ماسەلەن, ورىس تىلىندەگى ءبىر عانا «اتسي» جۇرناعىمەن جازىلاتىن تەرمين سوزدەردىڭ ۇزىن سانى 884 ەكەن: اۆياتسيا, اسسوتسياتسيا, اداپتاتسيا, اسسيگناتسيا, ۆارياتسيا, گلوباليزاتسيا, دەكلاراتسيا, پريۆاتيزاتسيا جانە ت.ت. ۇلتتىق زاڭناما تەرميندەرىنىڭ قورىنداعى شەت ءتىلىنەن ەنگەن تەرميندەردىڭ ءبارى بولماسا دا, دەنى بۇگىنگى تاڭدا ورىس ءتىلىندەگى وسى «اتسي» جۇرناعى ارقىلى جازىلعان نۇسقاسىندا قولدانىلادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى قازاق تىلىندە ونىڭ ءدال ماعىناسىن بەرەتىن بالاما سوزدەردىڭ بولماۋى جانە زاڭ نورماسىنىڭ ءمانىن اشا المايتىندىعىنان دەگەن پايىمنان تۋىنداپ وتىر. ايتسە دە ماعىنالىق جانە زاڭي نورماسى جاعىنان شەت ءتىل تەرميندەرىنە قازاقشا بالاماسى ءساتتى تابىلعان تەرميندەردىڭ ۇلتتىق تىلىمىزدەگى زاڭي قولدانىسقا ەنگەن مىسالدارى دا از ەمەس, ايتالىق, ۇگىت (اگيتاتسيا), جەكەشەلەندىرۋ (پريۆاتيزاتسيا), قاۋىمداستىق (اسسوتسياتسيا), قۇجاتتاما (دوكۋمەنتاتسيا), جاھاندانۋ (گلوباليزاتسيا), جاريالانىم (پۋبليكاتسيا), ورتالىقتاندىرۋ (تسەنتراليزاتسيا) جانە تاعى باسقالارى. قازاقشا جۇرناقتار ارقىلى دا وسى تەكتەس تەرميندەر وزدەرىنىڭ تۇبىرلىك نەگىزىن ساقتاپ, تەرميندىك قورىمىزدان ورىن العان, ماسەلەن, روتاتسيا – روتاتسيالاۋ, دەموكراتيزاتسيا – دەموكراتيالاندىرۋ, حيميزاتسيا – حيميالاندىرۋ, ەلەكتروفيكاتسيا – ەلەكترلەندىرۋ.
ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتقان ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ەردەن قاجىبەكتىڭ ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق, ورفوەپيالىق جانە باسقا دا نورمالارىن بۇزباي, شەتەلدىك تەرميندەردى قازاقشا ايتۋعا ءتيىسپىز. بۇل بۇكىل الەمدە قولدانىلىپ وتىرعان تاجىريبە دەگەن پىكىرى وتە ورىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر شەت تىلگە عانا ءتان ارىپتەر الىپبيدە بولماسا, تەرمين اۋدارىلۋى ءتيىس. بۇگىندە قازاق تىلىندە 30 ميلليون ءسوز بار. الداعى بىرنەشە جىلدا ءسوز سانى 100 ميلليونعا جەتۋى مۇمكىن. وسىنشالىق ءتىل بايلىعىمەن تەرميندەردى اۋدارۋدا قيىندىق تۋدىرمايدى.
زاڭ تەرميندەرىنە قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ, ارينە, ونىڭ نورمالىق دالدىگىن ساقتاۋ. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا شەتتەن ەنگەن تەرميندەردىڭ ءتۇبىرىنەن اۋىتقىماي, بىراق ءوز ءتىلىمىزدە جاڭا ەملە مەن جاڭا ورفوگرافيا ەرەجەسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ترانسكريپتسيالاۋ ورىندى. بۇل ورايدا حالىقارالىق قولدانىستاعى تەرميندى ءوز ءتىلىمىزدىڭ لەكسيكالىق زاڭدىلىعى مەن ەرەجەلەرىنىڭ دەڭگەيىندە اتاۋلىق ءتۇبىرىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلتتىق زاڭناما لەكسيكاسىنىڭ نەگىزىندە جاساۋ باستى شارت.لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ تەك ءالىپبي اۋىستىرۋمەن عانا شەكتەلمەسە كەرەك. بۇل – شىن مانىندە ۇلكەن رەفورما, ۇلتتىق ءتىلىمىزدى جاڭعىرتۋداعى, ءتىپتى اۋقىمدى تۇرعىدان العاندا, ۇلتتىق سانامىزدا رۋحاني جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى رەفورما. ارينە كەز كەلگەن رەفورما قيىندىقسىز ىسكە اسا قويمايتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى, لاتىنعا كوشۋ بارىسىندا, بىزدەر دىبىس-ءارىپ-ەملە ۇشتىگىنىڭ تۇتاستىعىن عىلىمي-تاجىريبەلىك ءارى ادىستەمەلىك تۇرعىدان ۇشتاستىرا ءبىلۋىمىز قاجەت.
قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنا جاڭا ءۇردىس بەرىپ وتىرعان بۇل رەفورما مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە دە زور ۇلەس قوسادى. سول تۇرعىدان كەلگەندە ۇلتتىق ءالىپبيىمىزدى لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەۋ – ۋاقىت تالابى. الەمدەگى 200-دەن استام مەملەكەتتىڭ 112-ءسى, بىلايشا ايتقاندا, الەم حالىقتارىنىڭ 60 پايىزى, ياعني 4,5 ميللياردى وزدەرىنىڭ جازۋ-سىزۋ مادەنيەتىندە لاتىن ءالىپبيىن قولدانادى ەكەن. ەجەلگى ءتول جازۋلارىنىڭ داستۇرىنەن اينىماي كەلە جاتقان قىتاي مەن جاپونيا سياقتى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءوزى دە سوڭعى جىلدارى بارلىق جارناما اگەنتتىكتەرىنىڭ اقپاراتتىق اتالىمدارىن لاتىن الىپبيىمەن جازا باستاعانى دا بارشاعا ءمالىم. مىنە, وسى دەرەكتەردىڭ وزىنەن-اق لاتىن گرافيكاسىنىڭ دۇنيە ءجۇزى اۋماعىنداعى ماڭىزىنىڭ ايرىقشا مانگە يە بولا باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءتىلىمىزدى شۇبارلاندىرۋدان ارىلتادى دەسەك, ۇلتتىق زاڭناما تەرميندەرىنىڭ دە ساپالىق جاعىنان وڭ وزگەرىستەرگە ۇشىرايتىنى اقيقات. وسى كەزگە دەيىن كيريلل گرافيكاسىنىڭ ىقپالىمەن دۇرىس جازىلماي, ورىس ءتىلىنىڭ فونەتيكاسىنا ساي ايتىلىپ, جازىلىپ كەلگەن بىرقاتار تەرميندەر ءوزىنىڭ شىنايى ۇلتتىق سيپاتىن يەلەنەدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭناما تەرميندەرىنە دە قاتىستى ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا جيناقتالىپ, سارالانعان جانە زاڭ لەكسيكاسىنىڭ نەگىزىن قۇراپ وتىرعان, قولدانىسقا ەنگەن تەرمين قورىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە ىڭعايلاۋ جۇمىسى قازىردەن باستاپ قولعا الىنا باستاۋى ءتيىس. رەسپۋبليكالىق قۇقىقتىق اقپارات ورتالىعىنىڭ قورىندا جيناقتالعان زاڭنامالىق قۇجاتتاردىڭ تەرمينولوگياسىن جاڭارتىلعان ورفوگرافيا مەن ەملەنىڭ نەگىزىندە سارالاۋ ارقىلى لاتىن نەگىزدى ۇلتتىق الىپبيدەگى ءار سالانىڭ قۇقىق تەرميندەرىنىڭ تۇتاستاي ءبىر جۇيەلى ستاندارتىن جاساۋعا بولادى. مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلتتىق زاڭناما ءماتىنىنىڭ لاتىن الىپبيىندە جازىلۋى لەكسيكالىق, تەرمينولوگيالىق جاڭا ساپالىق وزگەرىستەردى قامتيتىنى ايقىن. كيريلل الىپبيىندە قولدانىسقا ەنگەن بۇگىنگى تەرميندەردىڭ ايتىلۋى (ورفوەپياسى) مەن جازىلۋى (ورفوگرافياسى) لاتىن گرافيكاسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ تولىق زاڭدىلىعىمەن جازىلۋعا ءتيىس. ۇلتتىق زاڭناما لينگۆيستيكاسىنىڭ نەگىزىن جاسايتىن تەرميندەردىڭ, اسىرەسە حالىقارالىق ورتاق قولدانىستاعى, ءتۇبىرى لاتىنشا جانە ەۋروپانىڭ باسقا دا تىلدەرىنەن ەنگەن تەرميندەردىڭ لاتىن الىپبيىندە قازاقشالانۋى مۇقيات سارالاۋ مەن ىزدەنىستەردى تالاپ ەتەدى. بۇل زاڭناما تەرميندەرىن قازىردەن-اق ۇلتتىق تىلىمىزگە ءبىرجولا بەيىمدەۋ جۇمىسىن جانداندىراتىنى ءسوزسىز.
ءمادي ايىمبەتوۆ,
قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى