سارسەنبى, 6 ماۋسىم 2012 7:30
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭجولداۋىندا ەل ازاماتتارىنىڭ ال-اۋقاتىنارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ۇشىن, ەڭ الدىمەن,بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ارەكەتتەرىنىڭناقتى ۇيلەسىمى قاجەت ەكەندىگى ايتىلدى. بۇلورايدا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنقامتاماسىز ەتۋ ۇردىسىندە سىرتقى ساۋدانىرەتتەۋ تەتىگىنىڭ بىرى جانە مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭكىرىس بولىگىن تولىقتىرۋشى رەتىندە كەدەنگەەرەكشە مان بەرىلىپ وتىر.
سارسەنبى, 6 ماۋسىم 2012 7:30
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭجولداۋىندا ەل ازاماتتارىنىڭ ال-اۋقاتىنارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ۇشىن, ەڭ الدىمەن,بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ارەكەتتەرىنىڭناقتى ۇيلەسىمى قاجەت ەكەندىگى ايتىلدى. بۇلورايدا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنقامتاماسىز ەتۋ ۇردىسىندە سىرتقى ساۋدانىرەتتەۋ تەتىگىنىڭ بىرى جانە مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭكىرىس بولىگىن تولىقتىرۋشى رەتىندە كەدەنگەەرەكشە مان بەرىلىپ وتىر. سوندىقتان داەكونوميكانى جانداندىرىپ, جاھانداندىرۋماقساتىندا كەدەن وداعىنا مۇشە ۇشمەملەكەتتىڭ اۋماعىندا – بىرتۇتاسەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋارقىلى سىرتقى ساۋدانى مەيلىنشە دامىتىپ,اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى قىسقارتۋدا ونىڭ رولى كۇشەيە تۇستى. ال قازىرگىتاڭدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ۇشتەن كوبى سىرتقى ساۋدا تۇسىمىنىڭەسەبىنەن قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك, كەدەن قىزمەتىنىڭ سالماعى تىپتەنارتا تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مىنە, وسى كەدەن ورگاندارىنداعىارتىقشىلىقتار تۋرالى انىق اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماقساتىنداقارجى مينيسترلىگى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماجيتەسەنباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ماجيت تولەۋبەك ۇلى, بۇگىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەدەندىكتولەمدەر مەن سالىقتار تۇسىمىنىڭ ۇلەسى 36,3 پايىزدى قۇرايدى ەكەن.دەمەك, ەلىمىزدىڭ ال-قۋاتىن ارتتىرۋدا كەدەن ورگاندارىنىڭ وڭدىقىزمەتى ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنى انىق. وسى ورايدا قازىرگى اتقارىلىپجاتقان جۇمىستارعا جالپى شولۋ جاساپ وتسەڭىز.
– قازىرگى كۇنى كەدەن ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ماڭىزى ارتىپ وتىرعانى ءسوزسىز. ماسەلەن, 2012 جىلدىڭ ءتورت ايىنداعى جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا بيۋدجەت كىرىسىنە 361 ملرد. تەڭگە كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار ءتۇستى. بۇل بولجامدىق كورسەتكىشتەردەن 21,4 ملرد. تەڭگەگە ارتىق دەگەن ءسوز. كەدەن فيسكالدى قىزمەتتەردەن وزگە قۇقىق قورعاۋ مىندەتتەرىن دە ورىندايتىنىن بىلەسىز. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان بەرى 175 قىلمىستىق جانە 3 807 اكىمشىلىك ىستەر قوزعالدى, ناتيجەسىندە مەملەكەت كىرىسىنە 331 ملن. تەڭگە شىعىن ءوندىرىلدى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا الىنعان تاۋارلار مەن كونتراباندالىق ۆاليۋتالار سوماسى 1 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ەسىرتكى كونترابانداسىنىڭ 16 دەرەگى انىقتالىپ, زاڭسىز اينالىمنان 16 كگ. ءارتۇرلى ەسىرتكى زاتتارى الىندى. الەمدەگى تەرروريزمنىڭ ءوسۋ قاۋپىن ەسكەرە وتىرىپ, كەدەن ورگاندارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى كونتراباندانى (ەسىرتكىلەر, قارۋلار, ەكسترەميستىك ادەبيەتتەر جانە ت.ب.) قۇرىقتاۋ بولىگىندە باقىلاۋدى كۇشەيتۋدە.
