– قويشىعارا اعا, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە يەك ارتقان عۇمىر-جاسىڭىز باياندى بولسىن. ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» اتىنان قۇتتىقتاي كەلىپ وتىرعان جايىمىز بار. ونىڭ سەبەبىن ءوزىڭىز دە ءبىلىپ وتىرعان بولارسىز...
– راحمەت قاراعىم! گازەتتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قۇتتى بولسىن. مەنىڭ ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىمدا «ەگەمەننىڭ» ءرولى زور. 1975 جىلى 8 تامىز كۇنى الماتىعا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ءتىلشى بولىپ كەلدىم. باسىلىمدا ءجۇرىپ قازاقتىڭ ماڭدايالدى ازاماتتارىمەن تانىستىم. وعان دەيىن قوستاناي مەن ارقالىقتىڭ دالاسىن كەزىپ جۇرگەن راديو ءتىلشىسى ەدىم. گازەت مەنى جاۋاپكەرشىلىككە باۋلىدى. رەداكتسيادا جۇمىس اتقارعان 17 جىلدا ناقاقتان سوتتالعان ءۇش ادامنىڭ تۇرمەدەن شىعۋىنا سەبەپكەر بولدىم. بۇل مەنىڭ ەمەس, گازەتتىڭ بەدەلى. ودان كەيىن ەل ىشىندەگى اتاقتى ەڭبەك ادامدارمەن جۇزدەسەسىز. بۇنىڭ ءوزى ءبىر مەكتەپ.
ەڭ باستىسى, گازەتتە ءجۇرىپ ماقساتسىز ءومىر سۇرۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندىم. ءتىپتى بۇعان دەيىنگى عۇمىرىم بوسقا وتكەندەي الاسۇردىم. سودان التى جىل تابان اۋدارماي, ءبىر كۇنى اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قولجازبالار قورىندا, كەلەسى كۇنى ۇلتتىق كىتاپحانادا وتىردىم. وسىلاي جۇرتتىڭ شاڭىنا ىلەستىم, قاراعىم! بۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟
– باسە, نەگە ايتىپ وتىرسىز؟
– ويتكەنى, گازەتتە قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, كوزىم اشىلدى, اسىرەسە, تاريحي سانام وياندى, كوزقاراسىم وزگەردى. ناتيجەسىندە, الدىما ۇلكەن ماقسات قويدىم. جۋرنالشى رەتىندە دە كادىمگىدەي تانىمال بولدىم. رەداكتورىم ساپار بايجانوۆ مارقۇم مەنى «اقمىلتىعىم» دەيتىن. بارلىق جانرعا بىردەي قالام تارتتىم. وتكەنگە ءۇڭىلۋدى ۇيرەندىم.
بىراق مەنى كۇندىز-ءتۇنى ء«بىز كىمبىز؟», «قايدان كەلدىك؟» «قالاي كەلدىك؟» دەگەن سۇراقتار مازالاي بەردى. اتالمىش سۇراقتارعا جاۋاپ تابام دەپ ۇلكەن عالىمداردىڭ مونوگرافيالارىن وقۋدى باستادىم. عىلىمي ەڭبەكتەردى وقىپ وتىرىپ, ولار جاساعان سىلتەمەلەردىڭ ىزىنە ءتۇستىم. قىسقاسى, ىندەتە كەلە كۇللى تۇركى حالقىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا زور قيانات جاسالعانىن اڭعاردىم.
