ۇلى جىبەك جولى تەك ساۋدا جولى عانا ەمەس, ول – مادەنيەت كەرۋەندەرىنىڭ ۇلى جولى. جىبەك جولى ارقىلى ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ شارتاراپقا تارالعانىن كۇللى الەم راستايدى. قىتايعا ورتا ازيادان جەتكەن مادەنيەتتەردىڭ سانىن ساناپ, ءتۇسىن تۇستەپ شىعۋدىڭ وزىنە قانشاما جىل قاجەت.
قاراڭىز, بۋددانى قىتايعا ورتاازيالىقتار اپاردى, يسلامدى قىتايعا ورتاازيالىقتار اپاردى, مۇسىنشىلىك, بيشىلىك, كۇيشىلىك ونەرىنىڭ كەي تۇرلەرىن دە قىتايعا ورتاازيالىقتار اپارعان-دى. قىتايدىڭ تاڭ پاتشالىعى تۇسىندا ورتاازيالىقتاردىڭ قاڭلى ءبيى قىتايعا تارالىپ, حۋ ءبيى نەمەسە قاڭلى ءبيى دەگەن اتپەن تاريحقا تاڭبالانىپ, ەستەن كەتپەستەي ءىز قالدىرىپتى. سوزىمىزگە دالەل رەتىندە تاڭ ەلىنىڭ الپاۋىت اقىنى باي ءجۇيدىڭ (بو تسزيۋي) مىنا ءبىر ولەڭىن قازاقشالاپ, ونىڭ ماعىناسى مەن تاريحىن تارقاتىپ كورسەك دەگەن بەكىمگە كەلدىك.
ولەڭدى اسا كوركەم دەڭگەيدە اۋدارۋعا بولار, بىراق ونىڭ كەي تۇستارىن انىق كورسەتىپ شىعۋ تىم قيىنعا تۇسەدى. ولەڭدەگى تاريحي شىندىقتى اشۋ ءۇشىن ونىڭ كوركەمدىگىنە قاراعاندا, تۇپنۇسقالىق ءمانىن باستى ورىنعا قويىپ, ويدى تۋرا جەتكىزۋ جاعىنا باسا نازار اۋدارىلدى. تاڭ ولەڭدەرىنىڭ كوركەمدىگىندە شەك جوق, قىتاي اقىندارىنان ءالى كۇنگە دەيىن ول دەڭگەيگە جەتكەن تاعى ەشكىم جوق. وسىدان-اق پوەزيالىق شىعارمالاردى اۋدارۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. ولەڭنەن ەستەتيكالىق ءلاززات الۋ ءۇشىن ولەڭ قاي تىلدە بولسا سول تىلدە وقىلعانى تىپتەن جاقسى. ءبىز وسى ماقالانىڭ مازمۇنىن اشۋ ءۇشىن ولەڭگە تەك ماعىنالىق اۋدارما جاسادىق.
«حۋدىڭ ءبيشى قىزى» اتتى ولەڭنىڭ ءماتىنى
ءبيشى قىز, ءبيشى قىز, حۋدىڭ ءبيىن بيلەگەن, قۇلاعىن ىشەككە تىگىپ, قولى دۇمباقپەن يىلگەن. قاعىلسا دۇمباق, شەرتىلسە ىشەك, جەڭى بايراق جەلبىرەگەن, شىر كوبەلەك اينالسا, بەينە اق قار جەلگە ۇيىرىلگەن. اينالسىن وڭعا, زىرلاسىن سولعا - ءبارىبىر جالىقپاس, ءجۇز, مەيلى مىڭ رەت زىرلاسىن, ەشقاشان تالىقپاس. جاراتىلىس بولعانمەنەن مىڭ ءتۇرلى, وعان استە تەڭ كەلمەس, زىرلاعان دوڭعالاق, ۇشقان قۇيىن دا ىلەسە الماس وعان, ءسىرا. كۇي توقتاسا, شورت توقتاپ, حانعا سالەم جاسايدى, حانىمىز سوندا وتىرار, ەسى شىعىپ ىرجيىپ. حۋ ءبيىن بيلەگەن قىزدىڭ تەگى قاڭلىدان, كەلىپ ەدى شىعىسقا تالماي اسىپ سان قىردان. تۇنيازدا كوپ ادام بيلەسە دە حۋ ءبيىن, امال نە, سەندەي بولۋ ولارعا تىم قيىن. تيانباۋدىڭ سوڭى بولعاندا, زامان سونشا بۇزىلدى, وردا ىشىندەگى