اردا انامنىڭ ايتۋى بويىنشا, بايلاردى تاركىلەيتىن جىلى كوكتەمدە (1929 ج.) دۇنيەگە كەلىپپىن. ول زاماندا تۋعان بالانى تىركەيتىن رەسمي ورىندار بولماعان. كەيىن 1937 جىلى اۋىلدىق كەڭەس مەنى 1931 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا تۋعان دەپ جازىپتى.
1937 جىلى ءبىرىنشى كلاسقا باردىم. ءۇش كلاستى «وتە جاقسى» باعامەن اياقتادىم. ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ, مۇعالىمىمىزدى مايدانعا الىپ كەتىپ, مەكتەبىمىز جابىلدى. ءبىزدى كولحوز مالشىلارىنىڭ جاردەمشىسى ەتىپ جىبەردى. كەيىنىرەك مايدانعا تۇز كەرەك دەپ, كىشكەنە تۇز كولىنەن اس تۇزىن شىعاراتىن شاحتا اشتى. مەن كولدەن تۇز وياتىن سۇيمەنشى بولىپ, ورىنبور تەمىرجولىنىڭ شالقار ستانتسياسىنا وگىز اربامەن تۇز تاسىپ, ونى اشىق پلاتفورمالارعا تيەپ, مايدانعا جىبەرەتىن ەدىك. سوعىس اياقتالا سالا, كولحوز باسشىلىعى مەنى اڭشى ەتىپ ۇلىقۇمعا جىبەردى.
سوعىسپەن ۇرلانعان بالالىق ءومىر وسىلاي باستالدى. وگىز مىنگەن پوشتاشى بالداي اجەدەن گازەتتەردى سۇراپ الىپ, سايىن دالادا, مالشى, تۇزشى, اڭشى بولىپ جۇرگەن «تاعى بالا» گازەتتەردى ەجەلەپ وقىپ تانىسامىن. سولاردىڭ ىشىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ەرەكشە ءۇڭىلىپ قارايمىن, وقيمىن. بالاعا ءبارى قىزىق قوي. بۇرىن اريفمەتيكانىڭ قوسۋ, كوبەيتۋ, ازايتۋ, ءبولۋ كەستەلەرىن دالاداعى تاقىرلارعا بورمەن, قۇمعا تاياقشامەن جازىپ, جاتتايتىن ەدىم. ەندى «سوتساليستىك قازاقستانداعى» كەيبىر قىزىقتى قىسقا حابارلاردى قۇمعا جازىپ وتىرامىن. قايتا-قايتا وقيمىن... پوشتاشى بالداي اجەدەن ەكى داپتەر, قارىنداش سۇراپ الدىم. گازەتتەگى قىزىق وقيعالاردى داپتەرلەرگە جازامىن. بۇل جازبالاردى, ولارعا قوسا ءوز ويىما كەلگەن كەيبىر سويلەمدەردى, وقيعالاردى جازاتىن كۇندەلىك باستالىپ كەتتى-اۋ. ءيا, كۇندەلىكتەر وسىلاي باستالدى عوي. «سوتسياليستىك قازاقستان» ۇستازىمنىڭ ورنىنا ۇستاز بولدى.
