تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان باستاپ قوعام مەن مەملەكەتتىڭ تاريحي-مادەني مۇراعا دەگەن كوزقاراسى وزگەرىپ, ەلىمىزدىڭ ءوز زاڭناماسى قالىپتاستى, يۋنەسكو, ICOMOS ءتارىزدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق بەلسەندى دامىدى. ەلىمىزدە مۇنى قامتاماسىز ەتۋ بارلىق زاڭدى ۇيىمدار مەن ناقتى ادامداردىڭ ادامگەرشىلىك بورىشى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1992 جىلعى 2 شىلدەدەگى «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىمەن بەلگىلەنەتىن مىندەتى بولىپ تابىلادى. زاڭنامادا ارحەولوگيا, انسامبل, قالا قۇرىلىسى مەن ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىمەن قاتار, عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردىڭ قاسبەتىنە ورنالاستىرىلاتىن, اسا كورنەكتى تۇلعالار جانە ايرىقشا وقيعالار تۋرالى اقپاراتتى قامتيتىن مەموريالدىق تاقتالار, سونداي-اق, اسا كورنەكتى تۇلعالاردى, ماڭىزدى تاريحي وقيعالاردى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ورناتىلاتىن مونۋمەنتتى ونەر تۋىندىلارىنا (ەسكەرتكىشتەر, ستەلالار, بيۋستەر) دا ۇعىم بەرىلىپ, زاڭنامادان تۋىندايتىن نورماتيۆتىك اكتىلەرمەن قاعيدالارى بەكىتىلگەن.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنداعى كوپ كەزدەسەتىن سۇراق بولعاندىقتان مونۋمەنتتى ونەردىڭ جاڭا قۇرىلىستارى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ شەشىمى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. اسا كورنەكتى تۇلعالاردى, ماڭىزدى تاريحي وقيعالاردى مونۋمەنتتى ونەردىڭ جاڭا قۇرىلىستارىن ورناتۋ ارقىلى ماڭگى ەستە قالدىرۋ اسا كورنەكتى تۇلعانىڭ قايتىس بولعان نەمەسە تاريحي وقيعانىڭ بولعان كۇنىنەن باستاپ كەمىندە بەس جىل وتكەن سوڭ جۇزەگە اسىرىلادى. ودان ءارى مونۋمەنتتى ونەردىڭ جاڭا قۇرىلىستارىن ورناتۋ تارتىبىنە سايكەس ءتيىستى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلادى.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى زاڭسىز ءجۇرگىزۋ جاعدايلارىنا كەلەر بولساق, قازىرگى تاڭدا دالالىق جەرلەردە بەلگىسىز كەن ءىزدەۋشىلەر نەمەسە «قارا ارحەولوگتار» مەتالل ىزدەگىش رادارلارمەن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قازىپ, تالقانداپ كەتۋ جاعدايلارى كوپ كەزدەسەدى. ولاردىڭ ارەكەتى ەسكەرتكىشتىڭ مادەني قاباتىن جويىپ, ساقتالعان قۇرىلىسىن انىقتاۋعا نۇقسان كەلتىرەدى, قۇندى ءجادىگەرلەردىڭ قايتارىمسىز جوعالۋىنا اكەلىپ سوعادى. اعىمداعى جىلدىڭ 13 اقپانىندا پارلامەنت ماجىلىسىندە «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جاڭا جوباسى قارالىپ, ماقۇلداندى. جاڭا زاڭدا ۋاكىلەتتى ورگانمەن ارحەولوگيالىق جانە عىلىمي-رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارى جاساقتالىپ بەكىتىلەدى. جوسپاردان تىس ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى زاڭسىز بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا, ارنايى تەكسەرۋ رەيدتەرىن جۇرگىزىپ, كەز كەلگەن كۇدىكتى دەپ تانىلعان ءاربىر ارەكەت باقىلاۋعا الىنۋ كەرەك. قىلمىستىق كودەكستىڭ 295-بابىنا سايكەس ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى زاڭسىز ءجۇرگىزۋ بويىنشا تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىسىندە ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى زاڭسىز جۇرگىزۋ – ىزدەستىرۋدىڭ ارنايى تەحنيكالىق قۇرالدارىن (مەتالل ىزدەگىشتەر, رادارلار, ماگنيتتىك اسپاپتار, توپىراق قاباتىندا ارحەولوگيالىق زاتتاردىڭ بولۋىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باسقا دا تەحنيكالىق قۇرالدار) نەمەسە جەر قازاتىن ماشينالاردى پايدالانا وتىرىپ جاسالعان ءدال سول ءىس-ارەكەت بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءۇش جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ نەمەسە ون مىڭ, بەس مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا نە بەس جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە نە سول مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. مادەني قۇندىلىقتاردىڭ تونالۋى, ولاردىڭ زاقىمدانۋى كەز كەلگەن ەلدىڭ, حالىقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ كۇيرەۋىنە, جويىلۋىنا الىپ كەلەتىنى بەلگىلى.
قازىرگى تاڭدا, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ «جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىمىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, 2018 جىلعى 5 قاڭتارداعى № 3 قاۋلىسىمەن 570 ەسكەرتكىش مەملەكەتتiك تىزىمگە ەنگىزىلگەن. مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 30 ناۋرىزىنداعى № 119 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ماڭعىستاۋ وبلىسىنان 20 نىسان كىرگەن. وبلىستا بۇعان قوسا 800-دەن استام تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرى الدىن الا ەسەپكە الۋ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. جاڭادان انىقتالعان تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرى دە وزدەرىنىڭ ءمارتەبەسi تۋرالى تۇپكiلiكتi شەشiم قابىلدانعانعا دەيiن, زاڭعا سايكەس تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكiشتەرiمەن بiردەي قورعالۋى تيiس.
قازىرگى تاڭدا, 39 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشىنىڭ قورعاۋ ايماقتارىنىڭ جوبالارى جاساقتالىپ, وبلىس اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسىمەن جانە ءماسليحات شەشىمدەرىمەن بەكىتىلگەن. ونىڭ ىشىندە, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 14 ەسكەرتكىش: «ەسكى بەينەۋ قورىمى جانە بەكەت اتا جەراستى مەشىتى», «وعىلاندى جەرىندەگى بەكەت اتا جەراستى مەشىتى», «سيسەم اتا قورىمى», «شاقپاق اتا قورىمى جانە جەراستى مەشىتى», «ماسات اتا قورىمى جانە جەراستى مەشىتى», «قارامان اتا قورىمى جانە جەراستى مەشىتى», «اقۇيىك», «بەكى», «ءۋالى», «بەسىنباي», «قارامولا (شىتشا, توبەقۇدىق)», «قىزىلسۋ» قورىمدارى, «ومار-تۇر كۇمبەزتامى», سونداي-اق 25 جەرگىلىكتى ماڭىزى بار «وعىلاندى قورىمى», «سۇلتان-ءۇپى جەراستى مەشىتى, قورىمى جانە سايى», «قاراعاشتى اۋليە», «كەنتى بابا», «ساعىندىق», «ءۇشتام», «قاليپان», «نۇرماعانبەت», «جامباۋىل» قورىمدارى, «اداي اتا – وتپان تاۋ تاريحي-مادەني كەشەنى», «اساۋ», «باراق», «قۇسشى اتا», «ەشكىقىرعان», «بەگەش», «بەلتوران», «ايىمبەت», «اقشورا», «جىلقىباي», «قالىڭ-اربات», «قوشقار اتا», «مايا», «شات», «قاتەم» قورىمدارى, «قىزىلقالا قالاشىعى, اقمىش سايى» ەسكەرتكىشتەرى. قورعاۋ ايماعىنىڭ اۋماعىندا تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىسىنىڭ ساقتالۋىنا, ونىڭ تاريحي-مادەني قابىلدانۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىن جۇمىستار جۇرگىزىلمەيدى (جاڭا قابىرلەر ورناتۋعا, قۇرىلىستار سالۋعا, ت.ب.).سونىمەن قاتار تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرi مەن لاندشافتاردى ساقتاۋ ءجونiندەگi تالاپتار «ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» زاڭىنىڭ 10-بابىندا دا قاراستىرىلعان. تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكiشتەرi مەن قورعالاتىن لاندشافتىق وبەكتiلەر دەپ تانىلعان اۋماقتار مەن وبەكتiلەردiڭ ساقتالۋ تالاپتارىنا نەگiزدەلۋگە تيiس. تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكiشتەرi, قورعالاتىن تابيعات وبەكتiلەرi بار اۋماقتاردا ەرەكشە رەتتەلەتiن شەكارا بەلگiلەنەدi, ونىڭ شەگiندە ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتىن جۇرگiزۋگە تىيىم سالىنادى نەمەسە شەك قويىلادى.
ماڭعىستاۋ وڭىرىندە باعزى زامانداردان بەرى اتا-بابالار ارۋاعىن قۇرمەت تۇتۋ, رۋلىق قورىمدارداعى حالىق باتىرلارى, بيلەرى, اقىندارى, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قابىرلەرىنە زيارات ەتۋ, مارقۇم بولعان تۋمالاستارىن كيەلى ورىندارعا جەرلەۋ داستۇرلەرى ساقتالعان. ەلىمىزدىڭ وزگە ايماقتارىمەن سالىستىرعاندا, ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە اتا-بابالارىنىڭ باستارىنا كۇمبەزدەر مەن كەرەگە تامدار كوتەرۋ, ەسكەرتكىش-بەلگىلەرىن سالۋ قارقىندى دامىعان. سونىمەن قاتار كەيبىرەۋلەر ەجەلگى ساۋلەت پىشىندەرىن اتا-بابامنىڭ قابىرى دەپ ءوز بەتىمەن قۇلاعان كۇمبەزدەردى قايتا قالاپ, زاڭعا قايشى ارەكەت ەتەدى. مەملەكەت قورعاۋىنداعى قورىمدارداعى ەجەلگى قابىرۇستى قۇرىلىستارىنا قانداي دا ءبىر نۇقسان كەلتىرۋ زاڭبۇزۋشىلىق ارەكەت بولىپ تابىلادى. تاريح جانە ءمادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە عىلىمي-رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە ليتسەنزياسى بار ۇيىمداردى تارتۋ ارقىلى ەڭ الدىمەن عىلىمي-جوبالاۋ قۇجاتتاماسىن دايىنداۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭىنىڭ 145-بابى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى زاڭناماسىن بۇزۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردى توقتاتا تۇرىپ, جەكە تۇلعالارعا – ون, لاۋازىمدى ادامدارعا, شاعىن كاسiپكەرلiك سۋبەكتiلەرiنە – ەلۋ, ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – ءجۇز, iرi كاسiپكەرلiك سۋبەكتiلەرiنە ەكى ءجۇز ەلۋ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى. ال, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسiنىڭ 203-بابى بويىنشا ەرەكشە قۇندىلىعى بار زاتتاردى قاساقانا ءبۇلدىرۋ – ءۇش جىلدان جەتى جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.
«تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس اۋدانداردىڭ جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندارى ءوز اۋماعىندا تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى زاڭدارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس, ۋاكiلەتتi ورگاننىڭ ۇسىنۋى بويىنشا, تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكiشتەرiنە قاۋiپ توندiرەتiن قۇرىلىس جانە وزگە دە جۇمىستاردى توقتاتا تۇرۋ, سونداي-اق ولارعا تىيىم سالۋ تۋرالى ماسەلەنi شەشەدi. الايدا, اۋدان اۋماقتارىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن جەرلەۋ ءتارتىبىن ۇيىمداستىرۋ, جاڭا قويىلىمدارعا ارنالعان ارنايى جەر تەلىمىن ءبولۋ, ونى بەلگىلى ءبىر ۇيىمعا زاڭداستىرىپ راسىمدەۋ جۇمىستارى ءىس جۇزىندە ورىندالماي كەلەدى. تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى ساقتاپ قالۋداعى نەگىزگى شارالاردىڭ ءبىرى – اۋماقتاردى يگەرۋ كەزىندە جەر ۋچاسكەلەرى ءبولىپ بەرىلگەنگە دەيىن تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن انىقتاۋ جونىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ ساقتالىپ تۇرۋىنا قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن جۇمىستاردىڭ بارلىق ءتۇرلەرىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2003 جىلعى 20 ماۋسىمداعى جەر كودەكسىنىڭ 127-بابى بويىنشا تاريحي-مادەني ماقساتتاعى جەر تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرى, ونىڭ ىشىندە تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرى تاريحي-مادەني ماقساتتاعى جەرلەر دەپ تانىلادى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باستى ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى – بارشا قوعام بولىپ ۇلى دالا حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ جانە بولاشاق ۇرپاققا امانات ەتۋ بولىپ تابىلادى.نۇرساۋلە داۋىمشاروۆا,
ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىعىنىڭ مامانى