ديقاندار قىرداعى قىزۋ ەڭبەككە اتتانادى

جالپى ديقاندار ءۇشىن جىل­دىڭ ءتورت مەزگىلى قاربالاس جۇمىس دەۋگە بولادى. ونىڭ سىرتىندا ءوڭىر­دىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامى­تۋدىڭ 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى تۇجى­رىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ دا وسى سالاداعى تىنىمسىز ىزدەنىستەر مەن ىلكىمدى ىستەردەن تۇراتىنى ايان. ءوت­كەن جىلعا سالاۋات, ديقان­نىڭ كەۋسەنى بوس بولعان جوق. وبلىس بويىنشا 4,7 ملن توننا استىق, 355 مىڭ توننا مايلى داقىلدار, 188 مىڭ توننا كارتوپ, 75 مىڭ توننا كوكونىس جينالىپ, ساتۋعا دا, ىشكى سۇرانىستارعا جاراتۋعا دا جەتىپ ارتىلدى.

وتكەن جىلدىڭ استىق نارى­عىنا دا وكپە جوق, قىزىل ءداننىڭ تونناسى 70 مىڭ تەڭگەدەن اينالدى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ قار­­جىلاي جاعدايلارىن سەر­پىل­تىپ تاستادى. وڭىردەگى اۋىل شا­­رۋاشىلىعى سالاسىنىڭ الە­ۋەتى ارتا ءتۇستى. وعان اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ءونىمىن 502 ملن اقش دوللارى كولەمىندە ەكسپورت­تاۋ­دىڭ ءوزى جاقسى دالەل ەكەنىنە ءسوز جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى قىز­مەتكەرلەرىنىڭ جىل سايىن كوك­تەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ الدىندا وتەتىن ءداستۇرلى كەڭەسىندە وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ سالاعا مەملەكەتتىڭ كورسەتىپ وتىرعان كومەگى از ەمەسىن, كوپ شارۋا سول ارقىلى بىتەتىنىن ايتتى.

– وتكەن جىلى وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندى­رۋشىلەرى 26,2 ملرد تەڭگە سۋب­سيديا الدى. كرەديتتىك قارجىلاردىڭ قولجەتىمدىلىگى جەڭىلدەدى. مىسالى, وتكەن جىلى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن كۇزگى جيىن-تەرىندى وتكىزۋگە 12,8 ملرد تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرىلدى, – دەدى ارحيمەد بەگەجان ۇلى.

عالىم يۆان ميچۋرين ايت­قانداي, «تابيعاتتىڭ بەرمەگەنىن تارتىپ الماسا دا», قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماعىندا اۋىل شارۋا­شىلىعىنىڭ تابىسى اۋا رايىنىڭ قولايلى بولۋىمەن قاتار, وزىق تەحنولوگياعا, قۋاتتى تەحنيكاعا, تىڭايتقىش پەن زيانكەستەردەن قورعايتىن حيميالىق ءدارى-ءدار­مەككە جانە سونىڭ بارلىعىن ءۇي­لەستىرەتىن شارۋاشىلىق جە­تەك­شىلەرىنە تىعىز بايلانىستى. بيىل قوستانايلىق ديقاندار 5,3 ملن گەكتارعا ءدان سىڭىرگەلى وتىر. ونىڭ 4,7 ملن گەكتارى ءداندى دا­قىلداردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ەگىن القابىن ءارتاراپتاندىرۋ بيىل دا جالعاسىن تابادى, مايلى داقىلدار القابى 46 مىڭ گەك­تارعا كەڭەيىپ, 476 مىڭ گەكتاردى قۇراپ وتىر. سۇرانىسى دا, تابىسى دا مول داقىلدىڭ ءونى­مى نەگىزىنەن ەكسپورتقا شىعا­رىلادى. ەگەر 5 جىل بۇرىن وبلىستاعى وڭدەۋ كاسىپورىندارى 39 مىڭ توننا وسىمدىك مايىن وندىرسە, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 151 مىڭ تونناعا جەتىپ, 4 ەسە ارتتى. وسىعان سايكەس وسىمدىك مايىن سىرتقا شىعارۋ دا 4 ەسەگە كوبەيدى. وڭدەۋ كاسىپورىندارىن شيتكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ 13 پا­يىزعا ءوستى. وبلىس اكىمى ا.مۇحامبەتوۆ مۇنىڭ ءوزى ءالى دە ۋاقىت تالابىنا ساي ەمەسىن, بۇل داقىلدىڭ القابىن الدە دە ۇلعايتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

– القاپتى ءارتاراپتاندىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تابىس­قا جەتۋدىڭ ءبىر جولى بولىپ سانالادى. مايلى داقىلدار القابى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى, بىراق بۇل از. قازىر 476 مىڭ گەكتارعا جەتتى, بۇل 700-750 مىڭ گەكتار بو­لۋى ءتيىس. مايلى داقىلدار نەگى­زىنەن قارابالىق, فەدوروۆ, مەڭ­دىقارا. التىنسارين اۋدان­دارىندا سەبىلەدى. ال نەگە ۇزىن­كول, سارىكول, قوستاناي اۋدان­دا­رىنداعى ديقاندار نارىق سۇرا­­نىمىنداعى داقىلدى ءوسى­رۋدى قولعا الماي وتىر؟ بۇل اۋدا­ن­دارداعى توپىراق قۇنارى دا, ىلعال ءتۇسۋى دە داقىلدىڭ وسى ءتۇرىن وندىرۋگە قولايلى ەكە­­­نى بەلگىلى. بۇرىن وبلىس­تا كۇنباعىستى وڭدەيتىن كاسىپ­ورىندار بولمايتىن. ەندى جوبا قۇ­نى 300 ميلليون دوللار تۇرا­تىن ينۆەستيتسيالىق وڭدەۋ كەشە­نىنىڭ قۇرىلىسى الداعى جىلى اياقتالادى. بۇل جىلىنا 150 مىڭ توننا وسىمدىك مايىن وندىرسە شيكىزاتتى قايدان الۋى كەرەك؟ – دەگەن ارحيمەد بەگەجان ۇلى اۋدان اكىمدەرىنە مايلى داقىلدار القابىن كوبەيتۋگە تالاپ قويدى.

ەگىن شارۋاشىلىعىندا تۇقىم مەن تەحنيكانى دايىنداۋ جىل سايىن باستى نازاردا بولادى. جەر­گە ءدان ءسىڭىرىلىپ, قامباعا ءتۇس­كەنگە دەيىن استىق كۇتىمىنە كوپ ءنار­سە كەرەك, بىراق بۇل ەكەۋىنسىز ەگىن بول­مايدى. وبلىس القاپتارعا تولىق جەتەتىن 545,2 مىڭ توننا بي­داي تۇقىمىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. لابوراتوريالارعا ساپاسىن تەكسەرۋگە قامباعا قۇيىپ العان تۇقىمنىڭ 368 مىڭ تونناسى جەتكىزىلگەن. بارلىعىنىڭ دەر­لىك ساپاسى جارامدى ەكەنى انىقتالدى.

قۋاتتى تەحنيكاسىز بۇگىندە ەگىن شارۋاشىلىعىن ەلەستەتۋ ءمۇم­كىن ەمەس. وبلىس اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى ورىنباسارى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستاعى 24 مىڭ تراكتوردىڭ 70 پايىزىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى ون جىلدان اسىپ كەتكەن. وتكەن جىلى تەحنيكا پاركىنىڭ تەك 2,3 پايىزى عانا جاڭارتىلدى. ارينە, مۇنداي شابىندىقپەن تەحنيكالاردىڭ پايدالانۋ مەرزىمىن قىسقارتۋدىڭ مۇمكىندىگى از ەكەنى دە بەلگىلى. وبلىستا جىل سايىن تەحنيكا جاڭا­لايتىن شارۋاشىلىقتار دا بار. مىسالى, وتكەن جىلى قارا­سۋ اۋدانىنداعى «اق نيەت», «استانا گراند ترەيند», قامىس­تى اۋدانىنداعى «التىن­سا­رينو», «قايرات» سەكىلدى شارۋا­شى­­لىقتاردىڭ ارقايسىسى 6-دان 17 بىرلىككە دەيىن اۋىل شارۋا­شىلىعى تەحنيكالارىن العان.

ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا وبلىس ور­تالىعىندا ەكى رەت اۋىل شا­رۋاشىلىعى كور­مە­سى ۇيىم­داستىرىلدى. وندا قوستانايدىڭ «اگروماشحولدينگ» ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا قۇراستىرىلىپ جات­قان تراكتورلارى دا ۇسى­نىل­دى.

– جالپى, وبلىستا ماشينا قۇراستىرۋ كلاستەرى قالىپ­تا­سىپ كەلەدى. اسىرەسە, اۋىل شارۋا­شىلىعى تەحنيكالارىن الۋعا مول مۇمكىندىك بار. «ەسىل» كومبايندارىن الىڭىز. سۋبسيديا بار, شەتەلدىك تەحنيكالارعا قاراعاندا ارزان, قوسالقى بولشەكتەرى تەز تابىلادى. تراكتورلار, استىق تاسيتىن جۇك ماشينالارى دا سولاي, وزىمىزدە قۇراستىرىلىپ جاتىر, – دەدى وبلىس اكىمى.

اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ جىل سايى­ن وتەتىن ءداستۇرلى كەڭەسىندە ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بارلىق ماسەلە ايتىلادى. وسى جولى دا مينەرالدىق تىڭايت­قىشتار, ارام شوپكە قارسى قولدانىلاتىن حيميالىق زاتتار, كوكونىسكە قاتىستى سۋارمالى جەرلەر تەحنولوگيالارى جونىندە ماسەلەلەر قامتىلدى. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار مي­نەرالدىق تىڭايتقىشتاردى ۋاقتىلى, ءتيىمدى قولدانبايدى. سونىڭ سالدارىنان كۇزدە گەكتار اينالىمىنىڭ ناشارلاۋى ءوز الدىنا, قامباعا تۇسكەن ءداننىڭ ساپاسى تومەندەيدى. مىسالى, 2014 جىلى ديقاندار استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنا وتكىزگەن اس­تىقتىڭ 10 پايىزى 4 كلاسقا جات­قىزىلسا, 2018 جىلى وسى كور­سەت­كىش ەكى ەسەگە كوبەيگەن.

دەگەنمەن, اۋىل شارۋاشى­لىعىندا تسيفرلاندىرۋ جۇمىس­تارى بىرتىندەپ قارقىن الىپ كە­لەدى. تۇقىم دايىنداۋ ءىسى دە بۇ­رىنعىدان جاقساردى. ەڭ باس­تىسى, ديقاندار قىرداعى قىزۋ ەڭ­بەككە اتتانۋعا تاس ءتۇيىن دايىن.

قوستاناي