– ۋاقىت وتە كەلە وسى قياناتتىڭ قايدان كەلگەنىن, قالاي بولعانىن زەرتتەۋگە بەت بۇردىڭىز. بۇل ىسكە كىرىسۋىڭىزگە نە ىقپال ەتتى؟
– قياناتتى سەزىنىپ, نە ىستەرىمدى بىلمەي ءبىراز ءجۇردىم. ال شەشىمگە كەلۋىمە دوسىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك ىقپال ەتتى. احاڭ ەكەۋمىز گازەتكە قاتار كەلدىك. مەن ارقالىقتان, ول قاراعاندىدان. ءبىر كۇنى سىرلاسىپ وتىرىپ, احاڭ ايتتى: «قويشەكە, ەكەۋمىز الماتىعا تاماق اسىراۋ ءۇشىن كەلگەن جوقپىز. سەن دە, مەن دە جازۋشى بولماقپىز. شۇكىر, ەكى-ءۇش كىتاپ تا شىعاردىق. ونىمىز ماقتالىپ تا جاتىر. بىراق شەدەۆر ەمەس ەكەنى انىق. ال ورتاڭقول جازۋشىعا قازاق كەندە ەمەس. ادەبيەت دەگەن ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل حالىقتىڭ ۇرپاعىنا مورالدىك- ەستەتيكالىق تاربيە بەرەتىن قۇرال عانا. ال ءبىزدىڭ حالىق 300 جىلعا جۋىق وتاردا بولعان, رۋحى جانشىلعان. قازىر حالىققا ادەبيەتتەن گورى تانىمدىق دۇنيەلەر كەرەك. بايقايمىن, سەن دە ىزدەنىپ ءجۇرسىڭ, مەن دە ىزدەنىپ ءجۇرمىن. ەندىگى جەردە ادەبي شىعارمانى دوعارىپ, تانىمدىق دۇنيە جازايىق. حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەيىك» دەدى. وسىعان كەلىسىپ, قول الىستىق. كوپ ۇزاماي احاڭ «كۇمبىر, كۇمبىر كۇمبەزدەردى», مەن «التىن تامىردى» جازدىم. ەكى كىتاپ بىزگە زور ابىروي اپەردى. ءبىزدىڭ داڭعىل وسىلاي باستالعان, قاراعىم!
بىلگەن-تۇيگەنىمدى حالىققا جەتكىزۋ ءۇشىن رومان-ەسسە دەگەن جانردى تاڭداپ الدىم. كومپارتيانىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى. حالقىمىزدىڭ ءتول تاريحىن جازۋعا تىيىم سالىنعان. سوندىقتان حالىق تاريحىنا ادەبيەتتى بەتپەردە ەتىپ, ءبىرىنشى كىتاپتىڭ جالعاسى ىسپەتتەس «كومبە», «قازاقتىڭ قيلى تاريحى», «قازاقتار» رومان-ەسسەلەرىن جازىپ شىقتىم. وسى كىتاپتار مەنى حالىققا تانىتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. ءتول تاريحىمىزدىڭ ءتول بولمىسىن تانىپ, عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋگە, زەردەلەۋگە مۇمكىندىك تۋدى.
–تاۋەلسىزدىك ءسىزدىڭ زەرتتەۋشىلىك ىسىڭىزگە تىڭ سەرپىن بەردى ەمەس پە؟
– ارينە, ويتكەنى تاريحى دۇرىس جازىلماعان حالىق ەشقاشان ءوزىن تابا المايدى. شىنايى جازىلعان تاريح قانا حالىقتىڭ رۋحىن وياتادى. قاي كەزدە دە قاي زاماندا دا سولاي. وكىنىشتىسى سول, كەشەگە دەيىن تاريح كۇشتىنىڭ ىعىنا قاراي جازىلىپ كەلدى. بۇل دۇرىس ەمەس. تاريح تەك اقيقاتتى ارقاۋ ەتىپ, شىندىق تۇرعىسىنان جازىلسا عانا قوعامنىڭ تانىمىن دۇرىس قالىپتاستىرا الادى. ودان كەيىن كەرەگى – ۇلتتىق سانا. بۇل قاۋىمدى ءبىر مۇددەگە, ۇلتتىق مۇددەگە توعىستىرادى. ءۇشىنشىسى – ازاماتتىق سانا. بۇل سانا ادامدى پەندەشىلىكتەن ارىلتىپ, ۇلى مۇراتقا جەتەلەيدى. بۇعان مىسال – وتكەن عاسىر باسىنداعى الاش ازاماتتارى. ال تاريحي ساناسى دۇرىس قالىپتاسپاعان حالىق, كۇندەلىكتى ساياساتتىڭ ىعىندا جەل ايداعان قاڭباق سياقتى دومالاپ كۇن كەشەدى.
