ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا «ءححى عاسىردا الەمنىڭ تابيعي رەسۋرستارعا دەگەن مۇقتاجدىعى جالعاسۋدا. ولار بولاشاقتا جاھاندىق ەكونوميكانى جانە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ بارىسىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولادى», دەپ باسا ايتقان بولاتىن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن جانۋارلار ءدۇنيەسiن, تابيعاتىن ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعان ەدى. مۇندا «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن ءوسىمدىكتەردى, ونىڭ تامىرلارىن, گۇلدەردى پايدالانباۋدى جانە تىيىم سالىنعان جەرلەردە نەمەسە اۋەسقويلىق ماقساتتا اڭ-قۇس اۋلاۋعا بولمايتىنى ءجونىندە ايتىلعان. اتالعان دەكلاراتسيا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك, وبلىستىق سوت, پروكۋراتۋرا, پوليتسيا دەپارتامەنتى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى مەن باسقا دا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, بارلىعى 1962 قىزمەتكەر قول قويعان ەكەن. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 43-بابى اياسىندا وبلىستىق «مامانداندىرىلعان جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جەدەل قىزمەتى» قۇرىلىپ, «تابيعات قورعاۋ كەڭەسى» ىسكە كىرىسكەن ەدى.
وڭىردەگى وسىنداي قۇرىلىمدار مەن جوبالاردىڭ ءناتيجەسىندە بۇگىندە ايماقتىڭ جان-جانۋارلار مەن ءوسىمدىكتەر دۇنيەسى قىراعى قورعالىپ وتىر دەۋگە بولادى. اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا تابيعات زاڭناماسىن قورعاۋ ءۇشىن 7 رەيدتىك شارا ۇيىمداستىرىلىپ, 21 زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىسى انىقتالعان. ناتيجەسىندە 21 دەرەك بويىنشا 542 875 تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, ونىڭ 37 875 تەڭگەسى ءوندىرىلگەن. مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالال 176 750 تەڭگەنى قۇراپ, ونىڭ ىشىندە 75 750 تەڭگە زالالى تولەنىپ, قالعان سوماسى وندىرىلۋدە. سونداي-اق اڭ اۋلاۋ بارىسىندا زاڭسىز پايدالانىلعان 21 دانا قارۋ تاركىلەنىپ, جەرگىلىكتى پوليتسيا ءبولىمىنىڭ ۋاقىتشا ساقتاۋ قويماسىنا تاپسىرىلدى.
جالپى, تابيعاتتىڭ بايلىعىن قورعاۋ ءار ازاماتتىڭ تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى. الايدا, زاڭدى بەلدەن باسىپ, ءوزىنىڭ جەكە مۇددەسىن عانا كوزدەيتىندەر جوق ەمەس. وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, «مامانداندىرىلعان جانۋارلار ءدۇنيەسىن قورعاۋ جەدەل قىزمەتىنىڭ» قىراعى قورىقشىلارىنىڭ كۇشىمەن مويىنقۇم اۋدانى مويىنقۇم اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بەكنۇر شىعىنباي «قوسقۇدىق» ورمان قورى اۋماعىندا زاڭسىز قويان اتقانى ءۇشىن ۇستالىپ, وعان 12 625 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى جانە مىلتىعى ءتاركىلەندى. ال بايزاق اۋدانى كوكوزەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى امان ءامىرحانوۆ بايزاق مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرىندە زاڭسىز ءشىل اتقانى ءۇشىن ۇستالىپ, 12 625 تەڭگە ايىپپۇل مەن 63 125 تەڭگە كەلتىرىلگەن زالالى وندىرىلگەن. جانە مىلتىعى ساقتاۋ قويماسىنا ءوتكىزىلگەن. سونداي-اق بايزاق اۋدانى ديحان اۋىلىنىڭ تۋماسى جامبىل ميرساليموۆ بايزاق مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرىندە ءشىل قۇسىن اتقانى ءۇشىن ايىپپۇل وتەگەن. وسى ىسپەتتەس تالاس اۋدانى قاراتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەرجان فازىلوۆ سارىسۋ مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىندا زاڭسىز اڭشىلىق جاساعانى ءۇشىن ۇستالسا, وسى قورىقتا مىلتىعىن تاستاپ قاشقان بەلگىسىز ازاماتقا قاتىستى ىزدەستىرۋ شارالارى ءجۇرگىزىلۋدە. بۇدان بولەك, بايزاق اۋدانى جاقاش اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەرباتىر ساكيەۆ اڭ اۋلاۋ قاعيداسىن بۇزعانى ءۇشىن جازاعا تارتىلسا, اۋدان ورتالىعى سارىكەمەر اۋىلىنىڭ تۋماسى الەكساندر تروەگلازوۆ جامبىل اۋدانى جەرىندە جابايى ۇيرەك اتقانى ءۇشىن ايىپپۇل ارقالاپ وتىر. بايزاق اۋدانى سارىكەمەر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى نيكولاي شاپاۆالوۆ, تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءجۇمادىللا ءجۇنىسوۆ, نۇرلان اقىلباەۆ پەن مارات بەرداليەۆ سارىسۋ اۋدانىنىڭ جەرىندە زاڭسىز اڭشىلىق جۇرگىزگەنى ءۇشىن قولعا تۇسكەن.
جالپى, ەسەپتى كەزەڭدە سارىسۋ اۋدانىنىڭ ورمان قورى جەرىندە زاڭسىز اڭ اۋلاۋ فاكتىلەرى جيىلەپ كەتتى. ماسەلەن, جايلاۋكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سابىر جامبىلبەكوۆكە زاڭسىز اڭشىلىق جاساعانى ءۇشىن حاتتاما تولتىرىلسا, مويىنقۇمدىق جاڭابەك ابدىبەك, پاناربەك قالىمبەتوۆ, ورىنباسار سەرىكوۆ پەن ۆالەري بادۋلينگە زاڭسىز ۇيرەك اتقانى ءۇشىن ءىس قوزعالدى. جامبىل اۋدانى قاراكەمەر اۋىلىنىڭ ماڭىندا اباي اسىلوۆ ەسىمدى زاڭ بۇزۋشى قولعا ءتۇستى. وسىلايشا بيىل العاشقى توقساننىڭ وزىندە 21 دەرەك بويىنشا بارلىعى 542 875 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ, كەلتىرىلگەن زالال 719 625 تەڭگەگە تەڭەستىرىلىپ وتىر. ونىڭ 113 625 تەڭگەسى قازىناعا قۇيىلسا, قالعان 606 000 تەڭگەسى وندىرىلۋدە.
ارينە جانۋارلار الەمىندە براكونەرلىك فاكتىلەردىڭ كورىنىس تابۋى بۇرىننان بار. دەي تۇرعانمەن, سۋىق قارۋدىڭ كۇشىمەن تابيعات قويناۋىنداعى ءتىرى بايلىقتاردى اتۋ, اۋلاۋ ءبۇگىندە بەلەڭ الىپ تۇر. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن اڭ مەن قۇستىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ بارادى. بۇل رەتتە اركىم ءوزىنىڭ عانا جايىن ويلاماي, تابيعاتتىڭ ەن بايلىعىن ساقتاۋعا ۇلەس قوسسا ەكەن دەگەن وي بار.
جامبىل وبلىسى