...ءبىر كۇنى ۇيگە ءبىر كىسى كەلىپ, «سەنى پرەدسەداتەل وسپان قۇدايبەرگەنوۆ جولداس شاقىرىپ جاتىر. تەز! بار!» دەدى. ول كىسىنىڭ اتىن ازداپ ەستيتىنمىن, اسا مادەنيەتتى, بىلىكتى باسشى دەپ. فۋفايكىمدى كيىپ, جەتىپ باردىم. ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارى شالقار قالالىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ابەن دوسوۆ ءۇستىمە ءبىر قاراپ, ءسال قاباعىن شىتىپ, قولىمنان ۇستاپ الىپ, «وسپان قۇدايبەرگەنوۆ» دەگەن جازۋى بار ەسىكتى ءبىر-ەكى قاعىپ, اشتى دا, بىردەن «جولداس پرەدسەداتەل, مىنە, تورەحانوۆ!» دەدى. قۇدايبەرگەنوۆ دەگەن كىسى جازۋ ۇستەلىندە جاتقان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندەگى ەكى باعانالىق ماقالانى كورسەتىپ «وقى» دەدى. جۇرەگىم زىرق ەتە قالدى. ەجەلەپ باستاپ, جۇرگىزىپ وقي بەردىم. ەكەۋىندە دە ءۇن جوق, تىڭداپ وتىر. قارا تەرگە ءتۇسىپ, فۋفايكانىڭ جەڭىنە بەتىمدى سۇرتە بەرىپ ەدىم, پرەدسەداتەل «توقتا!» دەدى دە, حاتشىعا قاراپ: «جولداس دوسوۆ, مىنا جىگىتتى كوميتەتكە ءىس جۇرگىزۋشى ەتىپ الايىق. شەشىم جاز, ۇيرەت», دەدى دە, ماعان كوزىن توقتاتىپ قاراپ: «تورەحانوۆ, بۇل گازەت قازاق كسر-ءنىڭ باس گازەتى! وسى گازەتتى ۇزبەي ون جىل وقىساڭ, ورتا ءبىلىم الىپ شىعاسىڭ. مۇمكىن, بۇل گازەت سەنىڭ كەلەشەك تاعدىرىڭدى انىقتار», دەدى دە ءسال كىدىرىپ, «بوسسىڭدار, ىسكە كىرىسىڭدەر» دەدى.
بۇل 1947 جىلدىڭ كۇزى ەدى. ءسويتىپ, ون التى جاسقا جاڭا تولعان شاعىمدا مەملەكەتتىك جۇمىسقا قابىلداندىم. كۇندىز-ءتۇنى تەك قانا گازەتتەردى وقيمىن. ۇناعان ماقالالاردى داپتەرگە جازىپ قويامىن. ءبىر كۇنى ابەن اعا: «سەن, كورىپ وتىرسىڭ عوي. كۇندە تاڭعى سەگىزدەردە پوشتاشى گازەت, جۋرنالداردى اكەلەدى. سول گازەتتەردىڭ ەڭ ۇستىنە «سوتسياليستىك قازاقستاندى», سونان-سوڭ اۋداندىق, وبلىستىق, كەيىن «پراۆدا», «يزۆەستيا», «كازپراۆدا» گازەتتەردى بىلاي بۇكتەپ, پرەدسەداتەل كەلگەنشە كابينەتىندەگى جازۋ ۇستەلىنىڭ ۇستىنە قوياسىڭ» دەدى. سودان سوڭ تاعى «بۇگىننەن باستاپ قالا تۇرعىندارىنىڭ ءتىزىمىن الاسىڭ. الدىمىزدا قازاق كسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ سايلاۋى. ءتىزىم سول سايلاۋعا كەرەك. دەپۋتاتتىققا كانديدات تا بەلگىلى. ول قوناەۆ... ەرتەڭ تەمىرجول كلۋبىندا جينالىس بولادى. وعان دەيىن ەشكىمگە ايتپايسىڭ», دەپ 48 بەتتىك ەكى داپتەر, 3 قارىنداش بەردى. «ءتىزىم الۋدى سەليۆانوۆ پوسەلكەسىنەن باستايسىڭ».