بەكزاتتار حۋ ءبيىن ۇيرەنىپ, قىزىندى. وردانىڭ سىرتىندا تايجىن, ىشىندە لۋشان بار, جۇرتتان وزىپ, ەكەۋى دە مىقتى ءبيشى بولعاندار. ياڭگۋيفي بي بيلەپ, ءان سالىپ, ونەر قۋعان, ونەرىن حان كورىپ, ورداعا قوشەمەتتەپ حانىم قويعان. ءبيشى لۋشان ءبيىن بيلەپ حان كوزىن بايلادى, قالىڭ قول حۋاڭحىدان وتسە دە, حانىمىز سەكەم المادى. بي بيلەپ, ءان شىرقاپ, حانعا جاققان اناۋ ەركە حانىم, قاشىپ ءجۇرىپ وپات بولعاندا, حان قايعىردى سونشاما. وسىنداي اسپان قۇلاپ, جەر اۋدارىلعان قاسىرەتتى زامان بولدى, بي كەلگەنگە ەلۋ جىل بولسا دا, ءالى توقتار ءتۇرى جوق-تى. ءبيشى قىز, بيلەمەشى قۇر, ولەڭىمدى مىنا جازعان, حانىمىزعا جەتكىزشى, ساباق السىن وتكەننەن.
باي ءجۇي – ەجەلگى تاڭ ديناستياسىنىڭ اسا كورنەكتى رەاليست اقىنى. ليباي, دۋفۋلارمەن اتى قاتار اتالاتىن تاڭ ءداۋىرى ادەبيەتىندەگى ءۇش الىپتىڭ ءبىرى. جاس شاعىندا پاتشا ورداسىندا قىزمەت ەتكەن, كەيىن قاراپايىم حالىق جاعىنا شىعىپ, شىندىقتى شىعارماسىنا ارقاۋ قىلدى, سوڭعى ءومىرى كەدەيشىلىكپەن وتكەن. شىعارمالارىنىڭ كوبى حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن ايتۋعا ارنالعاندىقتان, «زارلى اقىن» دەگەن اتى دا بار. ايگىلى پوەماسى «ۇزاق كۇرسىنۋ», اتاقتى تولعاۋى «پيپا جىرى» سىندى 2700-دەن استام شىعارماسى قازىرگە دەيىن ساقتالىپ كەلدى. ونىڭ «حۋدىڭ ءبيشى قىزى» اتتى ولەڭى - كەزىندەگى ناقتى بولعان تاريحي شىندىقتان تۋعان تاريحي شىعارما.
قاڭلى ءبيى
ەرتەدەگى ۇلى تۇران دالاسىندا جاھۇتتاي جايناعان جۇزدەگەن شاھار, مىڭداعان ەلدى مەكەننىڭ بولعانىن قارت تاريح راستايدى. سول تۇستا, وسى وڭىردە بي ونەرىنىڭ دامىعانى سونشالىق, سوناۋ شىعىستاعى قىتايلىقتاردى تاڭ-تاماشا ەتىپ, تامساندىرعانى بار.
بي دەمەكشى, ول – تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلدەن بار ساحنالىق ونەرى. ءتۇپ-تامىرى تەرەڭدە, وتە ەرتە زامانداردا شاماندىق باقسىلاردىڭ ءدىني راسىمدەرىنەن قالىپتاسقان دەيتىن تۇجىرىمدار كوپ ايتىلىپ ءجۇر. قازاق دالاسىنىڭ تاۋ-تاستارىنداعى جارتاس بەتتەرىنەن كەزدەسەتىن, ەجەلگى ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيتىن پەتروگليفتەر سان-ساناقسىز. سونداي جارتاس سۋرەتتەرىنەن بىردەن كوزگە باسىلاتىنى بيلەپ تۇرعان ادامدار سۇلباسى. سول جارتاس بەتتەرىندە بيلەپ تۇرعان ادام سۇلباسى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدان قالعان ءىز. سوندىقتان تۇركى حالىقتارىندا بي ونەرىنىڭ تاريحى وتە ارىدەن باستالاتىندىعىنا ەشكىمنىڭ شەك كەلتىرمەسى حاق.
تۇركىنىڭ ءبىر بۇتاعى – قازاق. ونىڭ تاريحى ەجەلگى ءۇيسىن, ساق, عۇن, قاڭلى سياقتى ۇلىستار مەن تايپالاردان باستاۋ الادى. ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ شارۋاشىلىقتارىنىڭ شالقۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ ءان-كۇي, مۋزىكا, بي ونەرى جاقسى دامىتىلعان. سوعان وراي ولاردىڭ كۇي ونەرى مەن بي ونەرى شىعىستاعى قىتايعا دەيىن جەتىپ, جالعاسقان, ءتىپتى ودان ءارى قاراي دامىتىلعان.
ولەڭدەگى «حۋ ءبيىن بيلەگەن قىزدىڭ تەگى قاڭلىدان, كەلىپ ەدى شىعىسقا, تالماي اسىپ سان قىردان» دەگەن جولداردان شىعارماعا ارقاۋ بولعان ءبيشى قىزدىڭ قايدان كەلگەندىگى بىردەن انىق ايتىلىپ تۇر. وسىنداعى قاڭلى دەپ وتىرعانى ەجەلگى زامانعى قاڭلى مەملەكەتى. ول مەملەكەتتىڭ سول زامانداعى ورنى سىرداريانىڭ سولتۇستىگىندەگى تۇراننىڭ كەڭ-بايتاق ىرىستى ولكەسى ەدى. قاڭلىلار قىتاي جىلنامالارىندا ب.ز.ب ءىىى-IV عاسىرلاردان باستاپ كەزدەسەدى. بۇل تۋرالى وتكەن جولعى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالاعان «ەجەلگى قاڭلىلار حان اعاش جازۋلارىندا حاتقا تۇسكەن» اتتى ماقالامىزدا ايتقان بولاتىنبىز. قاڭلىلار كوپ دەرەكتەردە سىرداريانىڭ باتىس اعىسى توڭىرەگىنە قاراي ورنالاسقان مەملەكەت دەپ كورسەتىلەدى. چيڭ حاندىعىنىڭ اتاقتى تاريحشىسى ۆەيۋان دەگەن كىسى ءوزىنىڭ «شىڭ-ۋ جازبالارى» اتتى كىتابىندا ەجەلگى قاڭلى مەملەكەتىنىڭ ورنىن سىرداريانىڭ سولتۇستىگىندەگى كەڭ القاپ دەگەن. ونىڭ بۇگىنگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. سونىمەن بىرگە سول تۇستا قىتايلار قاڭلى مەملەكەتىنىڭ اتاۋى مەن سونداعى حالىقتى تەك ءبىر عانا قاڭلى اتاۋىمەن اتاعان. كەيىن قاڭلى مەملەكەتى قۇلاعانىمەن, «قاڭلى ۇلتى نەمەسە قاڭلى اۋلەتىنەن» دەگەن اتاۋلار قىتاي دەرەكتەرىنەن كوپتەپ كەزدەسەدى. قاڭلى قازاقتى قۇرايتىن ۇلى ءجۇزدىڭ ىشىندەگى ۇلكەن تايپا, ەجەلدەن سىرداريانىڭ سولتۇستىك جاق القابىن مەكەن ەتىپ كەلەدى. سونداي دەرەكتەرگە نەگىزدەلەر بولساق, ەجەلگى قاڭلى مەملەكەتى مەن قىتاي ەلى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار سانداعان عاسىر بويى جالعاسىن تاپقان. وتە-موتە جىبەك جولىنىڭ دامىتىلۋىنا ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ قوسقان ۇلەسى زور دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.
تاڭ ديناستياسى تۇسىندا قىتايعا باتىستان كوپتەگەن بي تۇرلەرى ەنگىزىلگەن. سونىڭ ءبىرى - وسى شىر كوبەلەك ءبيى, ءبيدى كوبىندە قىزدار بيلەگەن. بۇلاردان باسقا دا بىرنەشە بي ءتۇرى باتىس ايماقتان قىتايعا كىرىپ, ءبارى دە «حۋ ءبيى» دەپ اتالعان. سول زامانداردان قالعان قىتاي جازبالارىندا وسى بي «قاڭلى ءبيى» ( كاڭچۇي ۋ) دەپ تە حاتتالعان, سوندىقتان ولەڭنىڭ تاقىرىبىن قاڭلى ءبيى دەپ اتاساق, ورىندى دەپ ەسەپتەيمىز.
ەجەلگى قىتايدىڭ تاڭ جىلناماسىنا جاتاتىن «كونە تاڭنامادا» «كاييۋاننىڭ العاشقى جىلى (713 جىل) پاتشا ورداسىنا قاڭلى ەلىنىڭ ەلشىلەرى كەلىپ پاتشاعا ءوز قۇرمەتتەرىن كورسەتتى جانە تارتۋ-تارالعىلارىن جاسادى, تارتۋ تارالعىلارمەن بىرگە ورداعا حۋ ءبيىن بيلەيتىن ءبيشى قىزدار اكەلدى» دەپ حاتتالعان. وسى دەرەك بويىنشا قاڭلىنىڭ ءبيشى قىزى سول زامانداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستارعا ساي تاڭ ورداسىنا ارنايى ورنالاستىرىلعان. سوندىقتان ولار جاي قىزدار ەمەس, وردادا قۇرمەتكە يە بولعان ەرەن ونەر يەسى. ولاردىڭ ونەرىنىڭ ەرەكشە بولعانى سونشا, قارا حالىقتان تارتىپ پاتشاعا دەيىن تاڭداي قاعىسىپ تاماشالاعان. مۇنى ولەڭدەگى «كۇي توقتاسا شورت توقتاپ حانعا سالەم جاسايدى, حانىمىز سوندا وتىرار ەسى شىعىپ ىرجيىپ» دەگەن ولەڭ جولدارىنان بايقاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە تيانباۋدىڭ زامانىندا قاڭلى ءبيى تاڭ ەلىنىڭ ورداسى ءچاڭان قالاسىنا تاراپ, بۇگىنگى زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا, حيت بولادى. مۇنى ولەڭدەگى «تيانباۋدىڭ سوڭى بولعاندا زامان سونشا بۇزىلدى وردا ىشىندەگى بەكزاتتار حۋ ءبيىن ۇيرەنىپ قىزىندى» دەگەن جولداردان بايقاۋعا بولادى. ونداي بولسا بي نەسىمەن تارتىمدى؟ ەجەلگى قىتايدىڭ تاڭ جىلناماسىنا جاتاتىن «كونە تاڭناما. ءان-كۇي تاريحىندا» (جيۋ تاڭ شۋ): «قاڭلى ونەرپازدارى باستارىنا جىبەك ورامال تاعىپ, سۋدىراق جىبەكتەن زەرلى جاعالى ۇزىن كيىم كيەدى. بيشىلەرى زەرلى جاعالى ۇزىن جىبەك كويلەك, بۇتىنا اقشاعىل جۇقا شالبار, اياعىنا قىزىل ەتىك كيەدى. ولار شىركوبەلەك اينالىپ بيلەگەندە, قۇددى قۇيىن سياقتى بولىپ كەتەدى, بۇل بي حۋدىڭ شىركوبەلەك ءبيى دەپ اتالادى. ءبيدى ەكى كىسى بيلەيدى, ءبىر كىسى ۇلكەن باراباندى, ءبىر كىسى كىشى باراباندى ۇرادى, ەكى كىسى سىبىزعى تارتىپ, ءبىر كىسى جەز بارابان قاعادى» دەپ جازىلعان. بۇلاي جازىلۋدىڭ سەبەبى دە بار. ولاي دەيتىنىمىز قاڭلى ءان-ءبيى كەزىندە قىتايدىڭ ءان-بيىندەگى ءبىر ءتۇرى بولىپ قالىپتاسقان ەدى. وسى سوزىمىزگە تاعى دالەل رەتىندە قاڭلى ءبيى تەك جازبا دەرەكتەردە ساقتالىپ قويماي, قىتاي جەرىندەگى ايگىلى مادەنيەت ورتالىقتارىنداعى قابىرعا سۋرەتتەردە ساقتالعاندىعىن ايتار ەدىك. سان عاسىردىڭ الدىندا سالىنعان سول ءبىر سۋرەت مىڭ جىلدىڭ الدىندا بولعان جاعدايدى تاپ كەشە بولعانداي كورسەتىپ تۇر. ول سۋرەت قازىرگى كەزدە «الەم مادەنيەتىنىڭ اسىل قازىناسى» اتالاتىن دۇنحاڭ موگاۋ ۇڭگىرلەرىندەگى ءنومىرى 220 تاس (سۋرەتتە) ۇڭگىردىڭ قابىرعاسىندا تۇر. دۇنحاڭ جانە موگاۋ ۇڭگىرلەرىن بۇل ارادا تانىستىرىپ وتىرمايمىز, ول تۋرالى وتكەندە موگاۋ ۇڭگىرلەرىنىڭ قۇپيالىقتارىن تانىستىرعان تۇستا ايتقان بولاتىنبىز. وسى ءبىر عاجايىپ سۋرەتتەن ءبىز ەجەلگى قاڭلى ءبيىنىڭ شىن كورىنىسىن كوزىمىزبەن كورە الامىز.