تاريح دەگەنىمىز – وتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىربايانى, اتقارعان ءىس-ارەكەتىنىڭ شەجىرەسى. تاريح ۇرپاقتى وتكەننىڭ ونەگەلى تىرلىگىنەن ۇلگى الىپ, ونى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە, جامانىنان بەزىنىپ, ونى قايتا بولدىرماۋعا باۋليتىن تاربيە مەكتەبى. مەنىڭ كىتاپتارىم – ءدال وسى ماقساتتى كوزدەپ جازىلعان جانە جاڭالىعى دا وسى. قاجەتتىلىك بولماسا ەشقانداي جاڭالىق اشىلمايدى. ومىرگە كەلەتىن جاڭالىقتىڭ اتاسى – ەڭبەك, اناسى – قاجەتتىلىك.
كەشەگى كەڭەستىك جۇيە تاريحشى عالىمدار ەمەس, تاريحشى ماماندار دايارلاۋمەن اينالىستى. ونى بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ بەلگىلى ءبىر وقيعاسىن زەرتتەتىپ, سودان ديسسەرتاتسيا قورعاتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىردى. ءسويتىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ, پارتيا سەزدەرىنىڭ, بەسجىلدىقتاردىڭ, ەكپىندى قۇرىلىستاردىڭ, تىڭ كوتەرۋدىڭ ت.س.س. كەزەڭدىك وقيعالار تاريحىن زەرتتەپ, مەڭگەرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى, دوكتورلارى ومىرگە كەلدى. بۇلاردى «كاسىبي تاريحشىلار» دەپ دارىپتەدى. وسىلايشا حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن تانۋدان قالدى. باسقانى ايتپاعاندا, بۇعان كەشەگى كەڭەس وكىمەتى بيلىك قۇرعان 74 جىلدا قازاق حالقىنىڭ كونە تاريحىنان كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ادام جوق. دۇرىسى قورعاتپادى. ءبىر وكىنىشتىسى, ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىزدىڭ كوبى وسىنداي تاريحشىلار. وسىدان كەلىپ, بىزدە تاريحشى عالىم جوق, تاريحشى ماماندار عانا بار دەسەك, مۇنىمىز شىندىققا قيانات بولماسا كەرەك.
– بۇل تۇجىرىمىڭىزبەن باسقا تاريحشى ازاماتتار كەلىسە قويار ما ەكەن؟
– نەگە كەلىسپەسىن, بۇل شىندىق. باسقانى بىلاي قويعاندا, ۇزاق جىلدار تاريح ينستيتۋتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ كەلگەن باس تاريحشىمىزدىڭ قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى جاڭىلماسام, «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىسكە جەتۋدەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءرولى» بولاتىن. ەگەر ماعان سەنبەسەڭىز, كەڭەستىك كەزدەگى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورىنا بارىپ, قورعاعان تاقىرىبىن سۇراڭىز. نە ايتار ەكەن؟
– ولاردى دا كىنالاۋعا بولمايتىن سياقتى.
– كەلىسەم. مەن دە ولاردى كىنالاۋدان اۋلاقپىن. زامان سولاي بولدى.
– قازىرگى تاڭدا ۇلت تاريحىنا جاڭاشا پايىم, جاڭاشا كوزقاراس كەرەك دەيسىز عوي. سولاي ما؟
– تەك ۇلت تاريحىنا عانا ەمەس, كۇللى ادامزات تاريحىن جاڭاشا پايىمداۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا گەنەتيكتەر ادام بالاسى جەر بەتىندە بۇدان 200 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولدى دەگەندى دالەلدەپ وتىر. ال قازىرگى عىلىم 10 مىڭ جىلدان ءارى اسا الماۋدا. ونىڭ الدىڭعى 5 مىڭ جىلى قازبا دەرەكتەر نەگىزىندە, قالعان 5 مىڭ جىلى جازبا دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعان. سوندا قالعان 190 مىڭ جىلدىڭ تاريحى قايدا؟ مىسالى, جەكە ادامنىڭ ءومىرى ونىڭ تۋعان كۇنىنەن باستالاتىنى سياقتى, ادامزاتتىڭ تاريحى دا ولاردىڭ پايدا بولعان كەزەڭىنەن باستالۋى ءتيىس قوي. مەن وسىعان جاۋاپ ىزدەگەن اداممىن.
ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. قازىر الەم حالىقتارى گەنەتيكا عىلىمىنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – دنك ءتاسىلى ارقىلى وزدەرىنىڭ شىققان تەكتەرىن انىقتاۋدا. ناتيجەسىندە, بۇرىنعى قالىپتاسقان قاعيدالار وزگەردى. ايتالىق, 2008 جىلى ماسكەۋلىك زەرتتەۋشى يۋري دروزدوۆ «تيۋركسكايا ەتنونيميا درەۆنەەۆروپەيسكيح نارودوۆ» دەگەن كىتاپ جازدى. بۇندا «كۇللى ەۋروپا حالقىنىڭ ءتۇپ اتاسى – تۇرىكتەر» دەگەن پايىم ايتىلادى. وسىعان ىلەسە 2010 جىلى لاتىش عالىمى گالينا شۋكەنىڭ «بىلي لي لاتىشي تيۋركامي؟» دەگەن ەڭبەگى جارىق كوردى. بۇل زەرتتەۋشى «بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ ءتۇپ اتاسى – تۇرىك, سويلەگەن ءتىلى – پروتوتۇرىك ءتىلى» دەگەندى اشىق جازدى. دالەل-دەرەگى ءتىپتى كەرەمەت.
گەنەتيك عالىمدار ادامزات بالاسى ءبىر جەردە – وڭتۇستىك-شىعىس افريكادا پايدا بولدى دەگەندى ايتادى. عىلىم ونى تەرىس دەگەن جوق. بۇعان باقساق, افريكادا جاراتىلعان تىرشىلىك يەلەرى ءوسىپ-ءونىپ, كوبەيە كەلە جان-جاققا ءورىس كەڭەيتكەن. سولاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ازيا قۇرلىعىنا وتكەن. كونە زاماندا گەرودوتتان بۇرىنعى تاريحشىلار كاۆكاز تاۋىن جەردىڭ شەتى دەپ ەسەپتەگەن. باسقاشا ايتقاندا, ولار كاۆكاز تاۋىنىڭ وڭتۇستىگىنە قاتىستى تاريحي وقيعالاردى عانا بايانداپ, تاۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى ەل-جۇرتتان حابارسىز بولعان.
ال بۇگىنگى «تۇركىتەكتەستەر» اتالىپ جۇرگەن حالىقتار تاريحى سان عاسىردى باستان وتكەرىپ, كاۆكازدىڭ تەرىستىگىنە, ياعني ۇلى دالاعا وتكەننەن كەيىن باستالادى.
ۇلى دالاعا قونىستانعاندار كەيىن وسە كەلە گەوگرافيالىق, اۋماقتىق ورنالاسۋىنا قاراي ءوزارا ءۇش ۇلكەن بىرلەستىككە بولىنگەن. ولاردى: «عۇزدار», «دالالىقتار» جانە «ورمان ادامدارى» دەپ اتايدى. كونە تۇرىك دەرەكتەرىندە «دالالىقتار» كەيىن «قىپشاق», «ورمان ادامدارى», «اعاش ەرى» دەپ اتالادى.
– دەمەك دالالىقتار مەن قىپشاقتار ءبىر ۇعىم با؟
– تۋرا سولاي. ءبىز بىلەتىن قىپشاقتار – ءVىىى عاسىردا وعىزداردى ىعىستىرىپ, شىعىستان باتىسقا جىلجىعان قىپشاقتار. ءبىر وكىنىشتىسى, ءالى كۇنگە وسى قىپشاق اتاۋىنىڭ ەتيمولوگياسىن عىلىمي تۇرعىدان انىقتاي العان جوقپىز. بۇرىن «وعىز-نامانىڭ» دەرەگىنە سۇيەنىپ, قىپشاقتى «اعاشتىڭ قۋىسى» دەپ كەلسەك, كەيىن ورىس عالىمى س.گ.كلياشتورنىيدىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنىپ «سورلى», «جولى بولماعان», «بەيشارا» دەگەن سوزدەردىڭ بالاماسى رەتىندە قاراستىرا باستادىق. بۇل ەشقانداي عىلىمي نەگىزى جوق, بوپسا بولجام. شىن مانىندە قىپشاق ءسوزى كونە تۇرىكتىڭ «قىبىشى» جانە «اق» دەگەن ەكى ءسوزىنىڭ بىرىگۋىنەن شىققان. مۇنداعى «قىبىشى» كونە تۇرىكشە: ء«ونىم ءوندىرۋشى», «اق» ء«سۇت» دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىردى. سوندا «قىبىشى-اقتىڭ» ماعىناسى ء«سۇت ءونىمىن پايدالانۋشىلار» بولىپ شىعادى. ەجەلگى گرەك, لاتىن ءتىلدى عالىمدار وسىنى ءوز تىلدەرىنە اۋدارىپ «گيپپومولگي», «گالاكتوفاگي» دەپ قولدانعان. وكىنىشتىسى, تاريح ەۋروپاتانىم نەگىزىندە جازىلعاندىقتان اتاۋلار بۇرمالانعان.
– مۇنداي بۇرمالاۋشىلىقتار وتە كوپ پە؟
– بارشىلىق. اسىرەسە كونە قىتاي دەرەكتەرىنەن الىنعان ەلدىك اتاۋلاردىڭ «تۋگيۋدەن» باسقاسىنىڭ ءبارىنىڭ دە ناقتى بالاماسى انىقتالعان جوق. ءبارى بۇرمالانعان. ايتالىق, ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدى عۇننان باستايمىز. بۇل حالىقتى قىتاي جىلنامالارىندا «سيۋننۋ» دەپ اتايدى. عالىمدار «بۇل اتاۋ كونە قىتايلاردىڭ ادەيى كەمسىتكەن قورلىق اتاۋى» دەيدى. سوندا بۇل حالىقتىڭ شىن اتاۋى قالاي؟ ءار حالىقتىڭ تاريحشىلارى ەلدىك اتاۋدى ءوز ۇيعارىمدارى بويىنشا ءارتۇرلى اتاپ كەلەدى. مىسالى, قىتايدىڭ وسى «سيۋننۋ» («كەكشىل قۇل») دەگەن اتاۋىن ەۋروپالىقتار «گۋننى», ورىستار «حۋننۋ» (كەيىنگى كەزدە بۇلار دا «سيۋننۋ» دەپ الىپ ءجۇر), قازاقتار «عۇن» دەپ اتادى. مۇنىڭ سىرتىندا «ھون», «حۋن», «حۋنسام», «كۇن» دەپ قۇبىلتىپ الاتىندار دا بارشىلىق. سول سياقتى, قىتاي دەرەگىندەگى «ماۋدۋن» ەسىمى. ونى ورىستار «مودە», تۇرىكتەر «مەتە», قازاقتار «مودە» دەپ ءوز قالاۋىنشا جازا بەرەدى. بۇلايشا قۇبىلتۋ عىلىمعا, تاريحقا قيانات ەكەنىن ەسكەرىپ جاتقان ادام جوق.
باسقانى قويىپ, الەمگە ايگىلى تەمۇجيننىڭ لاقاپ ەسىمى «شىڭعىس» ءسوزىنىڭ توركىنىن دە ءالى تانىعان جوقپىز. وسى اتاۋدىڭ مەن بىلەتىن ونعا جۋىق بالاماسى بار. «شىڭعىس» ءسوزى اتاق پا, الدە لاۋازىم با؟ ونداي بولسا, ول نەگە موڭعولدىڭ باسقا بيلەۋشىلەرىنە بەرىلمەيدى. بۇكىل قىتايدى جاۋلاپ الىپ, يۋان يمپەرياسىن قۇرعان قۇبىلاي نەمەسە باتىستا التىن وردانى قۇرعان باتىي نەگە «شىڭعىس حان» اتالماعان؟..
– اعا وسى ساۋالىڭىزعا جاۋاپ تاپتىڭىز با؟
– تاپقان سەكىلدىمىن. وسىعان وراي «مىڭعۇل مەن موڭعول جانە ءۇش شىڭعىس» اتتى ارنايى ەڭبەك جازدىم. سوندا ءبارى ايتىلعان. بۇل ارادا تەك ءتۇيىنىن ايتسام, وتكەن تاريحتا ءۇش شىڭعىس حان بولعان. تەمۇجين سونىڭ سوڭعىسى. «شىڭعىس» دەگەن «شىڭ» جانە «قىس» دەگەن تۇرىكتىڭ ەكى ءسوزىنىڭ بىرىگۋى ارقىلى پايدا بولعان اتاۋ. ماعىناسى: «قۇدايدىڭ كۇشى» دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنىڭ ءبارى قىتاي تاريحشىسى بان گۋدىڭ ء«حانناماسىندا» ايتىلعان. وكىنىشتىسى, ورىستار ن.ءبيچۋريننىڭ اۋدارماسىن جارىققا شىعارعاندا, تۇرىكتىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن تۇستارىن ابزاتس-ابزاتسىمەن قىرقىپ تاستاعان. مۇنى قىتايدا بولىپ, وسى ەڭبەكتى تۇپنۇسقاسىنان اۋدارعاندا انىقتاپ, قايتادان قالپىنا كەلتىردىم.
– ءسوزىڭىزدى بولەيىن, بان گۋدىڭ ء«حانناماسىندا» قالاي دەپ جازىلىپتى؟
– بۇل جىلنامادا «شىڭعىس» اتاۋى «شىڭتىجي» دەپ بەرىلىپ, «سيۋننۋ بيلەۋشىسىنىڭ ەسىمى «شىڭتىجي» حالقى ونى قۇرمەتتەپ, «شىڭلي گۋتۋ – ءچانيۇي دەپ اتايدى» دەپ اشىق جازىلعان. مۇنداعى «شىڭ» ءتاڭىر-قۇدايدىڭ بالاما اتى, «تىجي» دەنە كۇشى, قۋاتى. سوندا شىڭعىس – قۇدايدىڭ قاھارى, ءتاڭىردىڭ جازاسى دەگەندى بىلدىرەدى. ال «شىڭلي گۋتۋ – ءچانيۇي» دەگەنى: ء«تاڭىردىڭ قۇتى قونعان – ءچانيۇي» دەگەن ءسوز. قازىرگى تاريحشىلار وسىدان بارىپ «تاڭىرقۇتتى» ءچانيۇي لاۋازىمىنىڭ بالاماسى دەپ ءجۇر. بۇل دا قاتە. دۇرىسى ء«چانيۇي» ءسوزىنىڭ بالاماسى «تارحان». بۇنىڭ نەگە ولاي ەكەنى جوعارىداعى ەڭبەكتە جان-جاقتى تۇسىندىرىلگەن.
– سوڭعى كەزدە « ۇلى دالا» دەگەندى كوپ ايتىپ كەتتىك. بۇل ءوزى گەوگرافيالىق اتاۋ ما, الدە...
– بۇل جان-جاقتى ۇعىم. اۋەلى, گەوگرافيالىق اۋقىمىن انىقتاپ الايىق. ۇلى دالا دەگەنمىز شىعىسى – حينگان تاۋ جوتالارىنان باستالىپ, باتىسى – كارپات تاۋ جوتالارىنا بارىپ تىرەلەتىن, وڭتۇستىگى – گيمالاي, پامير, ەرەنقابىرعا, يران ءۇستىرتى, كاۆكاز سەكىلدى ءىرى تاۋ تىزبەكتەرىمەن كومكەرىلىپ, سولتۇستىگى – تۋندرانىڭ قالىڭ جىنىسىمەن جيەكتەلگەن وراسان الىپ ايماق. بۇل دالاداعى تىرشىلىكتى بۇدان شامامەن 14 مىڭ جىل بۇرىن توپان سۋ اپاتى جويىپ جىبەرگەن. يەن قالعان الىپ دالاعا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ بۇگىنگى كىشى ازيادان اس تايپاسىنىڭ ادامدارى قونىس تەپكەن.
الەم حالقىنىڭ دەنى وسى اس تايپاسىنان تارايدى. «ازيا» اتاۋىنىڭ ءوزى «اس» جانە «ۇيا» دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالعان. اس – تايپانىڭ اتاۋى. ۇيا – كونە تۇرىك ءسوزى: ء«ۇي», «باسپانا», «مەكەن» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سوندا «ازيا» استاردىڭ مەكەنى بولىپ شىعادى. ۇيانىڭ ء«ۇي» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىنە «اكادەميا» ءسوزىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. مۇنداعى «اكادەم» گرەكتىڭ ورتا داۋلەتتى ادامىنىڭ ەسىمى. قۋعىننان افيناعا كەلگەن اتاقتى پلاتون وسى اكادەمنىڭ ءۇيىن ساتىپ الىپ, وندا دارىستەرىن جۇرگىزگەن. شاكىرتتەرى ءدارىس الاتىن ءۇيدى بۇرىنعىسىنشا «اكادەمنىڭ ءۇيى» دەپ اتاعان. وسىدان بارىپ اكادەمنىڭ ءۇيى كەيىن الەم حالىقتارىنىڭ ۇعىمىنداعى ءبىلىم ورداسى – اكادەمياعا اينالعان.
– ەندى « ۇلى دالا وركەنيەتى» دەگەنگە توقتالىپ وتسەڭىز؟
– بۇل سۇراق ءوز الدىنا جەكە تاقىرىپتىڭ وزەگى. قىسقاشا ايتقاندا, ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا «اراتتا» وركەنيەتى تۇر. اراتتا «ارى» جانە «اتتا» دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالعان. مۇنىڭ «ارى»-سى ء«ارى», «الىس», «اۋلاق» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ال «اتتا» ءسوزى «ىلگەرى ادىمدا», «العا باس» دەگەن ۇعىمدا. سوندا «ارى – اتتا» اتاۋى ىلگەرى كەتكەن, العا باسقان ەلدىڭ اتاۋى بولىپ شىعادى. ەكى داۋىستى دىبىستىڭ قاتار كەلۋىنەن «ى» دىبىسى ءتۇسىپ قالىپ, «ارى-اتتا» ايتىلۋدا «اراتتا» بولىپ كەتكەن. بۇل اتاۋ وسى كۇيىندە شۋمەر جازبالارىندا كەزەدەسەدى.
– «اراتتا» ۇعىمى شۋمەر جازبالارىندا بار دەدىڭىز بە؟
– شۋمەرلەردىڭ بىزگە جەتكەن بەس داستانىنىڭ بارلىعىندا «اراتتا» جايلى ايتىلادى. بىراق بۇل جەر وتە الىس, جەتى تاۋدان اسىپ, جەتى دالانى باسىپ بارادى, ونىڭ تۇرعىندارى ات مىنەدى دەيدى. شۋمەرلەر اراتتادان لازۋريت تاسىن الاتىن بولعان. ال «گيلگامەش» داستانىندا ولاردىڭ اتا-باباسى ۇلى دالانىڭ «كەڭگىر» دەپ اتالاتىن جۇرتتان ەكەنى ايتىلادى. وسىعان قاراعاندا ارقانىڭ سان سالالى اتاقتى كەڭگىر وزەنى سول ءبىر كونە جۇرتتان قالعان ءبىر بەلگى بولسا كەرەك.
