرىك تاراسقاندا, قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا» دەگەنىندەي, «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» اتتى كىتاپتا بىرقاتار مەملەكەت باسشىلارىنىڭ, الەمگە تانىمال ساياساتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ ەلباسى تۋرالى پايىمدى پىكىرلەرى, قۇندى ويلارى توپتاستىرىلىپتى. سونداي-اق تۋىندى تۇركى حالىقتارىن تۋىسقاندىققا, بىرلىككە, ىنتىماققا ۇندەيتىن ومىرشەڭ رۋحاني ماڭىزعا يە.فاحريددين قاراتاەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– ادامزات تاريحىندا ىزگى ىستەرىمەن ەلگە تانىلعان اتاقتى حاليفا حارۋن راشيد ءوزى جاۋلاعان ەلگە «كىتاپ سالىعى» دەيتىن ءپاتۋا ەنگىزگەن ەكەن. دەمەك, بۇل وقيعا كىتاپتىڭ ادامزات ومىرىنە قاجەتتىلىگىنىڭ ءدالەلى بولسا كەرەك. وسى ورايدا حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە وراي جارىق كورىپ وتىرعان قوس كىتاپ كوپشىلىكتىڭ قۋانىشى. اسىرەسە كۇللى تۇركى دۇنيەسىن تۇگەندەۋشى تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگىنە «ءتۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» دەپ باعا بەرىلۋى وتە ورىندى ءارى دۇرىس تاڭدالعان شەشىم. اتالعان تۋىندىنى وقىعان جاننىڭ ماقتانىش سەزىمى ويانارى ءسوزسىز. مۇنداعى الەم ساياساتكەرلەرى تاراپىنان ەلباسىنا بەرىلگەن ساياسي سيپاتتامالار بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ جاڭا كەلبەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى اڭعارتادى. ماسەلەن, تۇرىك ەلىنىڭ باسشىسى رەجەپ ەردوعان «تۇركى بىرلىگى جولىنداعى مارتەبەلى ىسكە ن.نازارباەۆتىڭ ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز» دەپ باعا بەرۋى زور ابىروي.جەەنبەك كۋلۋباەۆ,
قىرعىزستاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى:
– بۇگىن تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان قوس تۋىندىنىڭ ءبىرى – «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» كىتابىندا قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جايلى تولىمدى, ساياسي تۇرعىدان شىنايى ساراپتالعان جازبالار توپتاستىرىلىپتى. تۋىندىدا دۇنيە جۇزىنە تانىمال ساياسي ساراپشىلار مەن عالىمدار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى دۇنيەسىنە ىقپالى جانە ولاردىڭ گۋمانيتارلىق ءھام مادەني جاقتان ءبىرىگۋىنە, ەكونوميكالىق-ساياسي تۇرعىدان جاقىنداسۋىنا قوسقان زور ۇلەسىن ايتۋمەن بىرگە, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا بەدەلىنىڭ كوتەرىلۋىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى جايلى كەڭىنەن بايانداپتى. اتالعان كىتاپتىڭ باس كەيىپكەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇركى دۇنيەسىنىڭ تانىمال تۇلعالارى – تۇرعىت وزال, سۇلەيمەن دەميرەل, گەيدار اليەۆ, مىنتەمىر شايميەۆ, ت.ب. قاتارىندا تۇرعان قايراتكەر. ويتكەنى قازاقستان ەلباسى وتە كورەگەن, عالامدىق ساياساتتى جەتىك مەڭگەرگەن ادام.
راشاد ماممادوۆ,
ازەربايجاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى:
– قازىرگى تاڭدا ازەربايجان رەسپۋبليكاسى مەن قازاقستان ەلى اراسىنداعى دوستىق, ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس جىل وتكەن سايىن جاڭا سەرپىنمەن تىڭ باعىتتا دامىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىستىڭ قالىپتاسۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى زور. باسقاسىن ايتپاعاندا, كەڭەس وداعى ىدىراماي تۇرعان 1991 جىلدىڭ كۇزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باكۋگە ات باسىن بۇرىپ, ءتۇبى ءبىر تۋىسقان ەكى حالىقتىڭ بايلانىسىن نىعايتۋدىڭ ىرگەتاسىن ءوز قولىمەن قالاعان بولاتىن. سول تۇستا الەم نازارىن اۋدارعان تاۋلى قاراباق ماسەلەسى كۇيىپ تۇرعان ەدى. ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولسا, تۋىسقان ازەربايجان ەلىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ جولىندا تۋىنداپ وتىرعان ب ۇلىنشىلىكتى بەيبىت جولمەن رەتتەپ, كورشىلەس ەكى حالىق ازەربايجان-ارميان قاتىناستارىن حالىقارالىق قۇقىقتىق نەگىزدە شەشۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان بولاتىن. مىنە, سودان بەرى قاراي ازەربايجان مەن قازاقستان اراسىنداعى ارىپتەستىك تۇراقتى تۇردە جاندانىپ, جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى.