بالىق تۇقىمباعىنىڭ ماسەلەسى بارشىلىق

اۋەل باستا 1969 جىلى كوك­شەتاۋ قالاسىنداعى بالىق زاۋى­تىنىڭ ەنشى­لەس كاسىپورنى رەتىندە زەرەندى كولىنىڭ جاعاسىندا سا­لىنعان تۇقىمباقتىڭ جالپى اۋقىمى 352 گەكتار جەردى قۇ­راي­دى. تۇقىمباق العاشقى جىل­دارى اقساقا تۇقىمداس بالىق­تاردىڭ 80 ميلليونعا جۋىق, كارپ تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 20 ميلليونعا تاياۋ بالاڭقۇرت­تارىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بولعان. سولاي شىعارعان دا. تۇقىم­باقتىڭ ارقانىڭ جۇزدە­گەن كول­دەرىن بالاڭقۇرتپەن قاپى­سىز قامتاماسىز ەتىپ, ءداۋىر­لە­گەن كەزەڭى – 1979-1992 جىل­دار­عا سايكەس كەلەدى. ەلدەگى ەكونو­ميكالىق بايلانىستار ءۇزى­لىپ, با­لىق شارۋاشىلىعىن دامى­تۋ قوجىراعان 1994-2002 جىل­دارى تۇقىمباقتىڭ باسىنا قيىن­شىلىقتىڭ قارا بۇلتى ءۇيىرىل­دى. ءدال وسى جىلدارى بالاڭقۇرت ءون­­دىرۋ كۇرت ازايىپ, تۇقىمباقتاعى اسا قاجەت­تى قۇرىلعىلار تالان-تاراجعا ۇشىرا­دى. تۇيىقتان شىعار جول ىزدەگەن كەزدە 2002 جىلى «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق پاركىنە بەرىلگەن. 2014 جىلدان اقمولا وبلىس­تىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ قۇزىرىندا.

بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, ۇلتتىق پاركتىڭ مارتەبەسى. ماسەلەن, تۇقىمباق جانىنا ورنا­لاسقان زەرەندى كولى ۇلتتىق پارك­تىڭ ەنشىسىندە. ال ونىڭ مارتە­بەسىنە بايلانىستى كولدەن بالىق اۋلاۋعا بولمايدى. كول ۇلتتىق پارككە بەرىلمەي تۇرعان ىلگەرىدەگى جىلدارى ءدال وسى جەردە 16 بالىق اۋلاۋ بريگاداسى جۇمىس ىستەگەن ەدى.

– نەگىزىندە, بالىقتىڭ اۋلان­عانى دۇرىس. سوندا كول سۋى تازارتىلادى. بالىق اۋلانباعاننان كەيىن بىرتە-بىرتە ءولى كولگە اينالادى, – دەيدى تۇقىمباقتىڭ باسشىسى ۆالەري پونومارەنكو, – قازىر بۇل كولدە شاباق تەكتەس قۇنسىز بالىق قاپتاپ كەتتى. ال بۇل سۋ ايدىنى بالىق وسىرۋگە وتە قولايلى, سۋى تازا ءارى تەرەڭ.

جالعىز زەرەندى كولى عانا ەمەس, بۋراباي باۋرايىنداعى «بۋراباي» ۇلتتىق پاركىنە جاتا­تىن كولدەردە دە ءدال وسىنداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. وسى ءبىر قيىن ءتۇيىن تۇپكىلىكتى شەشىمىن كۇتكەلى نە زامان؟! بىراق وكىنىشكە قاراي, بۇل جەرگىلىكتى جەردە شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. ۇلتتىق پاركتەردىڭ جارعىسىنا وزگەرتۋ ەنگىزۋ ۇكىمەتتىڭ عانا قۇزىرىندا.

بۇگىنگى تاڭدا اقمولا وبلىسىندا اكىمدىكتىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان 524 سۋ ايدىنى بار. وسى كولدەردىڭ 334-ءى 237 تابيعات پايدالانۋشىعا بەكىتىلىپ بەرىلگەن. بالىقتى بەي-بەرەكەت اۋلاماي, بەلگىلەنگەن ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قورىقشىلىق قىزمەت جۇزەگە اسىرادى. كوكشەنىڭ كولدەرى بالىقسىز ەمەس, 240 وندىرىستىك بريگادا بالىق اۋلاۋ­دا. تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ قۇزى­رىنا بەرىلگەن سۋ ايدىندارى دا تابي­عات­تى قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنا سايكەس قاداعالانادى. 2017 جىلى ءتارتىپ بۇزعان 263 بالىقشىعا اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلىپ, 3 ميلليون 741 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. ونىڭ 3 ميلليون 410 مىڭ تەڭگەسى ءوندىرىلىپ الىنىپتى.

وڭىردەگى كوپتەگەن سۋ ايدىندارىنا ءتان ماسەلە – كولدەردىڭ تايىزدىعى. تەرەڭدىگى 2-2,5 مەتردى عانا قۇرايتىن كولدەردە تابيعات پايدالانۋشىلار تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەي الماي وتىر. ارقادا قىس قاتتى. ايازدى كۇندەرى تايىز كولدەر تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان, تابيعاتتى پايدالانۋشىلار ءجيى-ءجيى مۇز ويىپ, كولگە وتتەگىن جىبەرۋگە ءماجبۇر. مىنە, وسىنداي قات-قابات شارۋانىڭ اسەرىنەن بالىقتىڭ وزىندىك قۇنى دا قىمباتتاپ كەتەدى.

وبلىستىق تابيعي رەسۋرس­تار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقار­ماسى تابيعات پايدا­لانۋشىلاردىڭ يەلى­گىندەگى كولدەردىڭ جاي-كۇيىنە ءجىتى باقى­لاۋ جاساپ تۇرادى. سۋ ايدىندارىنا بالاڭقۇرت جىبەرۋ ماسەلەسى­ن­­دە كەمشىلىك جوق. ماسەلەن, تا­بي­عات پايدالانۋشىلار جوسپار بو­يىنشا 21 433,2 مىڭ دانا بالاڭ­قۇرت جىبەرۋدى مەجەلەسە, بۇل كوزدەلگەن كولەم 55 555 مىڭ داناعا جەتكىزىلگەن. ياعني, جوسپار 259 پايىزعا ورىندالعان. 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قوپا كولىنە 12 728 كيلو تاسماڭداي, 12912 كيلو ءبىر جاستاعى اق امۋر بالىقتارى جىبەرىلدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل بالىقتار كولدى تازالاۋ ءۇشىن قاجەت ەكەن.

بۇعان دەيىن كوكشەتاۋ ءتوڭى­رەگىندەگى سۋ ايدىندارىندا ۇشى­راسا قويمايتىن تا­ۋارلى بالىق تۇرلەرىن رەسەيدەن اكەلگەن. تۇقىمباق نەگىزىنەن سيگوۆىي بالىق­تار مەن كارپ تۇقىمداس بالىق­تاردىڭ بالاڭقۇرتتارىن الۋ­مەن اينالىسادى. مۇنىڭ ىشىندە باعالى بالىق – سيگوۆىي.

– بىراق كارپ تۇقىمداس بالىق­تار دا قاجەت, – دەيدى تۇقىمباق ديرەكتورى ۆالەري پونومارەنكو, – تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ءتۇرىن دە كوبەيتكەن ءلازىم. ارينە, اقساقا تۇقىمداس بالىقتار قىمبات. مىسالى, كوك­شەتاۋ قالاسىنىڭ ساۋدا سورە­لەرىندە بالىقتىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ ءار كەلىسى ورتا ەسەپپەن 800 تەڭگە تۇراتىن بولسا, كارپ تۇقىمداس بالىقتاردىڭ كەلىسى 500 تەڭگەنىڭ كولەمىندە. تۇتىنۋشىنىڭ دا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋىمىز كەرەك قوي.

بالىق بىتكەن تۇتىنۋشىنىڭ داستار­قانىنا ءدام بولىپ جەتكەنشە تولىپ جاتقان قياپات شارۋا بار. بالىق شارۋا­شىلىعى 1990 جىلدىڭ باسىنان باستاپ كۇرت قۇلدىراعان. وعان سەبەپ الدىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى بالىق زاۋىتىنىڭ ءوز جۇمىسىن توقتاتۋى. زاۋىت توقتاعان سوڭ تۇقىمباق تا توز-توز بولىپ كەتە جازداپتى.

ۆالەري گريگورەۆيچ جارتى عاسىردا ءبىر رەت جوندەۋ جۇمى­سى جۇرگىزىلمەگەن تۇقىمباقتىڭ ءىشىن ارالاپ كورسەتتى. قاجەتتى قۇ­رىل­عىلاردىڭ ءبارى ەسكىرگەن. ايتسە دە, لاجداپ جۇمىس ىستەۋ­دە. وتكەن جىلى 37 ميلليون بالاڭقۇرت ءوندىرىپتى. بيىل دا سول دەڭ­گەيدەن تابىلماق. قازىر­دىڭ وزىندە قوستاناي, قاراعان­دى, سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىستارى­نىڭ تابيعات پايدالانۋشىلارى بالاڭقۇرتتارعا تاپسىرىس بەرىپ جاتىر ەكەن.

اۋەل باستا ميلليونداپ سانالاتىن بالاڭقۇرتتاردىڭ كوپتىگىنە تاڭ قالعانبىز. بىراق تۇقىمباق باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بالاڭقۇرتتىڭ ءبارى بىردەي امان قالمايدى ەكەن. بۇل ەڭ الدىمەن تابيعات پايدالانۋشىلار مەنشىكتەپ وتىرعان كولدەگى سۋدىڭ قۇرامىنا, بالىقتىڭ ازىعىنا, جىرتقىش بالىقتاردىڭ قانشا مولشەردە ەكەنىنە بايلانىستى. كەيبىر كولدەردە ەلۋ پايىزعا دەيىن امان قالۋى مۇمكىن. بۇل وتە جاقسى كورسەتكىش. ال سۋى تايىز, بالدىر باسقان كولدەردە 20-30 پا­­يى­زى عانا ساناتقا قوسىلماق. سو­نىڭ وزىندە تابيعات پايدالانۋشىلار ۇتىل­ماي­دى. ماسەلەن, كولىنە جىبەرىلگەن ءبىر ميلليون بالاڭقۇرتتىڭ 30 پايىزى امان قالعاننىڭ وزىندە ءبىر جىلدان كەيىن 300 مىڭ كەلى بالىق اۋلانۋى ابدەن مۇمكىن.

تۇقىمباقتىڭ قۇرال-جابدى­عى توز­­عاننان كەيىن انالىق بالىق­تاردى باعۋ قيىنداپتى. قازىر كارپ تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 150 انالىعى عانا بار. بۇل ارادا مىناداي ءبىر ءادىستى دە قولدانادى. ماسەلەن, تابيعات پايدالانۋشىلار انالىق بالىعىن تۇقىمباققا اكەلەدى دە, ۋىلدىرىعىن تاپسىرادى. ارينە, كۇنى بۇرىن كەلىسىمشارت جاساسادى. ادەتتە كەلىسىم بويىنشا ۋىلدىرىقتان پايدا بولاتىن بالاڭقۇرتتىڭ 50 پايىزى تۇقىمباقتا قالادى دا, كەلەسى جارتىسىن تابيعات پايدالانۋشى الادى.

وڭىردەگى بالىق شارۋاشى­لىعىنا جەتە ءمان بەرىلسە, الدىمەن كول جاعالاي قونعان اۋىل تۇرعىندارىنا جۇمىس بولار ەدى. ەكىنشىدەن, تابيعات پايدالانۋشىلار تەك تاۋارلى بالىق وندىرۋمەن ەمەس, ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا ايتا قالارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن تۇقىم­باقتىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋىمىز كەرەك. تۇقىمباق باعالى بالىق تۇرلەرىن كوبىرەك تاراتسا, ەل ەكونوميكاسىنا دا سەر­پىن بەرەرى داۋسىز. بۇگىندە ەلىمىز بو­يىنشا بالىق شارۋاشىلىعى ەكو­­نو­ميكانىڭ 0,5 پروتسەنتىن عانا قۇرايدى. كورسەتكىشتى جاق­سارتۋ باعىتىندا جەرگىلىكتى جەردە بار جۇمىستىڭ جاندانۋى تۇقىم­باقتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى.

– تۇقىمباقتى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا جوباسى جاسالدى, – دەيدى ۆالەري گري­گورەۆيچ, – وبلىس­تىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابي­عاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ با­س­قارماسىنىڭ باسشىلارى دا دابىل قاعۋدا.

ارقاداعى كوپ كولدى بالاڭ­قۇرت­پەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان تۇقىمباق كادرعا ءزارۋ. بالىق­شى, بيولوگ, يحتيو­لوگ جەتىسپەيدى. جىل سايىن استانا قالا­سىنداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى اگروتەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنت­تەرى تاجىريبەدەن وتكەنىمەن, جالاقىسى از, دايىن پاتەرى جوق جەرگە كەلىپ جۇمىس ىستەۋ­گە ق ۇلىقتى ەمەس. ءسوز اراسىندا قازىر تۇقىمباقتا 22 ادامنىڭ جۇمىس ىستەي­تىن­دىگىن, ولاردىڭ جالاقىسى ورتاشا ەسەپپەن 60 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ينكۋباتسيا تسەحتارىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. سۋ ايدىنىنا سۋ ايدايتىن ستانسا, گيدروقۇرىلعى, وندىرىستىك عيماراتتار سالىنىپ, ارناۋلى ماقساتتاعى تەحنيكالار ساتىلىپ الىنسا ءىس ىلگەرى باسپاق.

ەڭ باستى ماسەلە, تۇقىم­باقتى جاڭا زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن, الەمنىڭ وزىق ۇلگىسىندەگى قاجەتتى قۇرىلعى­لارمەن قامتاماسىز ەتۋ. ەكىن­شىسى, بالاڭقۇرتتار ءوسىپ-جەتىلۋگە قاجەتتى سۋ ايدىندارىن تازارتۋ. بالكىم, ۇلتتىق پاركتەردىڭ ەنشى­سىندەگى زەرەندى مەن بۋرابايدىڭ تەرەڭ, تازا سۋلى كولدەرىندە بالىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرۋ. مىنە, سوندا تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعى ءبىر سەرپىلىپ قالار ەدى.