سونىمەن, تەڭىزدەي تەرەڭ حالىق ىشىنە كىرىپ كەتتىم. سەليۆانوۆ پوسەلكەسىنىڭ تۇرعىندارى, نەگىزىنەن, رەسەيدەن كەلگەندەر. كەيبىر ۇيلەردىڭ ىشكى قابىرعالارىندا ءىلۋلى تۇرعان «قارا قالپاق» قاقساپ سويلەپ تۇرادى. قالادا, ءتىپتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە بۇل جوق. تاڭعالامىن. ويلانا, ويلانا كەلىپ «سق»-عا (رەداكتورى اققۇلوۆ), «قالادا راديو نەگە جوق؟» دەگەن تاقىرىپپەن شاعىن ماقالا جازدىم. بىردەن گازەتكە شىعا كەلدى. قۋانىپ كەتتىم. ىلە-شالا اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى عينيات تولەۋىشەۆ, حاتشىسى ساتتار يماشەۆ, قالالىق كەڭەس باسشىلىعى اقتوبەدەن «قارا قالپاق» – راديونىڭ بىرنەشە ءجۇزىن العىزۋعا ساۋدا ورنىنا تاپسىرما بەردى. ارادا اي وتە كوپ راديوقابىلداعىش – «قارا قالپاقتار» جەتكىزىلىپ, وبلىس ورتالىعىنان ولاردى ورناتاتىن مونتيورلەر كەلدى. «قارا قالپاقتار» كوشەلەرگە قاز-قاتار ىلىنە باستادى. حالىق كوشەلەرگە جينالىپ, «قارا قالپاقتاردى» تىڭدادى, ءماز بولىپ, كۇلەدى, سويلەسەدى, حالىق كوڭىلدەندى. سودان كەيىن-اق «سق»-عا ءىرىلى-ۋاقتى ماقالالارىم, حابارلارىم شىعا باستادى.
* * *
مۇعالجار اسۋى – اشىق تۇنەلى زامانىندا قىسى وتە قاتتى, بوران, تۇيە قۇلاتاتىن قارلى جەل, وتكەل بەرمەيتىن كسرو-داعى جالعىز قارلى-بوراندى اسۋ بولاتىن. وسى اشىق تۇنەلگە ءبىر مىڭداي ادام جاياۋلاپ, ارقالاعانىمىز كولىك, قول شانالار, اعاش كۇرەك, ارقان, ت.ب. قۇرالداردى اپاردىق. ەكىنشى ءتاۋلىك اياقتالا تۇنەلدەگى پويىزدى قاردان ارشىپ الدىق. ءۇش ۆاگون. ورتاداعى ۆاگوننان باسىندا ءتۇيىر شاشى جوق, تولىق دەنەلى ءبىر ەر ادام شىعىپ اۋدان باسشىلارىمەن امانداسىپ بولدى دا, وڭ قولىن جۇرەگىنىڭ تۇسىنا قويىپ, جۇمىسشىلارعا باس ءيىپ, راحمەتىن ايتتى. ول ادامنىڭ كىم ەكەنىن ەشكىم ءبىلمەيدى. قالاعا جۇمىسقا كەلگەن سوڭ وسپان قۇدايبەرگەنوۆ اعا: «ول شولاق پويىز قازاق كسر-ءنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ وتارباسى» دەدى. سودان ءاپ-ادەمى قىسقالاۋ ماتەريال جازىپ «سق»-عا جىبەردىم. حات كەلدى رەداكتسيادان. ول كىسى تۋرالى, ونىڭ پويىزى جايلى وقيعانى گازەتكە باسا المايمىز دەپ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپتى دە, ءجيى-ءجيى جازىپ تۇر دەپتى. بۇل سول 1947-1948 جىلداردىڭ قىسى ەدى. حالىق اراسىندا «شاياحمەتوۆتىڭ شولاق پويىزى» دەگەن ءسوز ءورىس الدى.
ءبىر كۇنى ابەن اعا شاقىرىپ الىپ «سەنى يماشەۆ جولداس شاقىرىپ جاتىر, تەزدەتىپ بار», دەدى. باردىم, ءبىردەن قابىلدادى.
– تورەحانوۆ, سەنىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندەگى راديو تۋرالى جازعان ماقالاڭدى رايكوم جاقسى قابىلدادى. حالىق گازەتكە العىسىن جاۋدىرىپ جاتىر. ونداي ويدىڭ باسىڭا كەلگەنىنە راحمەت! ايتايىن دەگەنىم, سەنى, شالقار اۋداندىق «سوتسياليزم تۋى» گازەتىنە قىزمەتكە جىبەرگىمىز كەلىپ وتىر. راديو تورابىن اشۋ جايلى شەشىم شىعاردىق. سول راديو تورابىن دا باسقارىپ, حالىق الدىندا اپتاسىنا كەشكىلىك ءۇش رەت سويلەيسىڭ, اۋدان, ەل جاڭالىقتارىن حالىققا جەتكىزەسىڭ. بۇل ۇسىنىستى گازەت رەداكتورى شويعارين جولداس تا ايتقان ەدى. ول بيۋرو مۇشەسى عوي. جارايدى دەسەڭ, ەرتەڭ بيۋرو, سوندا سەنى بەكىتەمىز, – دەدى.
1949 جىلدان باستاپ اۋداندىق گازەتكە جۇمىسقا ورنالاستىم. «سوتسياليستىك قازاقستاندى», باسقا دا ءبىر-ەكى گازەتتى ۇيگە جازدىرىپ العانىما ەكى جىل بولدى عوي. ءۇيىمىز ءبىر بولمەلى, جالعىز تەرەزەلى, ساز بالشىقتان سوعىلعان ءۇي. وتباسىندا جەتى بالامىز. «سق»-نى وقىپ بولعان سوڭ بولمەنىڭ قابىرعاسىنداعى شەگەگە ءىلىپ قويامىن. ونىڭ قاسىنا «قارا قالپاقتى» دا ءىلدىم. ءۇي ءىشى راديونى تىڭداپ ءماز بولادى. كەشكىلىك «سق» گازەتىندەگى قىزىقتى ماقالالاردى اكە-شەشەمە, بالالارعا داۋىستاپ وقىپ بەرەمىن. وسى 1949 جىلدىڭ كۇزىندە, 30 قازاندا بالزادا شامشىقىزىمەن شاڭىراق قۇردىم. بالزادا شىمكەنتتە استىق ساپاسىن انىقتايتىن ەكى جىلدىق وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەن ەدى. «زاگوتزەرنو» مەكەمەسىندە لابورانت بولاتىن. بىردە كوڭىلدەنىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىڭ, مىنا «قارا قالپاق» مەنى ساعان جاقىنداتتى عوي» دەگەنى بار-دى. سول بالزادا شامشىقىزى دۇنيەگە بەس بالا اكەلدى, وقىتىپ, تاربيەلەدى. بالالارىمىز ماسكەۋدە, لەنينگرادتا, الماتىدا جوعارى ءبىلىم الدى.
ءبىر كۇنى حاتشى ساتتار نۇرماش ۇلى يماشەۆ تەلەفونمەن حابارلاسىپ, كەلىپ كەتۋىمدى سۇرادى. باردىم.
– مەن وقۋعا جۇرگەلى وتىرمىن. تورەحانوۆ جولداس, سەن كازگۋ-گە وقۋعا بار. قالامىڭ قارۋلى, ۋىتتى. ەلگە تانىمال قالامگەر بولارسىڭ. مەنىڭشە, كەلەشەگىڭ باسپاسوزدە, – دەپ قىسقا عانا ايتتى دا قولىن ۇسىندى.
ءيا, ساتتار يماشەۆ كەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى بولدى.
1950 جىلى كازگۋ-گە وقۋعا ءتۇستىم. ت.تاجىباەۆ, م.اۋەزوۆ, ءى.كەنەسباەۆ, ن.ساۋرانباەۆ, ب.كەنجەباەۆ, ە.بالماحانوۆ, ت.باسەنوۆ, ن.جاقسىباەۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, ى.مامانوۆ, و.تولەگەنوۆ, ج.ارالباەۆ, ارابتانۋشى اجىكەەۆ سياقتى ءبىلىمدى دە اتاقتى ۇستازداردان ۇلگى-ونەگە, تاربيە, ءبىلىم الدىم. فاكۋلتەت كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولدىم. ارناۋلى ءشاكىرتاقى الىپ تۇردىم. م.شولوحوۆ, ل.لەونوۆتەردى كازگۋ-گە شاقىرىپ, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەستىردىم. ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلوممەن اياقتادىم. بۇل ستۋدەنتتىك بەس جىلدا دا «سق» گازەتىن كيوسكىلەردەن ساتىپ الىپ, تۇراقتى وقىرمانى بولدىم. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنە شىعىستانۋ كافەدراسىنا اسپيرانتۋراعا جولداما بەردى. جاعداي جوق, بارا المادىم. ەلدە, سول شالقار اۋداندىق گازەتىنە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ بەكىتتى. قالام قايتا جانداندى.