– ءسىز وسىنىڭ ءبارىن زەرتتەگەندەگى ماقساتىڭىز – قازاق حالقىنىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن انىقتاۋ ەمەس پە؟
– ارينە. تاريحشىلار قازاقتىڭ ەجەلگى تاريحىن جازبا دەرەككە ىلىككەن ساتىنەن باستاپ زەرتتەپ ءجۇر. مىسالى, قازاقتى تۇپتەگى تۇرىكتەر دەسەك, رەسمي تاريح ونى VI عاسىردان باستايدى. بۇل تۇرىك اتاۋىنىڭ العاش 545 جىلى ۆەي پاتشالىعىنىڭ جىلناماسىنا ىلىككەن جىلى.
– شىنىمدى ايتسام, بىلايعى وقىرماندى قويىپ مەنىڭ ءوزىم ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىزبەن جەتە تانىس ەمەس ەكەنمىن. مۇنى ناسيحاتتىڭ جوقتىعىنان دەپ ويلايمىن. سىزشە قالاي؟
– مەنىڭ جازعان دۇنيەلەرىم حالىققا ءالى جەتكەن جوق. ءسىز ايتقانداي, ناسيحات جوق. «كىتاپ وقىمايدى» دەپ وقىرماندى كىنالايمىز. ولاي ەمەس, وقىرمانعا كىتاپ جەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە تيراج از. بۇرىن كىتاپ 30-100 مىڭ داناعا دەيىن شىعۋشى ەدى. قازىر ءبىر-ەكى مىڭ عانا. مەنىڭ تاريح تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ, ۇزبەي ىزدەنىپ جۇرگەنىمە جارتى عاسىرداي بولدى. زەرتتەۋلەرىمدە رەسمي تاريحتا جوق جاڭا ويلار كوپ. كوبىنە رەسمي مويىندالعان كوزقاراستىڭ قاتەلىگىنە باستى نازار اۋدارامىن, ونىڭ بۇرىس-دۇرىسىن دالەلدەيمىن. وسىنى حالىق بىلمەي جاتىر. العاش رەت ايتىپ وتىرمىن, مەنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىمدە الەمدىك جاڭالىققا تاتيتىن 35 كونتسەپتسيالىق تۇجىرىم بار. وسىنىڭ بىردە-بىرەۋىنە تاريحشىلار تاراپىنان تالداۋ جاسالمادى. تۇنجىراعان ۇنسىزدىك.
– الدا قانداي ماقسات-جوسپارىڭىز بار؟
– قولجەتىم جەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇسىنىس جاساپ: «سەندەر ماعان تاريحقا ىنتاسى بار بىرنەشە بالا بەرىڭدەرشى. بىلەتىنىمدى ۇيرەتەيىن. ۇستازدىق مەكتەپ قالىپتاستىرايىن» دەمەكپىن. ويتكەنى, عىلىم شاكىرت ارقىلى داميدى. قىسقاسى, جاسامپاز قابىلەتى بار قولقانات تاربيەلەسەم دەگەن وي. جاسىم دا ۇلعايىپ, ءبىراز جەرگە كەلىپ قالدى. كوزىمنىڭ تىرىسىندە مامان تاريحشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ەڭبەكتەرىمدى جىلىكتەپ, جىكتەپ, دۇرىس-بۇرىسىن انىقتاپ, عىلىمي باعا بەرىلسە عوي, شىركىن. وسىنى كورمەي وتەم بە دەپ قورقامىن.
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»