ءبىزدىڭ زەكەڭ

بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:49

ءبىزدىڭ قاتار وسكەن زامانداستارىمىزدىڭ اراسىندا زەينوللا قابدولوۆتىڭ وزىنە ءتان بيىك, سىيلى ورنى بار ەدى. ول ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى داۋىردە قازاقتىڭ مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقي ءجۇرىپ, ستۋدەنت كەزىنەن-اق ادەبيەتكە ارالاسىپ, كوزگە ءتۇستى. ونىڭ الماتى گازەت-جۋرنالدارىنىڭ بەتتە­رىندە ۇزبەي باسىلىپ جۇرگەن ولەڭدەرى مەن ماقالالارى وقىرمان قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزدى. 1949 جىلى ستالين 70-كە تولعاندا جارىسىپ ولەڭ جازعان قازاق اقىندارى ىشىندە زەينول­لانىڭ ولەڭى ۇزدىك دەپ تانىلعان ەدى. ول ولەڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە باسىلعا­نى ەسىمدە.

بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:49

ءبىزدىڭ قاتار وسكەن زامانداستارىمىزدىڭ اراسىندا زەينوللا قابدولوۆتىڭ وزىنە ءتان بيىك, سىيلى ورنى بار ەدى. ول ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى داۋىردە قازاقتىڭ مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقي ءجۇرىپ, ستۋدەنت كەزىنەن-اق ادەبيەتكە ارالاسىپ, كوزگە ءتۇستى. ونىڭ الماتى گازەت-جۋرنالدارىنىڭ بەتتە­رىندە ۇزبەي باسىلىپ جۇرگەن ولەڭدەرى مەن ماقالالارى وقىرمان قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزدى. 1949 جىلى ستالين 70-كە تولعاندا جارىسىپ ولەڭ جازعان قازاق اقىندارى ىشىندە زەينول­لانىڭ ولەڭى ۇزدىك دەپ تانىلعان ەدى. ول ولەڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە باسىلعا­نى ەسىمدە. سودان كەيىن جاسوسپىرىمدەر مەن بالالارعا ارناپ جازعان ونىڭ ءبىر ولەڭى «پيونەر» جۋرنالى جاريالاعان بايگەدە جۇلدە الدى.1947 جىلى قازاقستان جازۋشىلار ودا­عى مەن قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتى بىرلەسىپ وتكىزگەن سوعىستان كەيىنگى العاشقى جاس جازۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ءسابيت مۇقانوۆ پەن قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قاينەكەي جارماعان­بەتوۆتىڭ باياندامالارىندا دا ونىڭ اتى اتالىپ, شىعارمالارى جاقسى باعا الدى. كەڭەس قورىتىندىسىندا ءتاۋىر دەگەن 3-4 جاس اقىن­دى جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە وتكىز­گەندە دە سونىڭ ءبىرى زەينوللا بولعان-دى.

بۇل كەزدە ءبارىمىز دە ستۋدەنتپىز. شىعار­ما­لارىن وقىپ جۇرگەنمەن, تانىستىعىمىز بول­عان جوق. ول – قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە, مەن – اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقيمىن. العاش رەت ونى جاس جازۋشىلاردىڭ كەڭەسىندە كوردىم. اسكەردەن جاڭا كەلىپ, وسى كەڭەسكە قاتىسقان ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ پەن تاحاۋي احتانوۆتارمەن بىرگە ءجۇردى. ۋنيۆەر­­سيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ ءجۇرىپ, ول جاڭا اشىلعان وقۋ-پەداگوگيكالىق باسپاسىندا (قازىرگى «مەكتەپ») رەداكتور بولىپ قىز­­مەت ىستەدى. ونى مەن ۇستازىم قاجىم جۇما­ليەۆتىڭ جۇمساۋىمەن باسپا ديرەكتورى ءابۋ سارسەنباەۆقا بارعاندا ءبىلدىم. مەن بارعان­­­دا, زەينوللا ديرەكتوردىڭ الدىندا وتىر ەكەن. ابەكەڭ مەنى قابىلداپ, شارۋامدى ءبىتىردى دە:

– سەن زەينوللا قابدولوۆتى بىلەسىڭ بە؟ تانىس ەمەسسىڭدەر مە؟ – دەپ سۇرادى.

مەن سىرتتاي بىلەتىنىمدى, بىراق كەزدەسپە­گەنىمدى ايتتىم. ول دا مەنىڭ ءوزىمدى كورمە­گەن­مەن, گازەتتەردە شىعا باستاعان ماقالال­ا­رىم­دى وقىپ جۇرەدى ەكەن. جىلى تىلدەسىپ تاراستىق.

وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن زەينوللا باسپادا­عى جۇمىسىن جالعاستىرا ءجۇرىپ, ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىندا مۇعالىم بولىپ قالدى. وسىدان كەيىنگى ەكەۋمىزدىڭ كە­ز­دەسۋىمىز رەسپۋبليكا وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءادي ءشارىپوۆتىڭ الدىندا بولدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باس كەزىندە قازاقستان تاريحى مەن ادەبيەتىنەن ۇلتشىلدىق پىكىرلەر ىزدەلىپ, ساياسي ناۋقان جۇرگەنى ەلگە بەلگىلى. ءبىراز اقىندار مەن جازۋشىلار وسىمەن بايلانىستى سىنعا ۇشىرا­دى. ادەبيەتتە كوركەم شىعارمالارمەن قوسا, ادەبيەتتىك زەرتتەۋلەر دە قوپارىلا تەكسەرى­لىپ, ۇلتشىلدىقتى دالەلدەيتىن ماتەريالدار ىزدەلدى. ونداي مىسالداردىڭ ءبىر توبى مەكتەپ وقۋلىقتارىنان «تابىلدى». قازاقستان كوم­پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى مەكتەپ وقۋ­لىقتارى جونىندە ارنايى قاۋلى قابىلدادى. وقۋلىق اۆتورلارى ق.جۇماليەۆ, ە.ىسمايىلوۆ سوتتالىپ كەتتى دە, ولارمەن بىرگە وقۋلىق جازۋعا قاتىسقان س.مۇقانوۆ, ب.كەنجەباەۆ جۇمىستارىنان بوساپ, سىن استىندا ءجۇردى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ءبىزدى, ءبىر توپ جاس ادەبيەتشىلەردى ءادي ءشارىپوۆ شاقىر­ت­ىپتى. ولاردىڭ ىشىندە ز.قابدولوۆ, ا.نۇرقاتوۆ, م.بازارباەۆ, ب.ساحاريەۆ, ق.تۇرعانباەۆ, مەن, تاعى دا ءبىر-ەكى مەكتەپ مۇعالىمدەرى بولدى. ادەكەڭ اڭگىمەنى سوزعان جوق. قىسقا عانا قازىرگى جاعدايدى سيپاتتاپ, مەكتەپتىڭ وقۋلىقسىز قالعانىن, ولاي وتىرا بەرۋگە بولمايتىنىن, جاڭا وقۋلىقتار جازۋدى جاستارعا تاپسىرۋدى دۇرىس كورىپ وتىر­عاندارى جايلى ايتتى. «سەندەردى ۇلتشىل دەپ ەشكىم ايىپتاي قويماس. كەڭەس زامانىندا تۋىپ, ءبىلىم العان ادامسىڭدار», دەپ كۇلدى. ءسويتىپ, وقۋ ءمينيسترى ءا.سەمباەۆقا الىپ باردى. ول كىسى قىسقاشا تانىسىپ, ءاديدىڭ ايت­قانىن ماقۇلداپ ء(سىرا, الدىن-الا كەلىسكەن بولۋى كەرەك), بىزگە «ىسكە ءسات» تىلەدى. اديگە كايتىپ كەلىپ, ەكى توپقا ءبولىنىپ, ورتا مەك­تەپتىڭ 9-10 سىنىپتارىنا وقۋلىق جازاتىن بولىپ كەلىستىك. ز.قابدولوۆ, ا.نۇرقاتوۆ, ءبىر مەكتەپ مۇعالىمى (اتى-ءجونىن ۇمىتتىم), مەن – تورتەۋىمىز 9-سىنىپتىڭ «قازاق ادەبيەتى» وقۋ­لىعىن جازۋعا كىرىستىك. وسى تۇستا ءبىز ءجيى كەزدەسىپ, بەلگىلى ماسەلەلەر جونىندە اقىلدا­سىپ, كەڭەسىپ دەگەندەي, جاقىنىراق تانىس­تىق. مەن دە ينستيتۋتتى بىتىرەتىن جىلى «قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت» باس­پاسىندا (قازىرگى «جازۋشى») جۇمىس ىستەپ, كەيىن «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنا اۋىسقانمىن. وداقتىڭ ىشىندەمىز. سول تۇستا كوپ بولاتىن جيىن-تالقىلاۋلارعا قاتىسا­مىز. زەينوللا دا كەلىپ تۇرادى.

«ۇلتشىلدىق» ناۋقانى قازاقستان كومسومولى ور­تا­لىق كوميتەتىنىڭ بالالارعا ارناپ شى­عاراتىن جۋرنالى «پيونەرگە» دە سوقپاي كەتپەدى. ونىڭ رەداكتورى توكەن ءابدىراح­ما­نوۆ ورنىنان الىندى. ورنىنا جاڭا ادام ىزدەپ جاتتى. ءبىر كۇنى قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى س.كەنجەباەۆتان ماعان شاقىرتۋ كەلدى. ساكەڭمەن (ساعىندىق) ءبىرىنشى رەت كەزدەسۋىم ەدى, الدى كەڭ, ويىن اشىق ايتىپ, پىكىرلەسۋگە باستاپ وتىراتىن ادام ەكەن. قازىرگى ناۋقانعا قىن­جىلىسىن ءبىلدىردى. «ەلدىڭ ءبارىن, ءتىپتى جاس­تاردى دا بىلعاپ ءبىتتى», دەپ رەنجىدى. رەنجۋىنىڭ سەبەبىن ءوزى ءتۇسىندىردى. «سەنەن بۇرىن بۇل قىزمەتكە زەينوللا قابدولوۆتى شاقىرعانبىز. جاقسى, ءبىلىمدى ادەبيەتشى, جازۋشى, جوعارى مەكتەپتىڭ مۇعالىمى. ماسكەۋگە جىبەرىپ, ورتالىق كوميتەت حاتشىسىنىڭ قابىلداۋىنان دا وتكىزدىك. سونىڭ ارتىنشا ۇستىنەن ارىز ءتۇسىپ, ماسكەۋدەن قايتا تەلەفون سوعىلىپ, توقتاتىپ قويدى. سىلتاۋى – مەكتەپ وقۋلىقتارىندا ۇلتشىلدىق قاتەلەر كەتكەن ەكەن. سول كىتاپتاردىڭ رەداكتورى بولىپ زەينوللا قابدولوۆ قول قويىپتى», – دەدى رەنىشىن جاسىرماي. ەندى, مەنى ۇسىنىپ وتىر­عانىن جانە قازاقستان كومپارتياسى ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى ارقىلى بەكىتتىرىپ الىپ بارىپ, ماسكەۋگە جىبەرۋدى شەشكەنىن ايتتى. كومسومول كوميتەتى پارتيانىڭ شەشىمىن بۇزا قويماس», – دەدى.

ءسويتىپ, زەكەڭنىڭ ورنىنا مەن «پيونەرگە» رەداكتور بولىپ باردىم. بۇل كەزدە اسپيرانتۋرادا وقيتىنمىن جانە «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن قابات اتقاردىم. ۇستازىم قاجىم جۇماليەۆ ۇستالىپ كەتتى دە, «ۇلتشىل عا­لىم» باسقارعان كافەدراعا قىراعى كوزدەر قادالدى. تەمىرعالي نۇرتازين دەگەن جاقسى, ءبىر ءبىلىمدى ۇستازىم بار ەدى. ونى دا جۇ­مىستان شىعاردى. كوپتەگەن تالقىلاۋلاردىڭ استىندا قالدىق. ونداي جاعدايدا وقۋدى جال­عاستىرۋ دا وڭاي بولمادى. سونى ەسكەرىپ, مەن كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسىن قابىلدادىم دا, اسپيرانتۋرانى تاستاپ كەتتىم. زەينوللانى دا ارىزدان كەيىن «مەكتەپ» باسپاسى جۇمىستان بوساتقان. زەكەڭ مەن كەتكەن سوڭ «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنا جاۋاپتى حاتشى بولىپ كەلدى دە, جاعداي جوندەلگەن كەزدە رەداكتور بولىپ بەكىدى. سودان ورتالىق كوميتەتكە جاۋاپتى قىزمەتكە اۋىستى. ودان «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىنە رەداكتور, ءارى جازۋشىلار وداعىنا حاتشى بولىپ ورالدى. «پيونەردەن» مەن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە, ودان ورتالىق كوميتەتكە جۇمىسقا باردىم. وسى كەزدە زەكەڭمەن بىرگە قىزمەت ىستەۋگە تۋرا كەلدى. وسى سياقتى قاتار ءجۇرىپ جۇمىس ىستەۋ دە ءبىزدىڭ وقۋلىقتى بىرگە جازعان شىعار­ما­شىلىق قىزمەتىمىزگە قوسا, قارىم-قاتىنا­سىمىزدىڭ جيىلەۋىنە, كوڭىلىمىزدىڭ جاقىن­داۋىنا جاعداي تۋعىزدى.

مۇقان يمانجانوۆ دەگەن ءبارىمىز ۇستاز تۇتقان, قادىرلى ءبىر اعامىز بولىپ ەدى. سونىڭ ماڭىنا كوپ ۇيىرىلەتىنبىز. مۇقاننىڭ اۋىر­عان كەزدەرىندە ونىڭ دوستارى سول ءۇيدىڭ ما­ڭىندا ارالاسىپ جاتاتىن ەدىك. ونىڭ ۇستىنە زەينوللا ەكەۋمىز ورتالىق كوميتەتتەن بىرگە ءۇي الىپ, كورشى بولىپ كىردىك. ادەبيەتتە دە, ومىردە دە ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان سىيلاس­تىعىمىز, دوستىعىمىز باستالدى. سول قال­پىمىزدان ولە-ولگەنشە جاڭىلعان ەمەسپىز. كورشى بولىپ ارالاسا باستاعان تۇستا ءبىز ونىڭ وتباسىمەن تانىستىق. اناسى ءبىزدىڭ انامىزبەن ءتىل تابىسىپ اڭگىمە قۇراتىن ەدى. قارىن­داسى قاليماش پەن ءىنىسى ورىن كوز الدىمىزدا ەرجەتتى. قوڭىر دەگەن اپاسى ەلدە تۇراتىن, ءجيى كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن. باقىت, سەرىك, دارىن, ابزالداردىڭ تۋعانىن كوردىك. ءبارى دە جاقسى تاربيە الىپ ءوستى.

وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى ساۋلە №12 قازاق مەكتەبىندە ساباق بەرىپ, قادىرلى ۇستازداردىڭ ءبىرى سانالدى. ءبىزدىڭ كىشى ۇلىمىز قازاقشا وقىعان كەزىندە ساۋلەدەن تاربيە العان. اناسى قايتقاندا دا قايعىسىن بولىستىك. دارىن دەگەن ۇلى مەنىڭ ءادىل دەگەن بالاممەن بىرگە ويناپ, دوس بولىپ وسكەن ەدى. ەكەۋى دە ءبىر مەزگىلدە قايتىس بولىپ, سولاردى ەسكە الدىق. ءسويتىپ, ىنتىماقتى كوڭىلمەن ءومىرىمىزدى ءوت­كىز­دىك. زەكەڭ مەنى «سەرى-اعا» دەۋشى ەدى, مەن «زەكە» دەيتىنمىن. ساۋلە مەن ءاليا دا جا­راستىقتى سىيلاستى. شىعارماشىلىق قىز­مەت­تە­ ارقايسىمىزدىڭ ءوز جولىمىز بولعان­مەن, ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە قاراپ وتىردىق. تىلەك­تەستىك تانىتىپ, كەرەكتى جەرىندە ءۇن قوسىپ, پىكىر ايتۋدان دا تارتىنعان ەمەسپىز. جاس كەزىندە ولەڭ جازعان زەينوللا ەلۋىنشى جىلداردان باستاپ پروزاعا بەت بۇردى. اۋەلى «ءومىر ۇشقىنى» (1956) اتتى حيكايا جازدى. ودان كەيىن ونىڭ جالعاسى ەسەبىندە «جالىن» اتتى رومان جازۋعا وتىردى. اۋەلدە جۋرنال­دىق نۇسقاسى «جۇلدىز» جۋرنالىندا باسىل­عان (1963) روماندى ءبىراز ۇستاپ, قايتا قاراپ, 1970 جىلى عانا جاريالادى.

«ءومىر ۇشقىنى» تۋرالى مەنىڭ «لەنين­شىل جاس» گازەتىندە جازعان ماقالام بار (1957 جىل, 14 ءساۋىر). سوندا مەن زەينوللا پروزا­سى­نىڭ ءليريزمىن, شىعارما كەيىپكەرلەرىن بەينەلەۋدەگى جاڭالىقتارىن, پسيحولوگيالىق سۋرەتتەردىڭ بايلىعىن جانە ارقيلىلىعىن اتاپ كورسەتكەن ەدىم. نەگىزگى قاھارماندارىن ءوز زامانداستارى – ستۋدەنت جاستار ورتاسىنان تاڭداعان اۆتوردىڭ ولاردى شىققان ورتاسىمەن (مۇنايلى ولكەمەن) بايلانىستا اشىپ, كەيىن سول جاققا قايتىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىنداۋى دا شىعارما تاقىرىبىنىڭ الەۋمەت­تىك مازمۇنىن بەلگىلەيتىن ەدى. تايمان مەن ونىڭ قۇربىلارى دا, اكە-شەشەسىنىڭ بەينە­لە­رى دە ناقتىلىقپەن اشىلعان-دى.

«جالىندا» اۆتور ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ, ومىرگە جولداما العان جاستاردىڭ وندىرىستەگى العاشقى قادامىن, ىزدەنىستەرىنىڭ باعىتىن, جالىندى جاس ۇرپاقتىڭ ءورشىل ىستەرىن سۋرەت­تەدى. ولار وندىرىستە بۇرىننان ىستەپ جۇرگەن تاجىريبەلى ۇرپاق وكىلدەرىمەن ءتىل تابىسىپ (داۋرەن – تايمان جەلىسى), ومىردەن ءوز ورنىن تابادى. جاس جۇمىسشىلار تاعدىرىن (تايمان, قابەن, ساردار) جازۋشى وڭايلاتپاي, ءومىر ءۇشىن كۇرەستىڭ, ەڭبەك سىنىنان وتكىزەدى. روماننىڭ جۇمىسشى تابىنا ارنالعان بۇكىلوداقتىق رومان بايگەسىنە يە بولۋىنىڭ (1972) ءوزى ونىڭ تابىستارىنىڭ وداقتىق ءمانى بولعانىن دالەلدەيدى.

زەينوللا ادەبيەتكە وزىندىك بەتىمەن, ىزدەنىستەرىمەن كەلدى. ول تاپتاۋرىن جولدارمەن جۇرمەي, كەيىپكەر تاڭداۋدا دا, ءومىر شىندىعى دەگەن ۇعىمدى جالپىلاماي, جەكە ادام تاعدىرىن تانۋداعى تىڭ ويلارىمەن, ستيلدىك وزگەشەلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ سىرى, رومانتيكالىق اسەم ساز, ادام كوڭىلىن تانىمپاز جۇمساق مىنەز – ءبارى دە جازۋشى شىعارمالارىنىڭ باسقاعا ۇقسامايتىن ەرەكشەلىكتەرىنە جاتادى. جازۋشى ءتىلى دە سوعان وراي توگىلىپ, مايدا, سىپايى, سىرشىلدىعىمەن وزىنە تارتادى. ونىڭ رومانتيكالىق بوياۋى قانىق. ول ادام اراسىنداعى قاتىناستىڭ اسەمدىگىن, سىپايى­لى­عىن, ادالدىقتى, جان سۇلۋلىعىن جىرلادى. بەلگىلى قوعام, مەملەكەت قايراتكەرى, ادە­بيەتسۇيگىش, ول جونىندەگى ويلارىن جازىپ جاريالاپ جۇرەتىن ءىلياس وماروۆ مارقۇمنىڭ زەينوللا شىعارمالارىنداعى «ىشكى سۇلۋ رومانتيكاعا, ءومىردىڭ شىندىق قۇبىلىستا­رى­نا تولى» سۋرەتتەرگە كوڭىل اۋدارۋىنىڭ ءوزى دە وسى ءبىز ايتقان ويلاردى كوپ بولىپ ماقۇل­داۋدىڭ بەلگىسى سياقتى ەدى. زەينوللانىڭ بۇل ەكى كىتابى دا ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, الماتىدا, ماسكەۋدە باسىلدى (1958, 1971, 1976, 1982). سوڭعى رومان ۆەتنام تىلىندە جارىق كوردى (1980).

زەينوللانىڭ «ادام» (1964), «سىر» (1975) دەگەن كىتاپتارى ونىڭ پۋبليتسيستىك قالامىنىڭ جۇيرىكتىگىن تانىتاتىن اڭگىمە, وچەرك, ەسسە جانرلارىنداعى تۋىندىلارىنان قۇرالعان. ولاردا دا جىلى ليريكاعا, سەزىم­تالدىققا بولەنىپ ايتىلعان ادامدار سىرى مەن ءىسى جايلى ءومىر سۋرەتتەرىنىڭ نەشە الۋان كورىنىستەرى ۇشىرايدى. سولاردىڭ ارا-اراسىندا ول ا.س.پۋشكين مەن ن.ۆ.گوگولدىڭ جەكە شىعارمالارىن, كەڭەس ادەبيەتىنىڭ تاڭداۋ­لى ۇلگىلەرى قاتارىندا سىيلىققا يە بولعان ل.كاسسيلدىڭ, ۆ.زاكرۋتكيننىڭ, ۆ.دوبروۆو­ل­س­­­كيدىڭ روماندارىن, ا.وستروۆسكيدىڭ «ۇش­ىنعان اقشا», م.گوركيدىڭ «كۇن پەرزەنت­تەرى», ن.حيكمەتتىڭ «ەلەۋسىز قالعان ەسىل ەر» پەسالارىن اۋداردى. روماندار كىتاپ بولىپ تاراسا, اۋدارما پەسالار قازاقستان تەاترلارى ساحنالارىندا قويىلدى. قازاقتىڭ م.اۋە­زوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى ساحناسىندا زەينوللانىڭ «جالىن» رومانىنىڭ وقيعا­­­لارى نەگىزىندە جازىلعان «سونبەيتىن وت» اتتى پەساسىنىڭ قويىلۋى دا اتاپ وتۋگە تۇ­راتىن دۇنيە. بۇل – ءار جانردا جەمىستى ەڭبەك­تەنگەن جازۋشى ىزدەنىسىنىڭ ءبىر پاراسى.

زەينوللانىڭ عىلىمداعى جولى ونىڭ سىنشىلىق قىزمەتىمەن, ۋنيۆەرسيتەت قابىر­عاسىنداعى ۇستازدىق ەڭبەگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ول العاشقى شىعارماشىلىق قادا­مىنان باستاپ, اقىندىعى, جازۋشىلىعىمەن قوسا سىنشى ەسەبىندە كورىنىپ, ادەبي پروتسەس­كە ارالاستى, ادەبيەتتىڭ جاڭا تۋىندىلارى جونىندە پىكىرلەر ايتىپ, ماقالالار جازدى. سونىمەن ءبىزدىڭ (ايقىن نۇرقاتوۆ ۇشەۋى­مىز­­دىڭ) جازعان وقۋلىعىمىز 12 رەت باسىلىپ, كە­زىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ادەبيەتكە دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن وياتۋعا كومەكتەسكەنىن ءبۇ­­گىن ءبىز ريزالىقپەن ەسكە الامىز. وسى ىستە ول ءوزىنىڭ ىسكەر, ويشىل-پەداگوگ, عالىم ەكەنىن تانىتتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, وقۋ باع­دار­لامالارى وزگەرىپ, جاڭا وقۋلىقتار جازۋ تۇسىندا زەينوللامەن قايتا قوسىلىپ, وقۋ­­لىق جازۋ مۇمكىندىگى تۋعان ەدى. ءبىز, حاسەن ءادى­­­­باەۆ ۇشەۋىمىز جازعان 11-سىنىپتىڭ وقۋ­لى­عى اۋەل­دە بايقاۋ وقۋلىعى رەتىندە باسىلىپ, مەكتەپ تاجىريبەسىندە ماقۇلدانعان­نان كە­يىن, ءجون­دەلىپ جاڭا وقۋلىق بولىپ بەكىتىل­دى. قازىر ول 11-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ قولىندا.

زەينوللانىڭ عىلىمي باعىتتاعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرىن اتاساق, ونىڭ قازاق اڭگىمەسىنىڭ دامۋى مەن شەبەرلەنۋ جولىنا ارناعان كان­ديداتتىق («جانر سىرى» دەگەن اتپەن 1964 جىلى باسىلعان), قازاق ادەبيەتتانۋ عىلى­مىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى جايلى دوكتور­لىق («ادەبيەت تەورياسىنىڭ نەگىزدەرى», 1970) ديسسەرتاتسيالارىن الدىمەن اتاۋ پارىز. العاشقى ەڭبەگىندە زەينوللا قازاق پروزاسىنداعى شاعىن ەپيكالىق فورمانىڭ تۋى مەن شەبەرلىككە جەتۋ جولىن بايسالدى زەرتتەسە, كەيىنگى ديسسەرتاتسياسىندا ول ادە­بيەت تەورياسىنىڭ نەگىزدەرى جايلى الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ ۇلتتىق ادەبيەتتە, عىلىمدا قالىپتاسۋىن, قازاق ادە­بيەتى شىعارمالارىنا سۇيەنە وتىرىپ تەو­ريا­لىق قاعيدالار مەن بولجامداردى جاڭار­تۋ ءىسىن تياناقتى تۇردە قالىپقا ءتۇسىردى, ءار كەزدەگى وي-پىكىرلەردى ۇشتاي, جەتىلدىرە ءتۇستى. ول ادەبيەت تەورياسىن وقيتىن جوعارى مەكتەپ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى ادەبيەتسۇيەر قاۋىمنىڭ, جازۋشىلاردىڭ باس­تى وقۋ قۇرالىنا اينالدى. زەينوللانىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا وپپونەنت بولىپ, تورەلىك ايتقان مەن سول تۇستا-اق ونىڭ وسى ەرەكشەلىكتەرىن اتاعان ەدىم.

ديسسەرتاتسيانى كەيىن تولىقتىرىپ, جوندەپ, اۆتور جوعارى مەكتەپكە ارنالعان وقۋلىق رەتىندە ۇسىندى. ول «ءسوز ونەرى» دەگەن اتپەن بىرنەشە رەت (1976, 1982,1992) باسىلدى. بۇلاردان كەيىنگى جىلدارى جازعان «جەبە» (1977), «اۋەزوۆتىڭ اسەمدىك الەمى» (1986), «ارنا» (1988), «كوزقاراس» (1996) اتتى كىتاپتارىندا دا زەينوللا كوركەم ادەبيەت پەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى جاڭالىق­تار­عا سۇيەنىپ, ءوزىنىڭ ەستەتيكالىق وي-پىكىرلەرىن جاريالادى. ونىڭ ادەمى, سىرشىل ءستيلى بۇل ەڭبەكتەر ارقىلى عىلىم تىلىنە اينالىپ, زەينوللا زەرتتەۋلەرىنىڭ باعاسىن كوتەرە ءتۇستى. ول وقىرمانىمەن ءسوز ونەرى, ونىڭ تاريحى, بۇگىنگى كۇيى جايلى ۇزاق ءبىر اڭگىمە شەرتكەندەي كورىنەدى.

زەينوللا بۇكىل ءومىرىن ءوزى وقىعان ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرۋ, ۇستازدىق ەتۋمەن وتكىز­دى. جاس ۇرپاقتى ادەبيەتتىڭ تەورياسىمەن قا­رۋلاندىردى. ونىڭ الدىنان لەكتسيا تىڭدا­عان­دارعا وقۋلىقتارىن پايدالانعان ۇرپاقتى قوسساق, قازاقتىڭ ادەبيەتشى جاستارىنىڭ ءبارى دە ونىڭ شاكىرتى سانالادى. بۇل قاۋىم تۇتاستاي ادەبي-تەوريالىق ساۋاتىن زەينوللا ەڭبەكتەرىمەن اشتى دەۋگە ابدەن بولادى. عا­لىم ءۇشىن, ۇستاز ءۇشىن بۇل – ۇلكەن باقىت. ولشەۋگە كەلمەيتىن, تەك اكە مەن بالانىڭ سەزىمىنە ۇقساس قۋانىش. ۋنيۆەرسيتەت قابىر­عاسىندا ونىڭ ۇستازدىق قىزمەتىنىڭ 50 جىل­دىعى (2000) اتاپ ءوتىلدى. بۇگىن وندا «قابدو­لوۆ اۋديتورياسى» جۇمىس ىستەيدى.

زەينوللانىڭ سوڭعى ەڭبەگى, ونىڭ شىعار­ما­شىلىق ءومىرىنىڭ قورىتىندىسى دەپ سانا­لۋعا لايىق تۋىندى – «مەنىڭ اۋەزوۆىم» رومانى مەن «مۇحتار اۋەزوۆ» اتتى زەرتتەۋى. ەكەۋى ءبىر كىتاپ بولىپ, 1997 جىلى جاريالاندى. بۇل جىل – م.اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعى اتالىپ وتەتىن جىل ەدى. جاس كەزىنەن ۇستاز تۇتىپ قاسىنا ەرگەن, كوپ ۇلگى-ونەگە ۇيرەنگەن ۇلى قالامگەرمەن بىرگە وتكەن كۇندەردىڭ تاعىلىمى سياقتى شىعارما. وسى تۋىندىنى ول ءومىر بويى ويلانعان سياقتى. «اۋەزوۆتىڭ اسەمدىك الەمى» دەگەن شاعىن ەڭبەگى ونىڭ بارلاۋى ءتارىزدى كورىنەدى. اۋەزوۆتى تانۋ, ونى وزىنشە ءتۇسىنۋ – اركىمنىڭ-اق تالابى. بىراق زەينوللانىڭ تانۋى باسقاشا. ستۋدەنت بولىپ لەكتسياسىن تىڭداۋ, ونىڭ ءسوز سويلەۋ مانەرى, ءتىپتى, ءاربىر قيمىل-قوزعالىسىنا دەيىن كوز ايىرماي اڭعارىپ, باقىلاي ءبىلۋ, لەكتسيادان تىس ۋاقىتتا قاسىنا ەرىپ, كوپ نارسەنىڭ كۋاسى بولۋ, ۇلى جازۋشىنىڭ قۋانىشتى-رەنىشتى ساتتەرىن كورۋ, ونىڭ وقىرمانى بولىپ, وبراز جاساۋىن, ءومىر شىندىعىن تيپتەندىرۋ جولىن, اباي ءومىرىنىڭ قالتارىستى سيپاتتارىنا شەيىن ءبىلىپ, سونى رومان جەلىسىنە پايدالانا ءبىلۋ ونەرىن يگەرۋى, كوركەمدىك بەينەلىلىك پەن شەبەرلىك, تاعى باسقا سىرلارىن اڭعارۋ زەينوللانىڭ عانا قولىنان كەلە الدى. سوندىقتان ول اۋەزوۆتى «مەنىڭ اۋەزوۆىم» دەپ اتادى. ەستەلىكتەرىنە روماندىق ءپىشىن بەرىپ, ءمولدىر, شۇرايلى سۋرەتكەرلىك تىلمەن ۇلى ۇستازىنىڭ بولمىسىن, كەسكىن-كەلبەتىن, پسيحولوگيالىق سۋرەتىن جارقىراتىپ اشا الدى. ونىڭ اۋەزوۆى ءبىز كورگەن, تانىعان اۋەزوۆتى اينىتپاي كوز الدىمىزعا كەلتىرەدى.

ۆ.بەلينسكيدىڭ: «ءاربىر ۇلى شىعارما ءوزىڭ بىلەتىن نارسەنى كوز الدىڭا كەلتىرگەندە, مەن نەعىپ وسىلاي جازا المادىم دەپ وكىن­دىرەدى. سونىڭ ءبارى سەنىڭ ويلاعانىڭداي, تا­بي­عي قالپىندا رەاليستىك بەينەگە تۇسەدى», دەگەن ءسوزى بار ەدى. «مەنىڭ اۋەزوۆىمدى» وقىعان ادامنىڭ ءبارى دە وسىلاي ويلاۋى داۋسىز. رومان وسىنىسىمەن باعالى, وسىنىسىمەن ۇلى. ابايمەن بىرگە قازاق دەگەن حالىقتى الەمگە تانىتىپ, ونىڭ تاريحىن, ەلدىگىن, نار جۇگىن كوتەرگەن ازاماتىن دۇنيەگە ايگىلەگەن جازۋشى پورترەتى, ونىڭ ۇلىلىعى – زەينوللا رومانىنىڭ باستى تابىسى. ونىڭ پروزاداعى اقىندىعى بۇكىل رومان بويىندا ايقىن كورىنەدى. سونىمەن بىرگە رومان اۋەزوۆكە ءتان وي-تولعانىستاردى, سەزىم اسەرلەرىن مول قامتىپ, جازۋشى دۇنيەتانىمىن اشا ءبىلۋى­مەن باعالى. ونى وقىعان ادام اۋەزوۆتىڭ وزىنەن ءدارىس تىڭداعانداي اسەردە قالادى.

زەينوللا ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ەسىمى ەلىنە كەڭ تاراعان, ەڭ قادىر تۇتار وكىلى بولدى. ونى ءبىز دە بىلەتىنبىز, سىيلايتىنبىز. ءوزىمىز جينالىپ قالعاندا ءتور ۇسىنار قاسيەتتىمىز دە, دۋالى اۋىز شەشەنىمىز دە سول بولاتىن. ءمۇسىلىم بازارباەۆ, زاكي احمەتوۆ, راحمانقۇل بەردى­باەۆ, نىعمەت عابدۋللين, مۇقاش سارسەكەەۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, امانجول شامكەنوۆ – ءبارىمىز ءبىر جىلدىڭ ءتولى ەدىك. جىلدىڭ باسىنا تامان تۋعاندىقتان ءبارى مەنى «ءتولباسى», «سەرى-اعا» اتاندىردى. سونى الدىمەن ايت­قان زەينوللا ەدى. ول وسىنى ايتىپ, تورگە سۇيرە­گەندە: «زەكە, ءار نارسەنىڭ جاراسىم­دى­لى­عى بولادى. سەن ءتوردى تولتىرىپ وتىرا­سىڭ. سەنىڭ كىسىلىك كەلبەتىڭ, پاراساتىڭ باس­قاعا ۇقسامايدى. ءبارىمىز سەنى قورشاي وتى­رايىق. سەن تورگە وتىر», – دەيتىنمىن. ول كونەتىن. سول ءتورىمىزدى تولتىرىپ وتىرعان اسىلىمىز مەزگىلسىز اۋىر ناۋقاسقا ۇشىراپ, ۇزاق جاتىپ قايتىس بولعاندا ورتامىز وپىرايىپ قالعانى ەسىمىزدە. ونى ەل بولىپ جوقتادى. ەلباسى كوڭىل ايتتى. ول كىسى زەينوللانى ەرەكشە سىي­لايتىن ەدى. ونىڭ دا­رىندىلىعىن, ايت­قىش­تىعىن باعالادى. استانا اقمولاعا كوش­كەندە بۇكىل اعا ۇرپاقتىڭ اتىنان پرەزيدەنت كوشىنە باتاسىن بەرىپ, اعالىق تىلەۋ تىلەگەن زەكەڭ بولعانى – ءبارى­مىزگە ماقتانىش. ايت­قانى كەلىپ, تىلەگى قابىل بولىپ, اقمولا سالتاناتتى استاناعا اينالدى. پرەزيدەنت كوڭىلى جايلاندى.

زەينوللانىڭ دوستارى, تىلەكشىلەرى كوپ ەدى. ونىڭ ءبىز سىيعان اۋديتورياعا سىيمايتىن دارقاندىلىعىن مەن ارقاشان قىزعا­نىشسىز ەسكە الامىن. بۇل وبرازدىق ماعىنا­س­ىندا دا, تىكەلەي ماعىناسىندا دا سولاي بولاتىن. 1964 جىلى ول كازپي-ءدىڭ عىلىمي كەڭەسىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. اۋەلدە عىلىمي كەڭەس وتەتىن اۋديتورياعا جينالىپ, حالىق كوبەيىپ كەتكەندە, ينستيتۋت­تىڭ ۇلكەن اكت زالىنا اۋىسقانىمىز بار. 1970 جىلعى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءوت­كەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋىندا دا سولاي بولعان ەدى. كەزىندە جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسيالارى وتەتىن زالدى حالىق لىق تول­تىرعان. ونىڭ مەرەيتويلارىنىڭ ءبارى سولاي ءوتتى. وعان ارنالعان سوڭعى ءبىر جيىن ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ 15-ءشى قاباتتاعى عىلىمي كە­ڭەسى زالىنا سىيماي, بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ۇلكەن اكت زالىنا اۋىسقانى دا ەستە.

زەينوللانىڭ جانى جۇمساق, ءتىلى قانداي مايدا, ءساندى بەينەلى بولسا, كوڭىلى دە سونداي دارقان بولدى. سەزىمتال ەدى, ءسال ءبىر نارسەنى كوڭىلگە السا, جانى جابىرقاپ قالاتىن, بىراق رەنىشى تەز تارايتىن. اينالاسىنا نۇر شاشىپ, سول جىلى, مايدا سوزىمەن جىلۋ تاراتىپ وتىراتىن. كەيدە ارتىقتاۋ ماقتاپ ءجى­بەر­دى-اۋ دەپ قىسىلىپ, ونى تەجەۋگە تىرىساتىنبىز. قازىر ويلاساق, ونىڭ جۇرەگى ادامدى ءسۇيۋ ءۇشىن, جاقسىنى تانۋ ءۇشىن جارالعانداي-اق ەكەن. ول «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇ­رى تاسىسىن» دەگەن ءپرينتسيپتىڭ ادامى ەدى. ول جۇرتپەن كوپ ارالاستى, سولاردىڭ بو­­يىنداعى جاقسىلىقتى كورە ءبىلدى, سونى جەت­كىزىپ ايتۋعا تىرىستى. سوندىقتان دا ەل-جۇر­تىنا دا, دوستارى ورتاسىندا دا قادىرى ار­تىق بولدى, حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. ونى بۇكىل ەل بولىپ شىعارىپ سالعانىمىز ەسى­مىزدە. الماتى جۇرتشىلىعىنا قوسا كوپتەگەن وبلىستاردان, تۋعان جەرىنەن كەلگەن دەلەگاتسيالار جەر قايىستىرىپ, قالانى كۇڭىرەنتكەنى ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا.

قازىر زەينوللا اتى قازاق حالقىنىڭ تاڭ­داۋلى ۇلدارىنىڭ قاتارىندا اتالادى.

سەرىك قيراباەۆ.