سەنبى, 8 جەلتوقسان 2012 7:25
اتاقتى, تانىمال تۇلعالار جايلى ءسوز قوزعاعاندا, ادەتتە, شىعارماشىلىق ادامىنىڭ وسىنشالىقتى بيىك دارەجەگە جەتۋىنە ءوز تاراپىنان ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, بولمىس-بىتىمىمەن بىتە قايناسىپ, ولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشى وقىرمانى, ەڭ ءادىل سىنشىسى, ەڭ باستىسى – اناسىنان كەيىنگى تىلەۋقور ءتىلەكشىسىنە, ياعني دۇنيەدەگى ەڭ جاقىن, ەڭ سەنىمدى ادامىنا اينالعان قۇداي قوسقان قوساعى جايلى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. بايقاساڭىز, مۇنداي ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى ىشكى تەرەڭ تۇسىنىستىك, شىنايى جاناشىرلىق بارا-بارا ۇلى ماحابباتقا, ۇلكەن ءسۇيىسپەنشىلىككە ۇلاسىپ جاتادى.
سەنبى, 8 جەلتوقسان 2012 7:25
اتاقتى, تانىمال تۇلعالار جايلى ءسوز قوزعاعاندا, ادەتتە, شىعارماشىلىق ادامىنىڭ وسىنشالىقتى بيىك دارەجەگە جەتۋىنە ءوز تاراپىنان ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, بولمىس-بىتىمىمەن بىتە قايناسىپ, ولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشى وقىرمانى, ەڭ ءادىل سىنشىسى, ەڭ باستىسى – اناسىنان كەيىنگى تىلەۋقور ءتىلەكشىسىنە, ياعني دۇنيەدەگى ەڭ جاقىن, ەڭ سەنىمدى ادامىنا اينالعان قۇداي قوسقان قوساعى جايلى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. بايقاساڭىز, مۇنداي ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى ىشكى تەرەڭ تۇسىنىستىك, شىنايى جاناشىرلىق بارا-بارا ۇلى ماحابباتقا, ۇلكەن ءسۇيىسپەنشىلىككە ۇلاسىپ جاتادى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى جازۋشى-جۋرناليست بالعابەك قىدىربەك ۇلى اياۋلى جارى سافۋرا ءسايدالىقىزىمەن 41 جىل بىرگە وتانداسىپ, ورەلى ۇرپاق وسىرگەن باقىتتى وتباسىنىڭ ءبىرى ەدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە اتتاي 38 جىل قىزمەت اتقارىپ, قاتارداعى تىلشىدەن رەداكتورلىققا دەيىن وسكەن بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ ومىردەن وزعانىنا دا 18 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە اياق باسقان «ەگەمەننىڭ» باس كەلىندەرىنىڭ ءبىرى, بەكزات بولمىستى سافۋرا اپايمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, وتكەن-كەتكەندى ەسكە العان ەدىك…
– سافۋرا اپاي, قازاق «كوپ جاساعاننان ەمەس, كوپتى كورگەننەن سۇرا», دەپ جاتادى ەمەس پە. ءسىز كوپ تە جاساعان, كوپتى دە كورگەن جانسىز. بالعابەك اعاداي ايتۋلى ازاماتپەن باس قوستىڭىز. ەگەر ءبىر ايەل ەر ازاماتىنىڭ قادىرىنە جەتىپ, سىيلاپ, وتاعاسىنىڭ شىققان تاۋى بيىك بولسىن دەپ, اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ, سابىرلى قالىپتا, بەكزات بولمىستا قىزمەت جاساسا, سونىڭ ءبىرى ءسىز بولارسىز. جازۋشى دا بايگە اتى سياقتى, باپتى, كۇتىمدى, كوڭىل-كۇيدى قالايدى. ەندەشە, بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ ومىرلىك تىلەۋقورى بولعان ءوزىڭىز جايلى جاقىنىراق بىلگىمىز كەلەدى.
– اشارشىلىق جىلدارى تۋعان بۇگىنگى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنە, مەنىڭ قاتارلاستارىما قانشاما قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتاردى باستان وتكەرۋگە تۋرا كەلدى عوي. سونىڭ سالدارىنان ماعان قازاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلۋ تاعدىرىما جازىلماپتى. 1928 جىلى گولوششەكين العاش رەت الاشورداشىلاردىڭ قىزىلوردادا ءبىر توبىن, قوستانايدا ءبىر توبىن, اقتوبەدە ءبىر توبىن ۇستاپ, تۇرمەگە وتىرعىزادى. اكەم سەيدالى ورازالين اقتوبەدەن ۇستالعان 11 ادامنىڭ ءبىرى بولىپ, 10 جىلعا سوتتالىپ, ماسكەۋدىڭ جانىنداعى ۆلاديمير وبلىسىنىڭ سۋزدال قالاسىنا جەر اۋدارىلادى. وندا بارعان سوڭ قالادان شىعۋعا قۇقى جوق. قالاي كۇن كورسەڭ, سولاي كۇن كور. جۇما سايىن پالەن ساعاتتا وگپۋ-گە كەلىپ, تىركەلىپ تۇرۋى كەرەك. ول كەزدە قازىرگىدەي ەمەس, قاتىناس تەك پويىز. جالعىز ءىنىسى مالىن ساتىپ, جىلىنا ءبىر رەت پويىزبەن تاماق اپارىپ بەرىپ تۇرادى. الاشورداشىلاردىڭ بارلىعى وقىعان, ورىسشا جاقسى بىلگەن عوي. اكەم دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, جاعدايى ناشارلاي باستاعاندا «جىلىراق جاققا اۋىستىرساڭىزدار» دەپ ارىز جازادى. وعان كەلىسىم بەرمەگەنمەن, وتباسىمەن تۇرۋعا رۇقسات ەتەدى. سودان شەشەم بايعۇس ۇلكەن اپكەمدى قالدىرىپ, 4 جاسار قىزى امانسۇلتاندى باۋىرىنا باسىپ, ەرىنىڭ ارتىنان كەتە بارادى. قازىر ول اپكەم 86 جاستا, اقتوبەدە تۇرادى. وسىلايشا مەن 1932 جىلى سۋزدالدا تۇرعاندا تۋىپپىن.