* * *
«ءتۇتىنسىز قالا», «قۇمداعى ورمان سىبدىرى», «شىم كەپەدەن شىنى سارايعا», «اياققۇم مال جايلىمى» وچەركتەرىم, «وسەك ءوزىن ورتەدى», ت.ب. فەلەتوندار ارقىلى بولار, «سوتسياليستىك قازاقستان» ەكى رەت ءوزىنىڭ كۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتادى. ورتالىق پارتيا كوميتەتى مەنىڭ گازەتتەردى باسقارۋ, جوسپارلاۋ, شىعارۋ جونىندەگى ءىس ءتاجىريبەم تۋرالى «تالاپ. تاجىريبە» اتتى كىتاپقا (1972 ج.) قوستى. بۇل جىلدارى تەمىر, ويىل, بايعانين اۋداندارى جانە شالقار, ىرعىز اۋداندارى بويىنشا شىعاتىن اقتوبە وبلىستىق, سەلولىق گازەتتەرىن ۇيىمداستىرىپ, باسقاردىم. سودان كەيىن تابان اۋدارماي وتىز جىل شالقار اۋداندىق گازەتىن اشىپ, باس رەداكتورى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. كسرو-نىڭ تالاي جەرىندە بولدىم. ءومىر بويى جازىلعان قويىن ءداپتەرلەرىمنىڭ سانى ەكى جۇزدەن استى. تۋراسىن ايتسام, «ەگەمەن قازاقستان» مەنىڭ ۇلى دا ۇلاعاتتى ۇستازىم بولدى. قالامىمدى شىڭدادى. تەرگەن, جيناعان دەرەكتەر, تاريحي وقيعالار سوڭعى شيرەك عاسىردا «اتامۇرا» باسپاسىنان 16 كىتاپ, 7 رومان, 7-8 پوۆەست جارىققا شىعارۋىما جەتكىزدى. «دالا گەركۋلەسى» تاريحي رومانىما ءسابيت دوسانوۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» (2009 جىلى 25 اقپاندا) رەتسەنزياسى شىقتى. بۇل كىتاپ نيۋ-يوركتە كورمەگە كويىلىپتى.
تاعى ءبىر دەرەك. «دالا گەركۋلەسى» شىعارماما بايلانىستى 2010 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىندە ەلباسىنان حات الدىم. وندا: «ومىردە كوپتى كورگەن قوعامدا ءجۇرىپ جاتاتىن كۇردەلى پروتسەستەرگە ساراپتاما جاساي الاتىن كوزى اشىق كىسىنىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرى رەتىندە ءسىزدىڭ بۇل جازبالارىڭىزدىڭ وزىندىك تاريحي ءمانى بار دەپ ەسەپتەيمىز» دەپ جازىپتى.
P.S. بۇگىندەرى 90-نىڭ شىڭىن باعىندىرا وتىرىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنەن بايقال ءبايادىل, گۇلايىم شىنتەمىرقىزى جانە ءنازيرا ءجارىمبەتتىڭ ماقالالارىن, سونداي-اق باعانا اۆتورلارى سەيفوللا شايىنعازى, انار تولەۋحانقىزى, سەرىك نەگيموۆ, سۇڭعات ءالىپباي, جاقسىباي سامرات, سۇلەيمەن مامەت جانە ميراس اساننىڭ جازعاندارىن بالزيا ءشامشىقىزى ەكەۋمىز جارىسا وقىپ, ريزا بولىپ قالامىز.
تاۋمان تورەحانوۆ,
جۋرناليست-جازۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى