سەنبى, 19 مامىر 2012 8:11
(قۇرۆان ءتوحتاموۆ تۋرالى تولعانىس)
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ۇيعىر مادەنيەتىنىڭ جاڭالانىپ ورلەۋى كەزەڭى بولىپ سانالادى. بۇلاي ايتۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. ەڭ اۋەلگى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەرلىك قوعامدىق-ساياسي وزگەرىستەردى تۋدىرعان حرۋششەۆ زامانىن اتاپ وتكەن دۇرىس. جەكە باسقا تابىنۋ سىنعا الىنىپ, جىلىمىق كەلە باستاعان كەز ەدى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ قاتەلەرى بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرىلە باستاعان بولاتىن. مىنە, وسى تۇستا مادەنيەتكە دە, ادەبيەتكە دە وزگەرىستەر ەنە باستادى. 1957 جىلعى «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىنىڭ جارىق كورۋى ۇلكەن وقيعا بولدى.
سەنبى, 19 مامىر 2012 8:11
(قۇرۆان ءتوحتاموۆ تۋرالى تولعانىس)
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ۇيعىر مادەنيەتىنىڭ جاڭالانىپ ورلەۋى كەزەڭى بولىپ سانالادى. بۇلاي ايتۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. ەڭ اۋەلگى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەرلىك قوعامدىق-ساياسي وزگەرىستەردى تۋدىرعان حرۋششەۆ زامانىن اتاپ وتكەن دۇرىس. جەكە باسقا تابىنۋ سىنعا الىنىپ, جىلىمىق كەلە باستاعان كەز ەدى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ قاتەلەرى بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرىلە باستاعان بولاتىن. مىنە, وسى تۇستا مادەنيەتكە دە, ادەبيەتكە دە وزگەرىستەر ەنە باستادى. 1957 جىلعى «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىنىڭ جارىق كورۋى ۇلكەن وقيعا بولدى. قازاق راديوسى جانىنان ۇيعىر تىلىندە حابارلار تاراتىلا باستادى. قولدانبالى ادەبيەت جانە وقۋلىقتار باسىپ شىعاراتىن ۇيعىر تىلىندەگى باسپالار ىسكە قوسىلدى. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى جانىنان ۇيعىر ءبولىمى اشىلىپ, ونى بىتىرگەن جاس ماماندار ءار سالادا قىزمەت ەتە باستادى.
ەرەكشە قاداپ ايتاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – وتاندىق ءبىر توپ عالىمدار, ادەبيەتشىلەر, كوركەمونەرپازدار شىقتى. شىعارما-شىلىق, عىلىمي ىزدەنۋ ساپاسى كوتەرىلدى. بۇل جايت ومىرگە جاڭا لەپ اكەلىپ, دامۋدى تەزدەتتى, وسىنداي قاۋىرت ورلەۋدىڭ ىقپالىندا ءاربىر ادام ءوز ىسىندە بەلسەندىلىك تانىتتى.
ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ساگۋ) ۇيعىر ءبولىمىن بىتىرگەن جاس مامان قۇرۆان ءتوحتاموۆ سول جىلدارى قوعام ەسىگىن اشىپ, ءومىر مۇحيتىنا ارالاستى. ول العاشىندا «كوممۋنيزم تۋعي» گازەتىنىڭ ادەبيەت بولىمىندە ىستەدى. ونان سوڭ ءبىر-ەكى جىلداي اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ۇيعىر بولىمىندە ۇستازدىق ەتتى.
60-جىلداردان باستاپ, ۇيعىر ادەبيەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. وسىعان وراي ادەبيەتتانۋشى عالىمدارعا دەگەن سۇرانىس ءوستى. سول جىلدارى ۇيعىر جاستارىنان العاشقى اسپيرانتۋراعا قابىلداۋ كەزىندە قۇرۆان ءبىرىنشى بولىپ وقۋعا ءتۇستى. سودان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيعىر ادەبيەتتانۋ ءبولىمىندە عىلىممەن اينالىستى.
ق.ءتوحتاموۆ قازاقستان ۇيعىر ادەبيەتىنىڭ كوشباسىلارىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, ول پروزا جانرىنىڭ دامۋىنا, وسۋىنە زور ەڭبەك ءسىڭىرگەن جازۋشى. ونىڭ جازۋشىلىق تالانتى ءار جىلدارى جارىق كورگەن «قاراپايىم ادامدار», «اياۋلىلار» حيكاياتتار جيناعى, «كۇن شىعىپ كەلەدى», «بايقاماي باستىم تىكەندى» حيكاياتتارىندا, «ومىرگە ماحاببات» كىتاپتارىندا جان-جاقتى جارقىراي كورىنىپ ەدى. بۇل شىعارمالار ءوز كەزىندە قىزۋ وقىلىپ, اسەرلى بولعانىنا ءوزىم كۋالىك بەرە الامىن. قۇرۆانمەن بىرگە بولعان وقىرماندارمەن كەزدەسۋلەردە, قويىلعان سۇراۋ, ايتىلعان جاۋاپتاردان انىق بايقالاتىن. وعان جەر-جەردەگى وقىرماندارى توقتاۋسىز حات جولداپ جاتاتىن. ءار جاڭا كىتابى باسىلعان سايىن قالامگەرلەردىڭ پىكىرلەرى ۇزدىكسىز باسپا بەتىندە شىعىپ وتىراتىن. ءبىز ونىڭ جازۋشى رەتىندە ۇلكەن بەدەلگە يە ەكەنىن سەزەتىنبىز. جاسامپازدىقتا ءوزىنىڭ قالىپتاسقان قولتاڭباسى ايقىن بىلىنەتىن. ءوز زامانىنىڭ تالانتتى قالامگەرى ەكەنى داۋسىز ەدى.
قۇرۆاننىڭ ادەبيەتشى بولىپ قالىپتاسۋىنا – ونىڭ بالا كەزىنەن ەڭبەك ادامدارى اراسىندا شىڭدالىپ ءوسىپ, ەرجەتكەنى سەبەپ بولدى. باي تاجىريبەنىڭ, جيناقتالعان ءبىلىمنىڭ پايداسى ءتيدى. سوعىس جىلدارىندا جەڭىسكە جەتۋ جولىندا بار اۋىرتپالىق ەلدەگى بالا-شاعا, كارى-قۇرتاڭداردىڭ موينىنا ءتۇستى. ولاردىڭ ەڭبەك تىرشىلىگى سوعىس مايدانىنان ءبىر دە ءبىر كەم بولعان جوق. قابىرعاسى قاتپاعان قۇرۆانعا سول جىلداردىڭ ازابى جەڭىل سوقپادى. ۇلكەندەرمەن ارالاسا ءجۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ, كورىپ-ءبىلۋى ونىڭ ءومىرگە كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ەسەيىپ, ەرجەتۋىنە ءوز اسەرىن جاسادى. سوندىقتان دا ونىڭ ءوز قۇرداستارى قاتارىندا ويى – تەرەڭ, جۇمىسى – ورنىقتى بولدى.
جازۋشىلاردى وزىنە تارتاتىن كوتەرەتىن تاقىرىبى, ايتار ماسەلەسى دەسەك, ق.ءتوحتاموۆ اۋىل ءومىرىنە, اسىرەسە, وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ساپ ەڭبەك ادامدارى ءومىرىن باستى تاقىرىپ ەتىپ قالام تارتتى. ۇلت ادەبيەتىندە سوعىس جىلدارىنىڭ سيپاتى ءبىرشاما اشىلدى دەسەك, وسى جولدىڭ باسىندا ق.ءتوحتاموۆ سەكىلدى جازۋشىلار تۇردى. ءار شىعارماسىندا سول ءداۋىردىڭ اششى شىندىعى, بەينەتتى تەردىڭ ءيىسى شىعىپ تۇراتىن. بالالىق داۋىرىندەگى ەستەن كەتپەس كۇندەردىڭ ەستەلىكتەرى, تارتقان بەينەت, توگىلگەن جاس, ازابى مەن مەحناتى مول شەرمەندە جىلداردىڭ شەجىرەسىن كوركەم بەينەلەۋشى ەدى. سوندىقتان دا ونىڭ ەڭبەكتەرىندە ەل مەن جەر, ەزىلگەن ەڭبەكشى, ەرلىككە بارا-بار كۇندەر كەستەلەنۋى تابيعي نارسە دەۋگە بولادى. شىعارمالارىنىڭ «ءتانى دە, جانى دا» سول كۇردەلى كەزەڭنىڭ جىرى بولۋى زاڭدى ەدى. ق.ءتوحتاموۆتىڭ ءبىرسىپىرا اڭگىمە-حيكاياتتارىندا جانە «جاعيستايلىقتار» رومانىندا بۇل تاقىرىپ تاماشا جازىلىپ, شىرقاۋ شىڭىنا جەتكىزىلگەن. اۋىلداعى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ايازدان قاتىپ قالعان ديىرمەندى مۇزدان ارشىپ, سۋىن اعىزىپ, جان ءبىتىرىپ ىسكە قوسۋىن ول شىنايى سۋرەتتەيدى. ءبىر ەپيزودىندا: «سول بولاتتاي بەرىك, ەرىك-جىگەرى مىقتى ايەلدەر سۇراپىل سوعىس جىلدارى قىستا قاتىپ قالعان ديىرمەن تاسىن عانا ەمەس, تاريحتىڭ تەگەرشىگىن اينالدىرعان ەدى» دەپ, وتكىر وي, تەرەڭ مازمۇنمەن روماننىڭ نۇكتەسىن قويىپ ەدى.
وسىلاي جارقىن وبراز, ءومىر ەستەلىگىن ايتىپ وتىرىپ, تىلداعى نازىك جاندى انالاردىڭ ازاپتى ساتتەرىنە باس يگىزىپ, جانقيارلىق رۋحىنا قۇرمەت سەزىمىن وياتادى. ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, جازۋشى قالامىندا ايەل-انالار وبرازى بارىنشا اشىلا تۇسەدى. بۇدان وزگە دە بالالىق شاعىنىڭ ەستەن كەتپەس كەزدەرى از ەمەس. اكەسى سوعىستا قازا بولعان بولاشاق جازۋشى ەل-جۇرتقا كەلگەن قايعى-قاسىرەت, تىزەنى دىرىلدەتكەن قيىندىقتىڭ الدىندا السىرەمەگەن, قايسار, قايراتتى, تاباندى ايەلدەردىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەيدى. سونداي انالاردىڭ ءبىرى – ءوز اناسى. ول ەڭبەكشىلدىك پەن جۇرەكتىلىكتىڭ ونەگەسى عانا بولىپ قالماستان, مەيىر-ماحابباتتىڭ دا, سۇيىسپەنشىلىكتىڭ دە سارقىلماس كوزى بولعان.
جارقىن وبراز, شىنايى كىشىپەيىلدىك ق.ءتوحتاموۆ ەڭبەكتەرىندە باستى وبراز بولىپ قالامعا ىلىنەدى, ناقتى تىرشىلىكتىڭ جاندى كورىنىسىنە اينالادى. قالامگەر كوڭىلدىڭ كەڭدىگىن, پەيىلدىڭ اشىقتىعىن كوركەم سۋرەتتەيدى. جان الەمدى تولقىتىپ, كوزىڭە جاس اكەلەتىن اسەرلى جەرلەرى وتە كوپ. «جاعيستايلىقتار» رومانىندا جازۋشى قالامىنا ءتان ەرەكشەلىكتەرى جان-جاقتى قامتىلىپ, ۇيعىر ۇلتىنىڭ ءومىرىن, تىنىس-ءتىرشىلىگىن بەينەلەپ, شىندىققا بارىنشا جاقىنداتا تۇسەدى. بىزگە بەلگىلى بولعانداي, وسى زامانعى ۇيعىر ادەبيەتىندە سوعىس تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن بىرنەشە ەڭبەك بار. ال, اتالعان رومان سولاردىڭ قاتارىنداعى شوقتىعى بيىك شىعارما. بۇل كىتاپ ۇزاق جىلعى ىزدەنۋ, ەڭبەكتەنۋدىڭ عانا جەمىسى ەمەس, ول – ويعا ەرىك بەرىلىپ, قولعا جۇمىس جاساتقان, كوزمايىن تاۋىسقان تۋىندى. «جاعيستايلىقتار» العاشىندا حيكايات بولىپ جازىلىپ, وعان «تاڭ اتىپ كەلەدى» دەگەن كولەمدى ءبولىم قوسىلىپ, كەيىن بىرلەستىرىپ, تولىقتىرىپ رومانعا اينالعان, كوپ جىلعى جۇمىستان جارىققا شىققان كوركەم شىعارما!
اتالعان روماندى وقىعان ادامنىڭ كوز الدىنان سوعىس جىلدارىنداعى ۇيعىر اۋىلىنىڭ بەينەسى, اتقا مىنەر ەر-ازاماتتارىنان ايىرىلعان قامكوڭىل حالىق سۋرەتتەلەدى. اۆتور, قايعىنى قايراتقا, نازىكتىكتى بەرىلمەس بەكەمدىككە اينالدىرعان انالاردى ماداقتايدى, ماقتان ەتەدى. ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى سەنىمگە قانات بىتىرەدى. شىعارماداعى جەميل قارت, دانيحان, ءادالات, ھۋريات قاراپايىم اۋىل ادامدارى بولا تۇرا, جىگەرى مىعىم, ەركى بولاتتان قاتتى ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. جازۋشى ولاردىڭ تايسالماس تاباندىلىعىن, تۇراقتىلىعىن, رۋحاني بايلىعىن كورسەتۋ ارقىلى, ويدان شىقپاس كەيىپكەرلەردى سومدايدى.
قارت ديحان جەميل اتا باستىق, ال وزگە قىستاقتا قالعان قىز-كەلىنشەكتەر اتىز باسىندا, توعاننىڭ قاسىندا اۋىر قارا جۇمىسقا جەگىلىپ, ەڭبەك ەتەدى. كوپ جىل بويى بوس جاتقان جەردى يگەرىپ, مول ءونىم الادى. ءسويتىپ, وزدەرىنىڭ جانقيارلىق ەڭبەكتەرىمەن جەڭىس كۇنىن جاقىنداتا تۇسەدى. باستارىنا قانداي اۋىرتپالىق تونسە دە تەك العا ۇمتىلادى. كۇشىنە كۇش قوسىپ, شىدامدىلىق كورسەتتى. شۇعىلالى ءبىر كۇننىڭ بولارىنا سەندى. شىعارماداعى سۋرەتتەلگەن قوعام, ءومىر, كەيىپكەرلەر تاعدىرى شىندىقپەن جىمداسىپ جاتقانى قانداي عانيبەت. سول ءداۋىردىڭ ادامدارى, وقيعالارى ارتىق اسىرەلەۋسىز ادەمى ادىپتەلگەن. جازۋشى سىرتقى الەمدى عانا جازا بەرمەي, ءار كەيىپكەردىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىنە بارىنشا ءۇڭىلىپ, نيەتتەرىن, كوڭىل اۋانىن, دۇنيە-تانىمىنىڭ ءوسۋىن ءدوپ باسىپ تەرەڭگە بويلايدى. پسيحولوگيالىق مىنەز, پسيحولوگيالىق قيال الەمىن ءوز دەڭگەيىنە جەتكىزىپ, شەبەر ۇيلەستىرەدى. جان-جاقتىلى قاراستىرىلعان كەيىپكەرلەر زامان ءۇنىن, ءداۋىر كەلبەتىن كورسەتە بىلەدى.
روماندا ءادالات, دانيحان, ھەۆيز, ءھۇسايىن سەكىلدى جاستاردىڭ ادال ماحابباتى جانە بەرىكتىگى تۇتاس سيۋجەت جەمىسىن قۇراپ, ءومىردىڭ وزىق, وسكەلەڭ سىن-سىيپاتىن پاش ەتەدى. سونىمەن بىرگە, جازۋشى شەبەرلىگىن ءبىلدىرەتىن شىعارماداعى ءبىر ەرەكشەلىك – قارىم-قاتىناستار, ءتۇيتكىلدەر, وقيعالار, ۇلتتىق ەرەكشەلىك, سالت-ءداستۇر شىنايى سۋرەتتەلەدى. ۇلتتىق رۋحپەن سۋعارىلعان, قىرماندا بيداي ساپىرىپ, ونان شي سىپىرتقىمەن مايقانداپ ءجۇرىپ دانىنەن توپانىن ايىرا ءجۇرىپ, ايتقان اندەرى مۇڭلى, ىرعاعى قانداي دەسەڭشى!؟ الگى شەر كوكىرەك, جارتى كوڭىل ايەلدەردىڭ كوزدەرى جاساۋراپ وتىرىپ ايتقان اڭگىمەلەرى, ىشكەن ەتكەن چايلارى قانداي ءدال بەرىلگەن دەسەڭشى!؟ سونداي اۋىرتپالىق ارقالاي ءجۇرىپ, ەڭبەككە ەركىن ارالاسىپ, ءجۇزىم ءسورەلەرىن تۇرعىزىپ, گۇل باقشالارىن وسىرگەن تازالىققا, ادەمىلىككە قۇشتارلىقتارىن دا قۇلپىرتادى. ەڭبەكسۇيگىش ۇيعىر ۇلتىنىڭ ۇيىمشىل ۇلاعاتىن كورسەتەدى.
ق.ءتوحتاموۆتىڭ ەلۋ جاسقا تولۋى قارساڭىندا جارىق كورگەن «ومىرگە ماحاببات» اتتى كىتابىنا جازۋشىنىڭ ءىشىنارا ەڭبەكتەرى عانا كىرگىزىلگەن ەدى. ولار عالىمنىڭ عىلىمي ىزدەنىسى, زەرتتەۋدەگى جۇمىستارى بولىپ سانالادى. ارينە, ق.ءتوحتاموۆ – جازۋشى تۇرعىسىندا ەمەس, عالىمعا ءتان سيپات ارقىلى دا ارداقتاۋعا ءتيىس تۇلعا. ونىڭ وچەرك, پۋبليتسيستيكا جانرلارىندا جۇزەگە اسىرعان جۇمىستارى از ەمەس. وسىنىڭ ءبارى قۇرۆان ءتوحتاموۆ شىعارماشىلىعىنىڭ كولەمىن, اۋقىمىن انىقتايتىن ابىرويلى ەڭبەكتەر.
ق.ءتوحتاموۆ ەڭبەكقور, وزىنە تالاپشىل جان ەدى. ول نەگىزگى ءبىلىمى تومەندەۋ بولسا دا قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, قاجىر-قايرات كورسەتىپ, از عانا ۋاقىتتا ورىس جانە قازاق ادەبيەتىنىڭ قايماعىن قالقىپ وقيتىن دارەجەگە جەتتى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 60-جىلداردا ۇيعىر ادەبيەتى سالاسىندا ورلەۋ كەزەڭى بولعان ەدى. ال, بۇگىنگى تاڭدا سول كەزدەردەن باستاۋ العان يگى باستاما قازاقستان اۋماعىندا قارقىندى تۇردە قارىشتاپ دامىدى. جان-جاقتى سالا بويىنشا جانداندى. ۇلتتىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىنىڭ مايەگى ءوستى. سول كەزگە دەيىنگى باياۋ جانە ەسكەرۋسىز كەلگەن ماسەلەلەر ءمان الا باستادى. ارينە, وزدىگىنەن ءوسۋ بولماسى انىق, مىنە, وسى شارۋالاردىڭ باسىندا ۇلتتىڭ زيالىسى ق.توحتاموۆ سەكىلدى ادامداردىڭ ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز ەدى. كوپ جىلعى زەرتتەۋدەن سوڭ, 1964 جىلى «ۇيعىر كەڭەس پروزاسىنىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. بۇل تىنىمسىز ەڭبەكتەنۋ 20-30-جىلداردىڭ جەمىسى ەدى. ول وتىزىنشى جىلداردىڭ اياعىندا جازىقسىز جاپا شەككەن ا.ءمۋھاممادين, ن.يسرايىلوۆ, ءمومۇن ھاشراەۆ, تۇردي ءھاسانوۆ سەكىلدى ادەبيەتشىلەردىڭ ەسىمدەرىن قايتا ءتىرىلتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن جارىققا الىپ شىقتى. ونىڭ عىلىمي جۇمىسىندا ۇلتتىق پروزانىڭ باسىندا تۇرعان ءو.مۋحاممادين ەڭبەكتەرى باسا سارالاندى.
ق.ءتوحتاموۆ عىلىممەن, نەمەسە ادەبيەتپەن عانا شەكتەلىپ قالماي, جازۋشى ءارى عالىم رەتىندە قوعامدىق ومىرگە دەندەپ ارالاستى. ءار جىلى وتكىزىلىپ تۇراتىن جىل قورىتىندىسىندا, اسىرەسە, پروزالىق جانر بويىنشا سىن-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ ءجۇردى. تالقى-جيىندارىندا جاساعان تالداۋلارى جالپىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ وتىراتىن. 60-70-جىلداردا ادەبيەتتىڭ سان ءتۇرلى جانرى بويىنشا جاڭا دۇنيەلەر جازىلدى دەسەك, ونىڭ وسۋىنە ق.ءتوحماتوۆتىڭ سىني-زەرتتەۋلەرىنىڭ وزىندىك اسەرى كوپ بولدى. سول جىلدارى «كوممۋنيزم تۋى» گازەتى كۇندەلىكتى شىعىپ تۇرعاندىقتان, الگى باياندامالار سول قالپىندا باسىلىپ, وقىرماندارعا جەتىپ تۇراتىن.
سول جىلدارى اي سايىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا جاڭا كىتاپتاردى تالقىلاۋ, تالداۋ ءجۇرىپ وتىراتىن. ءبارىمىز تالقىعا ۇسىنىلعان كىتاپتارىمىزدى وقىپ, شىنايى ءارى سىپايى پىكىرلەردى ورتاعا سالىپ, ويىمىزدى, كوزقاراسىمىزدى جەتكىزىپ وتىراتىنبىز.
جوعارىدا ايتىلعان جايدان وزگە, ۇيعىر ادەبيەتتانۋ جۇيەسى بويىنشا تىكەلەي زەرتتەۋ, زەردەلەۋ ماسەلەسىن ىسكە اسىرىپ وتىراتىن. ادەبيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى ق.ءتوحتاموۆ وسى ءىستىڭ باسىندا بولىپ, باسشى رەتىندە ءارى عالىمدىق ءبىلىم-بىلىگى بويىنشا ەڭبەك ەتتى. وسى جۇمىستاردىڭ جەمىسى رەتىندە ونىڭ «ۇيعىر كەڭەس ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى مونوگرافياسىن, وزگە دە بىرنەشە عىلىمي ماقالالارىن اتاپ ايتۋعا بولادى.
ق.ءتوحتاموۆ سالماقتى, سابىرلى, كىشىپەيىل ادام ەدى. ونىڭ شىرايىندا ىلعي دا ءبىر كەشىرىم سۇراعان كىسىنىڭ الپەتى سەزىلەتىن. ارتىق سوزگە بارماي, ءۇنسىز ءجۇرگەندى ۇناتاتىن. كەيدە الدەبىر ۇناتپاعان نارسەلەرىنە بۇرق ەتىپ «قايناپ» شىعا كەلەتىن كەزدەرى دە بولاتىن. بايقاۋىمشا, كەيبىر ماڭىزدى نارسەلەرگە سالعىرت قاراۋشىلىعى دا بارداي كورىنەتىن. ەندى ويلاسام, ونىڭ وزىندىك سىرى دا بار سياقتى. سىنعا ۇشىراعان ەڭبەكتەردى ىزدەپ تاۋىپ قايتا قاراپ, دۇرىس بولسا, ونى دالەلدەۋگە تىرىساتىن. كومىلىپ قالعان, قالتارىستا قالعان ادەبي مۇرالارعا جاناشىرلىق تانىتىپ, جارىققا شىعارۋعا جالىقپايتىن. 1967 جىلى «ۇيعىر كەڭەس ادەبيەتى تاريحىنىڭ وچەركتەرى» باسىلىپ شىعارىلدى. وسىلايشا 6-7 جىلدىق ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسى كورىندى. مىنەكي, ق.ءتوحتاموۆ جەتەكشىلىك ەتكەن جوبا حالىققا ۇسىنىلىپ, ۇلاعاتتى عالىم, ىسكەر باسشى ەكەنىن دالەلدەدى.
70-جىلدارعا دەيىن مەكتەپتىڭ ادەبيەت وقۋلىعى شىنايى ادەبيەتشىلەر جاعىنان ەمەس, الدەبىر مامانداردىڭ جازىلۋى بويىنشا وقىتىلىپ كەلگەندىكتەن, ءارتۇرلى سىنعا الىنۋشى ەدى. جاڭا ادەبيەتشى, بىلگىر ماماندار ءوسىپ-جەتىلىپ شىققاننان كەيىن, الگى كەتكەن قاتەلىكتەر تۇزەتىلىپ, قايتا جازىلدى. وسى ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى جۇمىستىڭ باسىندا ق.ءتوحتاموۆ ءجۇردى. 1970 جىلى ول 10-سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتى جاڭا وقۋ جىلىنا دەيىن جازىپ ءبىتىردى.
جازۋشىلار وداعىنىڭ تاپسىرماسىمەن قىزمەت بابىمەن اۋداندارعا شىققاندا, ول ەڭ الدىمەن مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزەتىن ەدى. مۇعالىمدەردەن «وقۋلىقتىڭ ولقى تۇستارى بار ما؟» – دەپ سۇراپ وتىراتىن. الدا-جالدا ۇسىنىس-تىلەكتەر بولسا, وزگەرىس ەنگىزۋ ماسەلەسىن دە ۇمىتپايتىن.
وكىنىشتىسى, ق.ءتوحتاموۆ ارامىزدان ەرتە كەتتى. ونىڭ سانسىز ارماندارى, سان ءتۇرلى يدەيالارى بولاتىن. الايدا ورىنداپ ۇلگەرە المادى. باستا ايتقانىمىزداي, ول قازاقستانداعى ۇيعىر ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋى كەزەڭىندە كەمەلدەندى, تۇعىرلى تۇلعا بولىپ قالىپتاستى, ءوزىنىڭ سوڭىنا ىرگەلى ەڭبەكتەر قالدىردى. قۇرۆان توحتاموۆتىڭ ومىرىنە جانە شىعارماشىلىعىنا نازار سالىپ قاراساق, اتاپ وتەر ارتىقشىلىقتارى بارشىلىق. سونىمەن بىرگە تاعى ءبىر بەلگىلى جازۋشى, ونىڭ باۋىرى تۇرعان ءتوحتاموۆتىڭ اتىن دا اۋىزعا الۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىر انادان ەكى بىردەي قالامگەردىڭ تۋعانى جانە ولاردىڭ تاعدىرلى تۇلعالارعا اينالىپ, تامىرىن تەرەڭگە سالۋى, تەگىننەن تەگىن بولماسا كەرەك. ارينە, مەليكام انانىڭ اق ءسۇتى, ادال ەڭبەگىنەن بولە قاراۋعا بولمايدى. وتان سوعىسى باستالعان العاشقى كۇندەردە سوعىسقا اتتانعان اكەسى تەمىرشى قاسىم اعا سوعىستىڭ وتتى وشاعىنا تۇسكەن بەتىندە جاۋ وعىنان قازا بولىپ, كەلمەسكە كەتتى. ال, جاس قالعان قۇرۆان مەن تۇرعان اناسىنىڭ تاربيەسىندە ەسەيىپ, ەر جەتتى.
ءسوز رەتى كەلگەندە ايتۋ ارتىق بولماس, قۇرۆان مەن تۇرعاننىڭ شىعارماشىلىعىندا كوزگە تۇسەتىن ورتاق جاعدايلار بار. ءارى ەكەۋىندە دە انا وبرازى باسا سۋرەتتەلەدى. ولارعا مەيلىنشە ورىن بەرىلەدى. اعاسىنىڭ ەڭبەگىن ءىنىسى ونان ءارى جالعاپ كۇش قوسقانداي. تۇرعان وداق كولەمىندە تانىمال جازۋشىعا اينالىپ, اتاق-داڭققا بولەنەدى. ونىڭ «اكەمنىڭ اقىرعى حاتى», «ەسكى ديىرمەن», «بالعا داۋىسى» حيكاياتتارى, ءارى «نازۋگۋم» رومانىندا قۇرۆان باستاعان جولدىڭ جالعاسقانىن كورەمىز. بۇل جاقىندىق, ۇقساستىق مۇلدە كەزدەيسوقتىق ەمەس, ونىڭ ءتۇپ نەگىزىندە اۋلەتتىك تەك جانە تالانتتى قابىلەت جاتقانىن كورسەتسە كەرەك. قايتالاپ ايتار بولساق, انانىڭ اق تىلەگى, ايالاپ كۇتۋى ارقالاندىرسا كەرەك! ءيا, بۇل قوس ەسىم ولاردى بىلەتىن ءار جۇرەكتەن ويىپ ورىن العان. ويتكەنى, ولار ەڭبەكتەرىن ەلىنە ارناپ جازدى.
بۇگىنگى تاڭدا جازۋشى-عالىمنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى كەلىپ وتىر. قازاقستان – كوپ ۇلتتى حالىقتاردىڭ التىن بەسىگى. مۇندا تۋىپ, مۇندا ەسەيگەن ءاربىر ادام ءۇشىن وتانىمىز اياۋلى. رۋحاني قازىنامىز ورتاق, بايلىق بارشاعا ءتان. قۇرۆان ءتوحتاموۆتىڭ تويى – حالىقتىڭ تويى.
احمەتجان اشيري, جازۋشى-دراماتۋرگ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنداعى ۇيعىر ادەبيەتى كەڭەسىنىڭ توراعاسى.