كۇنكورىس قيىن, جاعداي ناشارلاي بەرگەن. رەسەيىڭ اشارشىلىقتى بىلمەيدى. اشتان ءولىپ جاتقان ەشكىم جوق. ال قازاقستاندا حالىق قىرىلىپ جاتتى. اكەم: «ۋليانوۆسكىگە, بولماسا رەسەيدىڭ وڭتۇستىك قالالارىنا اۋىستىرىڭىز, دەنساۋلىعىم مۇلدەم ناشارلاپ كەتتى», دەپ تاعى ارىز جازادى. سودان وڭتۇستىك قالالاردىڭ بىرىنە اۋىسۋعا رۇقسات بەرىپ, كارتادان قاي قالاعا بارعىسى كەلەتىنىن كورسەتۋدى ۇسىنادى. اكەي ورىنبوردى تاڭدايدى. ال ورىنبوردىڭ قازاقستانعا جاقىن ەكەنىن بىلمەگەن ميليتسيونەرلەر «جارايدى» دەپ كەلىسىپ, قولىنا قۇجاتىن بەرەدى. ورىنبورعا كەلسە, ونداعىلار وبلىس ورتالىعىندا قالدىرماي, ورسك قالاسىنا جىبەرەدى. ورسك مەن اقتوبەنىڭ اراسى وتە جاقىن, اكەي سوعان قۋانادى. كەيىن اعايىندارىمەن حابارلاسىپ, قاتىناسىپ تۇرادى. بىراق, دەندەگەن اۋرۋ اقىرى الىپ تۇسەدى. اكەي 1936 جىلى 52 جاسىندا ورسكىدە قايتىس بولدى. حابار جەتكەن سوڭ ناعاشى اعاسى اربا جەگىپ, قازىرگى اقتوبە وبلىسى, ايتەكە بي اۋدانىنا اكەلىپ جەرلەيدى. 1937 جىلى جاپپاي ناۋقان باستالعاندا, اكەمدى قازاقستانعا اكەلىپ جەرلەگەنى ءۇشىن جاقىن ادامدارىنان 12 ادامدى تۇرمەگە توعىتىپ, تورتەۋىن اتىپ جىبەرەدى. ءىنىسىن ون جىلعا سوتتاپ, اكەمنىڭ ءمايىتىن اربامەن اكەلگەن ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن شالدى دا سوتسىز اتادى. جازىعى الاشورداشىنى اكەلىپ كومگەنى ءۇشىن.
ول كەزدە بەس جاستاعى بالامىن, مۇنىڭ بارىنەن حابارسىزبىن. جەتىم بالا, جەسىر ايەل, بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا, ەشكىم سويلەمەيدى, ەشكىمنىڭ اتىن ايتپايدى. ودان سوعىس باستالدى. شەشەم اكەمنەن كەيىن 4 جىلدان كەيىن دۇنيە سالىپ, جەتى جاسىمدا تۇلدىر جەتىم قالدىم. ەكەۋمىزدىڭ ارامىز 19 جاس ۇلكەن اپكەم باديگۇل پەدۋچيليششە بىتىرگەن, مۇعالىم ەدى, مەنى قولىنا الدى. اپكەمنىڭ كۇيەۋى سوعىستان ورالمادى, ءوزىنىڭ ەكى بالاسى بار. ول كەزدە 8-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنمىن, اپكەمنىڭ قوسىمشا ساباقتارىن الىپ قويادى. جاعدايىمىز قيىنداپ كەتكەن سوڭ «زاۆرايونو» قايناعاسى مەن كۇيەۋىنىڭ تۋىسى مەكتەپ ديرەكتورىنا بارىپ, قوسىمشا ساعات بەرۋىن سۇرايدى. ولار: «ساعات بەرۋدىڭ ىڭعايى جوق, ءوزىڭ بالالارىڭدى زورعا اسىراپ جۇرگەندە, انا سافۋرانى پانسيونعا جىبەرسەڭشى. سوندا وزىڭە دە جەڭىل بولادى», دەپ اقىل قوسادى. پانسيوننىڭ ينتەرناتتان ايىرماشىلىعى تەگىن كيىم بەرەتىنى. سوندا اپكەم قاتتى رەنجىپ: «قايناعا, بالا تابىلار-اۋ, ال باۋىر تابىلماس, بەرمەيمىن», دەپ ەسىگىن تارس جابادى. مىنە, اپكەمنىڭ وسى ءسوزى ءومىر بويى ەسىمنەن كەتپەيدى. كەيدە ەسىمە تۇسسە جىلاپ الامىن.
سوعىس كەزىندە دە, ودان كەيىن دە وتىن-سۋ دەگەن قيىن. جەتىم بالالاردى ءوزىڭ بىلەسىڭ, قىدىرۋ دەگەن جوق. وت جاعىپ وتىرىپ, جارىعىنا ساباق قارايسىڭ, ءبىر قولىڭمەن ديىرمەن تارتىپ, كىتاپ وقيسىڭ. ويتكەنى, ساباققا دايىندالۋعا ۋاقىت جوق, شارۋا كوپ, ءبارى قولمەن اتقارىلادى. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ەش بالا وينامايتىن. سوندىقتان ويىننىڭ تۇرلەرىن بىلمەي كەتتىم. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اپكەلەرىم جىلاپ-ەڭىرەپ ءجۇرىپ, ءۇيتىپ-ءبۇيتىپ اقشا جيناپ, مەكتەپتى ءتاۋىر وقىدىڭ عوي, الماتىعا بارىپ كورشى دەپ, پويىزعا بيلەت الىپ, سالىپ جىبەردى. جولىم بولىپ, 1950 جىلى قازپي-ءدىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. 4 جىل جاتاقحانادا تۇردىم. سۇيەنەرىڭ جوق, ستيپەنديانى ءبىر ايعا جەتكىزۋ ءۇشىن اسحاناعا بارمايسىڭ. ساباقتان كەلە سالا ءبىر ستاقان قايناعان سۋعا ءبىر ءتۇيىر قانت سالىپ, قارا نان جەپ, ەرتەڭگە دايىندالۋ كەرەك, قايتادان وقۋ زالىنا كەتەسىڭ. قازىر تاڭعالامىن, ىستىق تاماق, ەت دەگەندى بىلمەدىك, قالاي ءولىپ قالماي جۇرگەنبىز دەپ. سوعان قاراماي جاقسى وقىدىم.
– ەندى اڭگىمەنى بالعابەك اعامەن تانىستىعىڭىزبەن جالعاستىرساڭىز …
– ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە جەرلەس قىزىم تۇرمىسقا شىعىپ, ۇيىنە قوناققا شاقىردى. قاسىما دوس قىزىمدى الىپ باردىم. شاي ءىشىپ وتىرعاندا, بالعابەك كىرىپ كەلدى. سويتسەك, ول دوسىمنىڭ شىققان كۇيەۋىمەن جۋرفاكتى بىرگە ءبىتىرىپ, جۇمىس ىستەيدى ەكەن. سودان ءبىز كەتتىك. ءالى ەسىمدە, ون كۇن وتكەن سوڭ, بولمەدە كۋرس جۇمىسىن جازىپ جالعىز وتىرعانمىن, بىرەۋ ەسىك قاقتى. شىقسام, اناۋ كۇنگى كورگەن جىگىت تۇر. «كىرىڭىز», دەدىم. كىردى. «نە ىستەپ وتىرسىز؟» – دەپ ەدى, ايتتىم. قاراپ تۇردى دا: «قىدىرىپ كەلۋگە قالايسىز؟» – دەدى. قولىم تيمەيتىنىن, كۋرس جۇمىسىن اياقتاۋىم كەرەكتىگىن ايتسام, «جارتى ساعاتقا, الىسقا ەمەس, وسى ماڭدا قىدىرىپ قايتساق», دەپ ءوتىنىپ تۇرىپ الدى. سودان شىققانىمدى قايتەيىن, «الاتاۋ» كينوتەاترى جاتاقحانانىڭ قاسىندا ەدى عوي, ەندى كينوعا بارايىق دەپ جابىسپاسى بار ما. باردىق. سوعىس تۋرالى «زۆەزدا» دەگەن فيلم ەكەن, ءوزىم شارشاپ وتىرعانمىن, ۇيقىم كەلمەسى بار ما. قالعىپ كەتىپ, ۇيات بولار ما ەكەن دەپ ازەر شىدادىم. كينو بىتكەن سوڭ شىعارىپ سالدى دا, سودان بىرازعا دەيىن توبە كورسەتكەن جوق.
جاڭا جىل دا كەلدى. «توي توندىنىكى» دەگەن, قايدا قىدىراسىڭ, ءارى كىممەن؟ وقۋ زالىندا وتىرسام, تاريح فاكۋلتەتىندە وقيتىن قوستانايلىق جىگىت بار ەدى, قاسىما كەلىپ: «ءسىزدى ءبىر اعايلار شاقىرىپ تۇر», دەدى. شىقسام: بالعابەك, ءابىلماجىن, تولەۋباي ۇشەۋى تۇر. امانداسىپ, جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاپ, ارتىنشا دوستارىمەن تانىستىرىپ, كينوعا شاقىردى. ءبارىمىز كينوعا باردىق. وسىدان كەيىن كەلۋدى جيىلەتتى. بىرتىندەپ ۇيلەنگەن كۋرستاستارىنىڭ ۇيىنە اپارىپ ءجۇردى. شاي ءىشىپ, ولەڭ ايتىپ, بيلەپ قايتامىز. ول كەزدە مەيرامحانا, كافە دەگەن جوق. تۇنىمەن وتىرىپ, تاڭەرتەڭ تارقاسامىز. ول كەزدەگى جىگىتتەر قىزداردى الدامايتىن, قىزدار دا الدانبايتىن. اعاڭ ءبىر جارىم جىل سىناپ ءجۇرىپ, وقۋ بىتىرگەن سوڭ ۇيلەندىك.
– ال ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىزدى جىگىت بالعابەك نەسىمەن جاۋلاپ الدى؟
– ادامگەرشىلىگى, ەشكىمدى الدامايتىن ادالدىعى ۇنادى. پالەن كۇنى كەلەم, كەلمەيمىن دەپ ايتاتىن. اكەسىز ءوسكەندىكتەن بە, ءبارىن ءوزى شەشەتىن. مىناۋ ەر-ازامات ەكەن عوي دەپ ىشتەي ويلاپ قوياتىنمىن. اعاڭمەن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا 41 جىل بىرگە عۇمىر كەشىپپىز. سىرت كوزگە مىنەزى قاتالداۋ كورىنگەنمەن, جانى جۇمساق, وتباسىنا وتە جايلى, بىراق تالاپشىل ەدى. جالعىزسىراماسىن, جەتىمسىرەمەسىن دەپ قاشاندا كوڭىلىمدى اۋلاپ, ءوز باسىمدى سىيلاپ, وتە جاقسى قارادى.
– سافۋرا اپاي, بىلۋىمىزشە قالالىق جەردە ەنەمەن بىرگە تۇرىپ, رەكورد جاساعان كەلىندەر قاتارىنانسىز عوي. «جاقسى ەنە ۇزىگىڭدى جالعايدى», دەگەن. كەيدە ونداي ەنەلەر انانىڭ ورنىن الماستىرىپ جاتادى ەمەس پە؟
– راس, ەنەممەن 34 جىل بىرگە تۇردىق. ول كىسى ءحىح عاسىردا تۋعان, وقىماعان, ەسكى كوزقاراستاعى, قازاقشىلىعى مول ادام ەدى. مەن 1954 جىلى كەلىن بولىپ تۇسكەندە, تۇرمىستارى ناشارلاۋ, جالعىز بالاسىنىڭ قولىنا قاراپ وتىر ەكەن. كۇيەۋى سوعىستان كەلمەگەن اپكەسى ەكى بالاسىمەن بارلىعى ءبىر بولمەدە تۇردى. اپكەسى دە وقىماعان ادام, جۇمىس ىستەمەيتىن, بارلىعىن اسىراپ-ساقتاۋ بالعابەكتىڭ موينىندا. مەن كەلگەندە ەنەمنىڭ ۇستىندە جالعىز عانا كويلەگى بار ەدى. ءبىرىنشى ايلىعىما اپاما كويلەكتىك ماتا ساتىپ اپەردىم. ول كەزدە قولدان تىگىپ كيەتىن. سودان ايلىق العان سايىن سىيلىق جاسايمىن, ءماز بولىپ قالاتىن. كەيىن جىبەكتەن دە كويلەك كيدى, تون دا كيدى, تۇرمىسىمىز دا جاقساردى. اپام وتە شەشەن, ماقالسىز ءسوز سويلەمەيتىن كەرەمەت اڭگىمەشىل ادام ەدى. بالعابەك ەسكىلىكتى اڭگىمەلەردى اناسىنان سۇراپ وتىراتىن. جارىقتىق 98-دەن اسىپ ءدۇنيەدەن وزدى. ءبىر بايقاعانىم, ەنە مەن اپكەنىڭ كوزقاراستارى ءارتۇرلى بولادى ەكەن. ەنەڭ جانى اشىپ, اپكەلەر سىني كوزبەن قارايدى. بالعابەك اناسىن باعىپ-قاعىپ, قاس-قاباعىنا قاراعانىما, اعايىن-تۋعاندارىن سىيلاعانىما ماعان دا ريزا ەدى. دوستارىمىزدىڭ ىشىندە جالعىز ەنەسىمەن تۇرعان مەن عانا. ەنەمنىڭ باتاسىن كوپ الدىم. شومىلدىرعان, كيىندىرگەن سايىن راحمەتىن جاۋدىرىپ جاتاتىن. اپام ماعان ريزا بولىپ دۇنيەدەن وزدى. سول كىسىنىڭ باتاسى ما, سەكسەنگە اياڭداپ جەتتىم عوي.
– بالعابەك اعانىڭ تاعى قانداي جاقسى قاسيەتتەرىن اتاعان بولار ەدىڭىز؟
– جاقسى قاسيەتتەرى كوپ قوي, دەگەنمەن مارقۇم وتە بالاجان ەدى, ولاردىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن. كىشكەنتايىنان ەرتەگى ايتىپ ۇيرەتتى. كەيدە قىزىقتىرۋ ءۇشىن وبرازعا كىرىپ كەتەتىن. بالالاردى ەكى ءتىلدى جەتىك مەڭگەرسىن دەپ, ورىس مەكتەبىنە بەرگەنمەن, قازاقشا ۇيرەنۋگە ءوزى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ادەبي كىتاپتار اكەلىپ, وقىتىپ مۇقيات قاداعالايتىن. «وقىدىق», دەپ الداپ جاتسا, مازمۇنىن سۇرايتىن. سودان بالالار اكەمىز مازمۇنىن ايتقىزادى دەپ تۇگەل وقۋعا تىرىساتىن. مەكتەپتە جۇرگەندە باقىلاۋ جاساپ, كلاسس جينالىسىنا بارىپ, كۇندەلىكتەرىن تەكسەرىپ, ۇيگە بەرىلگەن ساباقتارىن قاداعالايتىن. بالعابەكتىڭ بالا تاربيەسىندەگى باستى ۇستانىمى, كرەدوسى – بالامەن اڭگىمەلەسۋ ەدى. كىشكەنە كەزىندە دە, ەسەيگەن شاقتارىندا دا اڭگىمەلەسۋگە قاشاندا ۋاقىت تاباتىن. كىمدەرمەن وينايدى, دوستارى كىم دەگەن سياقتى. بولماسا, ءبىر تاقىرىپ جايلى ويلارىن ايتقىزاتىن. قىزا كەلىپ ءۇي كەڭ عوي, ءبىر قاراساڭ بىرگە بيلەپ جۇرەدى, قوسىلىپ ولەڭ دە ايتاتىن. ءوزىڭ بىلەسىڭ, ءبىزدىڭ ۇيگە قوناق كوپ كەلەتىن. قوناق كۇتكەندە بالالارعا قىزمەت جاساتاتىن. ولاردى قارسى الدىرىپ, كيىمدەرىن ءىلىپ, شاي الىپ بەرىپ دەگەندەي. باكەڭ ايتاتىن, سوزگە ارالاسپاڭدار, اڭگىمەلەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ تىڭداڭدار دەپ. قاراپ وتىرساڭىز, مۇنىڭ ءبارى تاربيە, ءار كەلگەن كىسىدەن جاقسى سوزدەر ەستيدى.
ءبىزدىڭ بالالاردىڭ ءبارى ارناۋلى مەكتەپتە ءبىلىم الدى. ماسەلەن, بالنۇر مەن شاينۇر ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكا, الماتبەك پەن العاتبەك قازىرگى و.جاۋتىكوۆ اتىنداعى فيزمات, دۋلاتبەك №56 شەت ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن مەكتەپتەردە وقىدى. ءوزىم و.ءجاۋتىكوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرىمىن. وسى مەكتەپتى اشىپ, قالىپتاستىرۋدا ەكى رەت لەنينگراد پەن ماسكەۋ جانە نوۆوسىبىرگە بارىپ, ءتورت مۇعالىم ەكى اي كۋرستان وتتىك. سول كەزدىڭ وزىندەگى عالىمدار قالاشىعىنداعى فيزمات مەكتەبىن كورىپ, تاڭعالدىق. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جانىندا ءبىر فاكۋلتەت سياقتى. جاتاقحانا, اسحانا, وقۋ, سپورت زالدارى, ءبارى كەرەمەت. بارلىق جاعداي جاسالعان.
تاعى ءبىر قاسيەتى دوستارىنا ادال ەدى. «دوستاردى جوعالتىپ الۋعا بولمايدى. ولاردىڭ قاي ارەكەتىنە دە كەشىرىمدى بولۋ كەرەك», دەگەن قاعيدا ۇستاناتىن. سونان سوڭ باۋىرمالدىعى. تۋعان-تۋىستان باسقا, جەرلەستەرىنىڭ, ايتەۋىر الدىنا كەلگەن ادامنىڭ بارلىعىنا قولىنان كەلگەنشە جاقسىلىق جاساپ ءوتتى. ونىڭ بارىنە ءوزىم كۋامىن.
– سافۋرا اپاي, ءوزىڭىز №56 مەكتەپتە ىستەدىڭىز ەمەس پە؟
– ءيا, الدىمەن مۇعالىم, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, سوسىن 6 جىل ديرەكتور بولىپ, زەينەتكە شىقتىم. ءوزىم ساباق بەرگەن ەكى مەكتەپتەگى 17 وقۋشىم بۇگىندە عىلىم دوكتورى. بۇل ەندى ۇستاز قۋانىشى, ۇستاز ماقتانىشى. ماقتاندى دەپ ويلاما, وسى ەڭبەگىمنىڭ باعالانعانى عوي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى اتاعىم بار. ءوز بالالارىم دا وتە جاقسى وقىدى. ءۇش ۇلىمىز, كەلىنىم ءلايلا عىلىم دوكتورى, قىزىمىز كومپوزيتور. قىزمەتتەرى دە جامان ەمەس, سوعان شۇكىر. بالعابەكتەن ودان باسقا بايلىق قالعان جوق. بىلگەن ادامعا ودان ارتىق نە كەرەك. ءبىر عانا وكىنىشىم, شاينۇرىمنان ايرىلىپ قالعانىم. انا ءۇشىن باۋىر ەت بالاسىن جوعالتۋدان اسقان قاسىرەت بولسىن با؟!
– بالعابەك اعانىڭ دا ومىردەن وتكەنىنە 18 جىل تولىپتى. ەر-ازاماتىڭىزدىڭ ارقاسىندا تالاي جاقسىنى دا, جاماندى كوردىڭىز, تورگە دە شىقتىڭىز. جاستارعا ۇلگى بولسىن قىرىق ءبىر جىلعى ەرلى-زايىپتى ومىرىڭىزگە قانداي باعا بەرەسىز؟
– «قوساعىڭمەن قوسا اعار», دەپ قازاق دۇرىس ايتقان عوي. ونىسى قول ۇستاسىپ ۇزاق ءومىر سۇرىڭدەر دەگەن باتاسى عوي. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جاقسى كورىپ, بىرگە ءجۇرىپ-تۇرۋى – ول باسقا ءومىر. ال ەڭبەك ەتىپ, بالا تاربيەلەۋ, ءۇي بولۋ – ول باسقا دۇنيە. بالعابەك – ويىمنان ءبىر ءسات كەتپەيتىن, ءومىر بويعى ساعىنىشىم عوي. ءومىردىڭ زاڭدىلىعى ەرلى-زايىپتىلارعا ماڭگى بىرگە تۇرۋ جوق, ايىرىلماي عۇمىر كەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن بىلسەڭ دە, سونى اڭساپ وتىرعانىڭ. ۋاقىت وزگەرىپ, زامانىڭ وتەدى ەكەن. وتاعاسىمەن تاتۋ-ءتاتتى تۇرعان دا قيىن ەكەن. ءبىر جامان نارسەسىن ەسىمە ءتۇسىرىپ ويلانايىنشى دەسەڭ دە, كىلەڭ جاقسى جاعى باسىم ءتۇسىپ تۇرادى. قالماعان كوڭىلدىڭ وتە ءبىر قيىندىعى, ول ادامنان ايىرىلىپ قالعاندا سەڭ سوققانداي ەسەڭگىرەتىپ جىبەرەدى ەكەن. ويتكەنى, ءشاي دەسكەمىز جوق. جۇمىستان كەلگەنشە ءبارىمىز كۇتىپ وتىراتىنبىز. بالالارى اكەسى, اناسى بالاسى كەلگەنشە تاماق ىشپەيتىن. ەسىكتى شىرىلداتقاننان ونىڭ كوڭىل-كۇيىنىڭ قالاي كەلە جاتقانىن بىلەتىنبىز. بىردە جۇمىستان جاي كەلدى. كۇتىپ وتىرعانبىز. ءبىر كەزدە ەسىكتىڭ قوڭىراۋى ۇزدىكسىز باسىپ, بەزىلدەپ قويار ەمەس. نە بولىپ قالدى ەكەن دەپ, بالا-شاعامىزبەن ورە تۇرەگەلدىك. ەسىكتى اشپاستان: «ۋرا, تاۋەلسىزدىك الدىق! ءبىز ەندى قازاق مەملەكەتى بولدىق!» دەپ ايقايلاپ, الاقايلاپ جاتىر.
بالعابەكتىڭ باقىتى – ارتىندا جاقسى ۇرپاق قالدىردى. مارقۇم قاشاندا: «ەر ازاماتتىڭ باقىتى – ۇيىندە, وت باسى, وشاق قاسىندا. جۇمىسىڭ, بۇگىنگى وتىرعان كرەسلوڭ ءبارى ۋاقىتشا نارسە. قىزمەت قولدىڭ كىرى. ەڭ سەنىمدىسى دە, شىن جاناشىرىڭ دا – ول وتباسىڭ», دەپ وتىراتىن. مىنە, بالعابەك سول باقىتتى, بەرەكەتتى ءوزى جاساپ كەتتى.
– قازاقتا ادەمى قارتايۋ دەگەن بار, سەكسەنىڭىز قالاي ەكەن؟
– ارينە, كۇش-قۋاتىڭ بۇرىنعىداي ەمەس. مۇجىلگەن كىرپىش سياقتى, ادام دا مۇجىلە باستايدى ەكەن. قاتارىڭ بىرتە-بىرتە سيرەپ, مورالدىق جاعىنان دا قارتاياسىڭ, تۋعان-تۋىسقاندارىڭ, تانىستارىڭا دەيىن سيرەيدى. وسى ۇيگە كوشىپ كەلگەلى 62 جىل بولدى. كورشىلەردىڭ ورنىندا ەشكىم قالماعانىن كورىپ, كوڭىلىڭ قۇلازيدى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە قۇداي الجاستىرماي, اقىل-ەسىڭ دۇرىس, ەل سىيلاپ, بويىڭدا كىشكەنە قۋاتىڭ بولىپ, ۋاقىتتىڭ دوڭگەلەگىنەن قالماي ءبارىن ءبىلىپ وتىرساڭ, جاقسى قارتايۋ دەگەن سول شىعار.
– بالعابەك اعا 38 جىل بويى ءبىر مەكەمەدە تابان اۋدارماي قىزمەت ىستەدى. ول كىسىنىڭ ەڭبەك كىتاپشاسىندا قىزمەتكە الىندى, زەينەتكە شىقتى دەگەن جازۋ عانا بار ەكەنىن بارشا جۇرت بىلەدى.