– جالپاق جۇرتقا بەلگىلى بولعانداي, شەكارا ارقىلى تاسىمالداناتىنتاۋارلاردى كەدەندىك راسىمدەۋدە جانە اكىمشىلەندىرۋگە بايلانىستىكەزدەسەتىن بىرقاتار پروبلەمالار بار ەكەنى راس. وسى تۇيىندى تارقاتۋمەن جالپى بيزنەستى جۇرگىزۋ ۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ماقساتىنداقانداي شارالار قولعا الىنىپ وتىر؟
– بۇل ماسەلەلەر قاتارىندا كەدەندىك راسىمدەردى وڭايلاتۋ مەن جەدەلدەتۋ, ولاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, بيزنەس ۇردىستەرىن وڭتايلاندىرۋ مەن كەدەن ورگاندارى كورسەتەتىن قىزمەت ساپالارىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇيەلى جانە جەدەل سيپاتتاعى شارالار بار. ولاردىڭ ىشىندە, اتقارىلار شارالاردىڭ بىرقاتارى شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى باقىلاۋشى ورگاندار تالاپ ەتەتىن رۇقسات قۇجاتتارىن قىسقارتۋ; كەدەن ورگاندارى مەن كونتراگەنت ەلدەردىڭ كەدەن ورگاندارى اراسىندا تاسىمالداناتىن تاۋارلار تۋرالى اقپاراتپەن الدىن-الا الماسۋ, تاۋەكەلدىڭ بارابار باعاسىن قامتاماسىز ەتۋ; كەدەن ورگاندارى مەن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار اراسىندا تاسىمالداناتىن تاۋارلار تۋرالى اقپاراتپەن الدىن-الا الماسۋ; كەدەندىك تازارتۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ مەن تاۋارلارعا قاتىستى تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارىن قولدانۋدى وڭايلاتۋ ماقساتىندا ينتەگراتسيالانعان كەدەندىك ءتاريفتى ازىرلەۋ; كەدەندىك ترانزيت راسىمدەرىن قولدانۋدا تاۋەكەلدى باسقارۋ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋ; كەدەندىك وكىلدەر (بروكەرلەر) مەن ۋاقىتشا ساقتاۋ قويمالارىنىڭ يەلەرىنە قاتىستى ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن كۇشەيتۋ مەن كورسەتەتىن قىزمەت ساپالارىن جاقسارتۋ بويىنشا بىلىكتىلىك تالاپتارىن قايتا قاراۋ جانە كەدەن بەكەتتەرىن جارىقتاندىرۋ, گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ساناتتاۋ بولىپ تابىلادى.
بۇدان باسقا ءبىز, ءۇشىنشى ەلدەردەن تاۋارلاردى يمپورتتاۋ كەزىندە جاناما سالىقتاردى اكىمشىلەندىرۋدى سالىق ورگاندارىنا بەرۋ بويىنشا جۇمىستاردى باستادىق. كورسەتىلگەن سالىقتاردى ءبىر فيسكالدى ورگاننىڭ سالۋى تيىمدىلىكتى جانە باسقارۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرىپ, اتالعان سالىقتاردى اكىمشىلدەندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ شىعىنىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل شارا بيزنەس تاراپىنان وسىنداي شىعىننىڭ ءتومەندەۋىنە, كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋدى جىلدامداتۋعا, تولەم مەرزىمىن اۋىستىرۋ, قايتالانبا سالىق سالۋ تاۋەكەلىن جويۋعا جانە جالپى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جەتكىزەدى. شارالاردىڭ ەڭ ماڭىزدى جانە قاجەتتىسى كەدەندىك قۇندى باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى.
تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن باقىلاۋدىڭ جاڭا جولى كەدەن مامانىنىڭ ارەكەتىن تالاپقا ساي كەلتىرۋگە, تاۋارلاردى كەدەندىك تازارتۋ كەزەڭىندە جەمقورلىقتى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ارينە, بۇل ۇدەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ قولدانىستاعى زاڭناماعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋدى, اقپاراتتىق جۇيەلەردى پىسىقتاۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار, پوستكەدەندىك باقىلاۋ تاسىلدەرى قايتا قارالۋدا. ءسويتىپ, تەكسەرۋ جوسپارىنا ءتۇپكىلىكتى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, ناتيجەسىندە اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىنا جوسپارلى كوشپەلى كەدەندىك تەكسەرۋلەر سانى 30 پايىزعا قىسقارتىلىپ, ەندى ونى ەكىنشى جارتى جىلدىقتا تاعى ەكى ەسەگە قىسقارتۋ ۇيعارىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جۇرتشىلىقتىڭ تالابى بويىنشا, تاۋارلار شىعارىلعاننان كەيىنگى مەرزىمىنىڭ ءوتۋى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ ۋاقىتىن 5 جىلدان 3 جىلعا قىسقارتۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. مىنە, وسى شارالاردىڭ ءبارى بيزنەستى جۇرگىزۋدە قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋعا باعىتتالعان.
– بۇگىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى شەكارالارىنىڭ بولىگىندەگى بارلىقاۆتوموبيلدەردى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن قازىرگىحالىقارالىق تالاپتارعا ساي رەتكە كەلتىرۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن جاقسىبىلەسىز. وسى ورايدا كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكارالارىن, اسىرەسە,قازاقستاندىق بولىگىن نىعايتۋدا نە ىستەلىپ جاتىر؟
– قازىرگى تاڭدا قازاقستان كەدەن قىزمەتىنىڭ ماماندارى 18 اۆتوموبيل, 5 تەمىر جول, 2 تەڭىز جانە 11 اۋە وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە باقىلاۋ جۇرگىزۋدە. قازاقستان-قىرعىزستان شەكاراسىنداعى «قاراسۋ» باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, قولدانىسقا بەرىلدى, ول ەكى ەلدىڭ ازاماتتارىن كەدەندىك شەكارادان ءوتۋ ۋاقىتىن جەدەلدەتىپ, «قورداي» كەدەن بەكەتىنىڭ جۇمىسىن ءبىرشاما جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان-وزبەك شەكاراسىنداعى «ماقتاارال» كەدەن بەكەتىنىڭ «اتامەكەن» ءبوپ قۇرىلىسى اياقتالدى. كۇن سايىن بۇل پۋنكت ارقىلى 5 مىڭ ادام, 100 جەڭىل اۆتوموبيل ءجانە 60 جۇك كولىك قۇرالدارى تاسىمالدانادى.
سونىمەن قاتار, وڭتۇستىك شەكارالاردى كەدەندىك باقىلاۋدىڭ زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋ جۇرگىزىلۋدە. ءوتكىزۋ پۋنكتتەرىندە قوسىمشا ينسپەكتسيالىق-تەكسەرۋ كەشەندەرى, تاۋارلاردى جەتكىزۋدى باقىلاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى, وتكىزۋدىڭ ەلەكتروندى پۋنكتتەرى جانە ت.ب. ورناتىلعان. كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن كەدەننىڭ جەدەل قىزمەتكەرى تاسىمالداناتىن ماتەريالدار مەن زاتتاردىڭ تۇرلەرىن جانە ولاردىڭ جولداما قۇجاتتارىنا سايكەستىگىن بىردەن انىقتاي الادى. بۇل جولاۋشىلار مەن جۇك اعىنىنا كەدەندىك باقىلاۋ ۋاقىتىن ءبىرشاما ازايتادى, كولىك قۇرالدارىنىڭ قول جەتپەيتىن جەرلەرىن باقىلاۋعا مۇمكىندىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ارنايى باعىتتالعان تەحنيكالىق قۇرالدار كونتراباندانىڭ ناقتى تۇرلەرىن – جارىلعىش جانە ەسىرتكى زاتتارىن, قارۋ, قۇندى مەتالدار مەن وزگە دە تاۋارلاردى اشپاي جانە بولشەكتەمەي انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى كەدەندىك شەكاراسىندا ورنالاسقان كەدەن ورگاندارىن نىعايتۋعا باعىتتالعان شارالار اياسىندا تىكەلەي شەكارادا ورنالاسقان كەدەن بەكەتتەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋ مەن باسقارۋ اپپاراتىن قىسقارتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرۋ قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋ قوسا جۇرگىزىلۋدە.
– مىنا قاپتاعان قىلمىسقا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستەكەدەن قىزمەتىنىڭ باسقا دا ورگاندارمەن ارەكەتى قانداي؟ بۇل ورايداتيىمدىلىك ۇشىن بىرلەسكەن شارالار وتكىزىلىپ تۇرا ما, الدە ولاردىڭارەكەت ەتۋ باعىتى ارقيلى ما؟
– ارينە, ەڭ الدىمەن, كريمينالدىق جانە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋدە بىرلەسكەن جۇيەلى شارالاردى وتكىزەمىز. سونىمەن قاتار مۇنداي بىرلەسكەن كۇشتى مەملەكەتتىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن كولىك-لوگيستيكالىق سەكتوردى دامىتۋعا باعىتتايمىز.
بۇگىنگى كۇنى كەدەن وداعى شەكاراسىنىڭ قازاقستان-قىتاي بولىگىندە, سونداي-اق, قىتاي حالىقتىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋارلارىن كەدەندىك تازارتۋ جۇرگىزىلەتىن كەدەندىك رەسىمدەۋ ورتالىقتارىندا ۆەدومستۆوارالىق جەدەل توپتارى جۇمىس ىستەيدى.
بۇل توپتاردىڭ قۇرامىنا كەدەن ورگاندارىنىڭ ماماندارىنان وزگە باس پروكۋراتۋرا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, قارجى پوليتسياسىنىڭ وكىلدەرى دە كىردى.
– ال وسى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋماقساتىندا نە اتقارىلىپ جاتىر؟ جالپى, بۇل باعىتتا كەدەنورگاندارىنىڭ وزىندىك قولعا العان شارالارى بار ما؟ بولسا قانداي؟
– نەگە بولماسىن, ارينە, بار. ماسەلەن, كەدەن ورگاندارى مۇددەلى مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولارمەن بىرگە “جاسىل كوريدور” جوباسىن باستادى. ويتكەنى, بىزدەر باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن تەك قاتاڭداتۋ ارقىلى كەدەن وداعىنىڭ شەكاراسىنداعى قازاقستان-قىتاي بولىگىندەگى جاعداي تۇزەلە قويمايتىندىعىن تۇسىنەمىز.
قىتايدان قازاقستانعا يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا كەدەندىك باقىلاۋدى جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ وزگە دە تۇرلەرىن قاتاڭداتۋ, ەڭ الدىمەن, تاۋار اعىمىنىڭ ءبىرشاما الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعىمەن, بۇل باعىتتىڭ جوعارى كريمينالدىعىمەن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جەكە وكىلدەرىنىڭ سىبايلاستىعىمەن بايلانىستى. ال قازاقستان-قىتاي كەدەن شەكاراسىندا كەدەندىك رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ارقاسىندا عانا كەدەندىك قۇن بويىنشا تولەم مەن سالىقتار جيىنى 10 ملن. تەڭگەنىڭ تاۋارىن قۇراپ وتىر.
دەمەك, اتالعان جوبانىڭ نەگىزى زاڭعا باعىنىشتى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردى جەدەل, ياعني 100 مينۋت ىشىندە وتكىزۋ, كەدەن ورگانىنا جىلدام جەتكىزۋ, 1 كۇن ىشىندە جۇككە كەدەندىك تازارتۋدى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋ. ارينە, بۇل “جاسىل كوريدور” جوباسىمەن قارالعان قولايلى رەجىمدى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشى, اشىق بيزنەس ءجۇرگىزۋگە دايىن جانە مەملەكەت الدىندا وزىنە بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى الاتىن قاتىسۋشىلار عانا پايدالانا الادى.
سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ مۇنداي ادال قاتىسۋشىلارىن تاڭداۋ كريتەريلەرى ەلىمىزدىڭ كەدەن كودەكسىنىڭ 6-تاراۋىندا انىقتالعان “وكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتور” دەپ اتالادى.
قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ەكونوميكالىق وپەراتورلار تىزىمىنە “جاسىل كوريدور” جوباسى اياسىندا جۇمىس جاسايتىن 5 كومپانيا قوسىلدى جانە ولار تولىعىمەن مەملەكەت ۇسىنعان جەڭىلدىكتەر پايداسىن باعالاپ وتىر.
– بۇل بىر تيىمدىلىگى زور شارۋا ەكەن. ال بۇعان مۇددەلىلىك تانىتقانادامدارعا وكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتورلار تۋرالى مالىمەتتىقايدان الۋعا مۇمكىندىك بار؟
– ول مالىمەتتەر ءبىزدىڭ كوميتەتتىڭ رەسمي www:e.customs.kz. پورتالىندا ورنالاسقان. وسىعان بايلانىستى ايتا كەتەر تاعى ءبىر ءجايت, بۇل جاڭالىقتى ەلباسى ماقۇلداعان جانە بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تىكەلەي ءجىتى باقىلاۋىندا تۇر. بۇل قىتايدان اكەلىنەتىن تاۋارلاردان كەدەندىك تولەمدەردى الۋدى كەم دەگەندە 7 ەسەگە كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كەدەن ورگاندارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ءمالىمەتى بويىنشا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار تيەلگەن ءبىر كولىكتەن الىناتىن ورتاشا كەدەندىك تولەم 2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە 1 ملن. تەڭگەنى قۇراسا, 2012 جىلدىڭ 21 مامىرىندا بۇل سوما 6 ملن. تەڭگەگە جەتتى.
– جوعارىدا ءبىر سوزىڭىزدە كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان كەدەندىك اكىمشىلدەندىرۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرىپ جاتقاندىعىن ايتتىڭىز. بۇل كولىكتىك-لوگيستيكالىق سەكتوردى دامىتۋ اياسىنداعى اۋقىمدى شارالاردىڭ ءبىرى عوي.
– ءيا, كوميتەت وسى جۇمىس اياسىندا جۇكتەردى تەرمينالدى وڭدەۋ, لوگيستيكا, كەدەندىك تازارتۋ مەن دەكلاراتسيالاۋ بويىنشا تولىق قىزمەتتەر قامتىلعان كولىكتىك-لوگيستيكالىق ورتالىعىن قۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى. قولدانىستاعى جانە قۇرىلاتىن نىساندارعا كولىك ينفراقۇرىلىمىن جالعاۋمەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن وسىنداي ورتالىقتار قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ءبىرشاما ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك اشىپ, جۇكتەردى قاۋىپسىز جەتكىزۋدە قىتاي مەن قازاقستان ارقىلى ەۋروپا مەن رەسەيدى بايلانىستىرادى. كولىكتىك-لوگيستيكالىق ورتالىعىن قۇرۋ رەسپۋبليكانىڭ شەكارالاس ايماقتارىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى; رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە ءتۇسىمدەردى ءبىرشاما كوبەيتەدى; بيزنەس-ءۇردىستەرىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردىڭ سىبايلاستىعىن تومەندەتەدى.
– قاي سالادا بولماسىن وزىندىك باعىتىنا ساي جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزبەي ويداعىداي ناتيجەگە يەك ارتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل باعىتتا كەدەندىك قىزمەتتى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىمىن تابۋدا؟
– قازىرگى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن اۆتوماتيزاتسيالاۋ كەدەن ورگاندارىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى جانە ول ەلەكتروندى ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ اياسىندا ىسكە اسىرىلادى. ول كەدەندىك راسىمدەۋ مەن كەدەندىك باقىلاۋ ءۇردىسىن جەڭىلدەتۋ جانە جەتىلدىرۋگە, شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
بۇل ۇردىستەگى ەرەكشە ءرول كەدەندىك قىزمەتتى جاڭعىرتۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. جوبا كەدەن قىزمەتىنىڭ بارلىق سالاسى مەن قىزمەتىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەستىگىن تالداۋدى, حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس تەحنولوگيالار مەن جاڭا ادىستەردى جاساقتاۋ مەن ەنگىزۋدى, اقپاراتتىق جۇيەلەردى دامىتۋ مەن جاڭعىرتۋدى, تەحنيكامەن جابدىقتاۋدى, كەدەن ورگاندارىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىن وقىتۋدى قامتيدى.
وسى ورايدا ۇكىمەتپەن بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس ينتەگراتسيالىق اقپاراتتىق جۇيەنى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. “ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارى بويىنشا ءبىر تەرەزە” جۇيەسى ساۋدا جانە كولىك وپەراتسيالارىنا قاتىسۋشى تاراپتارعا ءبىر ۇلگىدەگى اقپارات پەن يمپورت, ەكسپورت, ترانزيتكە قاتىستى بارلىق رەتتەۋشى تالاپتاردى ورىنداۋ ماقساتىندا بىركەلكى وتكىزۋ جولىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىك. جوبانى ىسكە اسىرۋ اياسىنداعى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر قازاقستان كەدەن قىزمەتىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىنا ساي كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋدان تولىق ءوتۋى ءتيىس. بۇل ورايدا نە ايتا الاسىز؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس كەدەن ورگاندارىنداعى بۇل كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋ قۇقىق قورعاۋ بولىمشەلەرىندەگى ەكونوميكالىق قىلمىسقا, كونترابانداعا, ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا, سىبايلاس جەمقورلىققا جانە قىلمىسقا قارسى كۇرەس پەن جەدەل-كەزەكشى قىزمەتتەرىمەن اينالىساتىن ادامدارعا عانا قاتىستى. اتتەستاتتاۋدان كادرلىق قۇرامنىڭ 15 پايىزى وتەدى.
كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋ ەل زاڭنامالارى جانە لوگيكالىق ويلاۋ بويىنشا كومپيۋتەرلىك تەستىلەۋ; دەنە شىنىقتىرۋ مەن جاۋىنگەرلىك دايىندىقتار بويىنشا نورماتيۆتەر تاپسىرۋ, سونداي-اق پسيحولوگيالىق اڭگىمەلەسۋدەن تۇرادى.
كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋ جاي قىزمەتكەرلەردەن باستاپ, باسشىلارعا دەيىن ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كاسىبي دايىندىعىنان وزگە اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمىنا سايكەستىگىن باعالاۋدا, پسيحولوگيالىق تۇراقتىلىعىنا جانە لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى.
كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋدىڭ وتكىزىلۋ بارىسىن جاريالاۋ مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كوميتەتتىڭ رەسمي ۆەب-پورتالىندا “كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋ” ايدارى اشىلدى.
– دەمەك, سىبايلاس جەمقورلىقپەن ناقتى كۇرەس جۇرگىزۋ ماقساتىندا كەدەن قىزمەتكەرلەرىن مۇمكىندىگىنشە جاڭا كادرلارمەن الماستىرۋ قاجەت دەيسىز عوي؟
– شىندىعىندا, كەدەن قىزمەتىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ ءبىرى رەتىندە كادر قۇرامىن جاڭارتۋ دەپ بىلەمىن. بۇگىنگى كۇنى قارجى مينيسترلىگىنىڭ كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى “كەدەن ءىسى” ماماندىعى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرۋشى ستۋدەنتتەرمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە ءسايكەس, رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل ماماندىقتى بيىل 267 ستۋدەنت اياقتايدى دەپ كۇتىلۋدە, ونىڭ 97-ءسى مەملەكەتتىك, 140-ى جەكە وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى, 30-ى قارجى پوليتسياسى اكادەمياسىنىڭ كۋرسانتتارى. سونىمەن بىرگە, وسى جىلى رەسەي كەدەن اكادەمياسىن 7 تىڭداۋشى اياقتايدى.
جۇمىسقا الۋ ەشبىر “پارا بەرۋسىز” جۇرگىزىلەدى, ستۋدەنتتەردىڭ ۇلگەرىمى, العان بىلىمدەرى مەن شىنايى ەڭبەك ەتۋ نيەتتەرى ەسكەرىلەدى. سونىمەن قاتار, كانديداتتاردىڭ “قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى” زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگى تەكسەرىلەدى, بۇل اسكەري-دارىگەرلىك كوميسسيا, پروكۋراتۋرا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ مىندەتتى ارنايى تەكسەرۋلەرى بولماق. ءسويتىپ, قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ كادر قىزمەتكەرلەرى ديپلوم الاتىن ستۋدەنتتەرمەن اڭگىمەلەسۋ وتكىزدى. 267 ستۋدەنتتىڭ ۇلگەرىمدەرى مەن مىنەزدەمەلەرى تەكسەرىلدى جانە وتان ءۇشىن قىزمەت ەتۋ نيەتتەرى مەن دايىندىق دەڭگەيلەرىن انىقتاۋعا ارنالعان ساۋالنامالار دايىندالدى. ازىرگە ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازەۋ-دەن – 35, ال يننوۆاتسيالىق ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنەن 2 تۇلەك كەدەن ورگاندارىنا جۇمىسقا شاقىرىلدى.
اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا الدىن الا 179 ستۋدەنت كەدەنشىلەردىڭ قاتارىن تولتىرۋعا كەلىسىمدەرىن بەرسە, 88 ستۋدەنت ءارتۇرلى سەبەپتەر بويىنشا باس تارتتى. قازىرگى تاڭدا نيەت بىلدىرگەن ستۋدەنتتەردىڭ قۇجاتتارى ءجىتى تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, كادر قىزمەتكەرلەرىمەن تالدانۋدا. ايدىڭ اياعىندا اڭگىمەلەسۋدىڭ ءبىرشاما كەڭەيتىلگەن ەكىنشى كەزەڭى وتكىزىلەدى, سودان سوڭ ستۋدەنتتەر اۋماقتىق كەدەن ورگاندارىنا بولىنەتىن بولادى.
سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كوزىن قۇرتۋ ءۇشىن جاس مامانداردى شەكارالىق كەدەن بەكەتتەرىنە ورنالاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىق. مامانداردىڭ دەنى وتباسىن ءالى قۇرا قويماعان, سوندىقتان ولارعا شەكارادا قىزمەت ەتۋ دە جەڭىلگە سوعادى. جاستاردىڭ كوپشىلىگى ءدال سول شەكارادا قىزمەت ەتۋگە نيەت ءبىلدىردى. كەدەن ماماندىعىن بىتىرەتىن تۇلەكتەر سانى ءبىزدىڭ قاجەتتىلىككە سايكەس ەمەس. جوعارى وقۋ ورىندارى وسى ايتىلعانعا نازار اۋدارىپ, “كەدەن ءىسى” ماماندىعىنا تۇسۋشىلەردىڭ سانىن كوبەيتەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
ال بىزدەر ءوز كەزەگىندە جاڭا جۇمىسقا ورنالاسۋشىلار ءۇشىن بارلىق الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلاردى جاساۋعا تىرىسا وتىرىپ, تەك ولاردىڭ نيەتى ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ, قامىن ويلاۋ بولسا ەكەن دەپ تىلەيمىز.
– بىرەۋلەر كەدەن مەن كاسىپكەرلەردىڭ زاڭدى ارەكەتتەرىن ۇشتاستىرماي بيزنەستى جەڭىلدەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى. كەدەن ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ماقساتىنداعى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ءوز ۇسىنىستارى بار شىعار؟
– ارينە, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىستارى جوق ەمەس. ءبىز ولاردىڭ ۇسىنىستارىن ارنايى كەڭەستە تالقىلايمىز. كەڭەس قۇرامىنا كەدەنشىلەردەن وزگە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار, بيزنەس-قوعامداستىقتارى, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, سونداي-اق “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى.
كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستى قۇرۋ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ, بيزنەس پەن كەدەننىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى رەتكە كەلتىرۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. وسىعان بايلانىستى كەمشىلىكتەردى ۋاقىتىندا انىقتاۋ, ونى كەشەندى تۇردە شەشۋ, سونداي-اق زاڭدىلىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ناقتى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن اتالعان كەڭەس جانىنان ەلىمىزدىڭ كەدەن زاڭناماسىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا, وتكىزۋ پۋنكتتەرى مەن كەدەن بەكەتتەرىندە كەدەندىك تازارتۋدا تۋىندايتىن ماسەلەلەر بويىنشا, سونىمەن قاتار, كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جونىندە ارنايى جۇمىس توپتارىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
– ساليقالى سۇحباتىڭىزعا راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».