– «كەلىننىڭ بەتىن كىم اشسا, سول ىستىق», دەمەكشى, العاش بەتىمدى اشقان رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى عوي. تويىمىزدى باكەڭنىڭ ءبىر بولمەلى ۇيىندە جاسادىق. رەداكتسيادان ونشاقتى ادام كەلدى. سونداعى سىيلاعان ۇستەل ساعاتى ءبىزدىڭ وتباسىندا ەڭ قادىرلى جادىگەردىڭ ءبىرى. وندا: «بالعابەك پەن سافۋرانىڭ ءومىر جولىنىڭ توعىسۋىنا. 17 يۋن, 1954 جىل» دەپ جازىلعان. نەبىر قازاقتىڭ مارقاسقالارى, ايتۋلى تۇلعالار قىزمەت جاساعان كيەلى قارا شاڭىراق قوي. قاشاندا اتىمدى اتاماي, اينالايىن كەلىن دەيتىن ەدى. سودان دا شىعار, رەداكتسياعا قايىن اتامنىڭ ءۇيى سياقتى باراتىنمىن. ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ قاي جىلدارى قىزمەت ىستەگەنىنىڭ ءبارىن بىلەمىن. ونىڭ ۇستىنە باكەڭ دە رەداكتسيادا بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى, كىلەڭ ايتقىشتار ەمەس پە, ولاردىڭ تاۋىپ ايتقان ۇتىمدى ءسوز, ۇشقىر ويلارىن ءاڭگىمە ەتىپ جەتكىزىپ وتىراتىن. مىسالى, مەن كەلىن بولىپ تۇسكەندە قازاقتىڭ قابىرعالى اقىنى حاميت ەرعاليەۆ ەكونوميكا جانە ترانسپورت بولىمىندە ءتىلشى ەكەن. سول تاقىرىپتا ماقالا قورىتادى, ءوزى دە جازۋى كەرەك. ارقالى اقىن عوي, ءوزىنىڭ جانىنا جاقىن تاقىرىپ بولماعان سوڭ, شارشاپ كەتەتىن كورىنەدى. بىردە ءبىر ماقالانىڭ شەكەسىنە: «اينالمالى قاراجات, اينالماساڭ قاراپ جات», دەپ بۇرىشتاما جازىپ قويا سالادى. ول كەزدە باس رەداكتور اققۇلوۆ شاقىرىپ الىپ, حاميت مىناۋىڭ نە دەسە, «ەندى قايتەمىن, ەكونوميكادان باسىم قاتىپ كەتتى» دەپتى.
– بالعابەك اعانىڭ جۇمىس ىستەۋ ءستيلى قالاي ەدى؟
– ءبىر جۇمىس باستاسا, ونى بىتىرمەي ورنىنان تۇرمايتىن. شاپشاڭ جازاتىن. «الاتاۋ» رومانىن جازىپ, قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ جازبالارىن تاۋىپ, («ءتۇپ تۇقياننان وزىمە دەيىن») كىتاپ ەتىپ باستىرعاندا, موينىنان جۇك تۇسكەندەي قۋانىپ, كوپكە دەيىن ەرەكشە كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيدە ءجۇردى. بالعابەكتىڭ ءبىر باستى قاسيەتى – ءومىرى ىشىمدىكتى اۋزىنا الىپ, شىلىم شەكپەگەن ادام. سول قاسيەتىن بالالارى دا ۇستاندى. ءبىر بالامىز اراق ىشپەيدى, شىلىم شەكپەيدى. اۋىلعا تويعا بارعاندا باسقالار گۋ-گۋگە باسىپ جاتسا, باكەڭ ءبىر-ەكى شالدى ەرتىپ الىپ, باۋ-باقشانىڭ ىشىندە اڭگىمەلەسىپ, ەتبەتىمەن جاتىپ الىپ, جازىپ جاتاتىن. بالعابەك اڭگىمەنى كوپ تىڭدايتىن.
– ايەلدىڭ باقىتى نەدە؟
– ايەل باقىتى – ءوزىڭدى تۇسىنەتىن, ءوزىڭدى سىيلايتىن, ءتىپتى ءوزى ارقىلى وزگەگە سىيلاتتىرا بىلەتىن ەر ازاماتىندا. ەگەر اكەلەرى اناسىن سىيلاپ تۇرسا, وندا بالالار دا ونداي اكەنى سىيلاپ, جەرگە قاراتپايدى. ارينە, وسىنداي قۇرمەتتى كورىپ تۇرعان ايەل اقىل-ەسى دۇرىس بولسا, ەرىنىڭ جاساعان وسى ىقىلاسىن ەكى ەسە قايتارۋعا تىرىسادى عوي. مىنە, سونداي تۇسىنىستىك, سىيلاستىق وتباسىنىڭ دىڭگەگىن, تىرەگىن مىقتاي تۇسەدى. ال انانىڭ باقىتى – جاقسى بالادا, جاقسى كەلىن, جاقسى ۇرپاق جالعاستىعىندا. قارتايعانىڭدا بالالارىڭ بەتىڭە جەل بولىپ تيمەسە, جاقسى كيىنىپ, دۇرىس ءجۇرىپ, بارعىڭ كەلەتىن جەرگە بارساڭ, بالا, كەلىن, نەمەرە بارلىق جايدى اقىلداسىپ شەشىپ جاتسا, سەنىڭ ايتقان اڭگىمەڭدى تىڭداپ, ۇعىپ وتىرسا, كورشىڭنەن باستاپ ەلىڭ, حالقىڭ سىيلاسا انانىڭ, اجەنىڭ باقىتى سول. ياعني, انانىڭ باقىتى – بالاسىنىڭ ءاربىر قادامىندا, سوعان شۇكىرلىك جاساپ وتىرعانىڭدا.
– اسىلى, قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ ومىردەگى تاۋقىمەتى از ەمەس. ال ءومىرىن شىعارماشىلىققا ارناعان ادامنىڭ جارى بولۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. ەندەشە, بۇل رەتتە قانداي باستى قاسيەتتەر بولۋى شارت دەپ ويلايسىز…
– قالاي دەگەندە دە, كۇيەۋى جۋرناليست, جازۋشى بولسىن, بولماسىن قازاق ايەلى وتاعاسىنىڭ شىققان تاۋى بيىك بولسا دەگەن تىلەكپەن جۇرەدى عوي. ال تاعدىر ساعان ءجۋرناليستىڭ, نە جازۋشىنىڭ, ايتەۋىر, شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ادامنىڭ جارى بولۋدى جازعان ەكەن, مەنىڭشە, حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ, ۇلتتىڭ قامىن جەيتىن, كوپشىلىككە قىزمەت ەتەتىن ەر ازاماتىڭا شاماڭ كەلگەنشە جاعداي جاساپ, ءبىر جاعىنا سۇيەۋ, تىرەۋ بولۋ مىندەتىڭ دەپ بىلەمىن. ءبىر بىلەرىم, ايەل ادامنىڭ ارتىق ءسوز ايتپاعانى ەڭ ابزالى. ال وتىرىك ايتقان ايەلدىڭ ءىسى قاي حالىقتا بولسا دا جاقسىلىققا اپارمايدى. شاماسى كەلسە, ايەل ادام از سويلەپ, كوپ تىڭداپ, ءوزىنىڭ جولىن, ءجونىن جاقسى ءبىلىپ, نازىكتىگىن جوعالتپاسا دەيسىڭ. جاعالاسىپ سويلەپ, ەرىنىڭ سوزىنە ارالاسۋ ايەلگە ءتان مىنەز ەمەس, ول – تارتىپسىزدىك. ال شىعارماشىلىق ادامنىڭ ايەلىندە وسى مىندەتتەرگە قوسا جاۋاپكەرشىلىك قاتار جۇرەدى. جالپى, جۋرناليست, جازۋشىنىڭ ايەلى پسيحولوگ بولۋى كەرەك. قالايدا ولاردىڭ الاڭداماي جۇمىس جاساۋىنا جاعداي تۋعىزىپ, وتباسىنىڭ باسقا مايدا-شۇيدە تىرلىگىنە ارالاستىرماي, كوڭىل-كۇيىن, رەجىمىن بۇزباي قولداپ, ياعني بار ىقىلاسى كىتاپ, بولماسا مۋزىكا جازىپ وتىرعان كۇيەۋىنىڭ ۇستىندە بولۋى ءتيىس. مىسالى, كيىمدەرى, قاعازدارى, ت.ب. زاتتارى قاشاندا ءوز ورنىندا تۇرادى. ءتىپتى وڭ قالتادا تۇراتىن زاتتارى سول قالتاعا, نە توسقالتاعا ءتۇسىپ كەتپەۋى, ەرتەڭگى كيەتىن كيىمدەرى وتەكتەلىپ دايىن تۇرۋى كەرەك. بۇل ولارعا وتباسى جاعىنان جاسالعان كومەك, قولداۋ. بالالاردى دا سوعان ىڭعايلاپ تاربيەلەپ, اكە بەدەلىن ارتتىرىپ وتىرعان ابزال. باكەڭ كەيدە جازعان دۇنيەسى بىتكەندە, وقىپ بەرەتىن. مەن ويىمدى ايتىپ, قۋاناتىنمىن. ول ونى سەزەتىن. ال كىتابى جارىق كورگەندە وتباسىندا ۇلكەن قۋانىش, مەيرام.
– سافۋرا اپاي, ءوزىڭىزدىڭ دە ءۇش ۇلىڭىز بار, ال ءوزىڭىز قانداي ەنەسىز؟
– قازىر ۋاقىت باسقا. قازاكەم «كەلىنگە – كەلىن بولساڭ جاعاسىڭ» دەگەندى دە ايتقان. قۇداعيلارىما: «مەن ەنەمنىڭ وزىمە جاساعاندارىن كەلىندەرىمە ىستەگىم كەلمەيدى», – دەيمىن. ەنەمىزگە ايلىعىمىزدى اكەلىپ بەرەتىنمىن, اقشانى ءوزى ۇستايتىن. كەلىنگە بيلىك, ەركىندىك بەرە قويمايتىن. ساندىقتىڭ كىلتى بەرتىن كەلە قولىمىزعا ءتيدى. ال مەن وقىعان, كوزىم اشىق ەنەمىن عوي, ولاردىڭ وزدەرى ەڭبەكتەنىپ تاپقان اقشالارىندا جۇمىسىم جوق. كىشى ۇلىم دۋلاتبەك قولىمدا. كەلىنىم ينديرا كورگەندى, جاقسى بالا. بالالارىما, كەلىندەرىمنىڭ بارلىعىنا ريزامىن. قازاق ايتادى عوي, «اتاڭا نە قىلساڭ, الدىڭا سول كەلەدى», دەپ. بالعابەكتىڭ اعايىن-تۋعاندارىنا, ەلىنە راحمەت. ازاماتىم جوق بولسا دا, ەش جەردەن قالدىرماي, شاقىرىپ جاتادى. باكەڭنىڭ جاساعان جاقسىلىعى دا الدىنان شىقتى. 1995 جىلى قايتىس بولعاندا قيىن ۋاقىت ەدى عوي. حالىق كوتەرىپ كەتتى. قازىر بالعابەكتىڭ اتىندا مەكتەپ تە, اۋىل دا بار. ەسكەرتكىش ءمۇسىنىن دە سولار ورناتتى. مەرەيجاسىن دا دۇركىرەتىپ وتكىزىپ جاتتى. مىنە, جاقسىلىعى قايتقان دەگەن وسى ەمەس پە.
– ادەمى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».