اقىن ولەڭدە قاڭلى ءبيىن بيلەگەن ءبيشى قىزدىڭ ونەرىنە ەرەكشە ءتانتى بولا وتىرىپ, ونىڭ قيمىلىن وتە جوعارى ورەدەگى كوركەمدىك ادىستەرىمەن سۋرەتتەگەن. الايدا اقىننىڭ نەگىزگى ايتپاق ويى ول ەمەس-ءتى. اقىننىڭ ولەڭدەگى جەتكىزبەكشى بولعان وزەكتى يدەياسى – شەتتەن كىرگەن مادەنيەتتەرگە ابايلاپ قاراپ, ودان ساقتانۋدى, شەتتىڭ دۇنيەسىنە اربالىپ ءجۇرىپ ءوز جاعدايىن ۇمىتىپ كەتپەۋ كەرەكتىگىن ەل بيلەگەن بەكزاتتارعا ۇعىندىرۋ. اقىننىڭ بۇلاي ايتۋىنا ۇلكەن تاريحي وقيعا سەبەپ بولعان.
ولەڭدە «قالىڭ قول حۋاڭحىدان وتسە دە حانىمىز سەكەم المادى» دەگەن ولەڭ جولدارى كەزدەسەدى. مۇندا, 755 جىلى ءانلۋشان يۋجوۋدا ب ۇلىك شىعارىپ, قالىڭ قولدى تاڭ ورداسىنا اتتاندىرادى. ءانلۋشاننىڭ اتتى اسەرلەرى حۋاڭحىدان وتكەنى تۋرالى پاتشاعا حابار جەتەدى, الايدا پاتشا وعان سەنبەي, كۇندەگىسىندەي بيشىلەرىن بيلەتىپ, جايباراقات وتىرا بەرگەنى ايتىلىپ وتىر. ونداعى سەبەپ ءانلۋشاننىڭ ليلوڭجي پاتشانىڭ سەنىمىنە ابدەن كىرىپ العاندىعى. ءانلۋشان پاتشاعا ەكى ىسىمەن جاققان, ءبىرىنشى ول وسى حۋ ءبيىن بيلەۋدە شەبەر بولعاندىعى ءۇشىن, ويتكەنى پاتشا حۋ بيىنە وتە قىزىعىپ, ونى ۇزدىك تاماشالايتىندىعىندا; ەكىنشى پاتشانىڭ ەركە حانشايىمى ياڭ گۇيفي دا سول ءبيدىڭ شەبەرى بولعاندىقتان ءانلۋشان وعان وگەي بالا بولىپ العان. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى پاتشا ونى وزىنە قارسى شىعادى دەپ ەشقاشان ويلاماعان. ولەڭدەگى «وردانىڭ سىرتىندا تايجىن, ىشىندە لۋشان بار, جۇرتتان وزىپ ەكەۋى دە مىقتى ءبيشى بولعاندار» دەگەن جولدار سونى مەڭزەيدى. ولەڭدى شىعارعان اقىننىڭ ويى بويىنشا بارلىعى ءبيدىڭ كەسىرىنەن بولدى, بي بولماسا ءانلۋشان بولماس ەدى, ءانلۋشان بولماسا ب ۇلىك تۋىلماس ەدى دەمەكشى.
ولەڭدەگى «بي كەلگەنگە ەلۋ جىل بولسا دا ءالى توقتار ءتۇرى جوق» دەگەن جولدا اقىن قاڭلى ءبيىنىڭ تاڭ ەلىنە جاپپاي تارالعانى, پاتشا ەل جاعدايىمەن ساناسپاي بي بيلەتۋمەن كۇنىن وتكىزگەنىن, سونىڭ كەسىرىنەن مەملەكەتتەن ايىرىلىپ قالا جازداعانىن ەسكە سالا كەلىپ, سول كەزدەن وسى ولەڭ شىققانعا دەيىن 50 جىلدان اسسا دا سول تۇستاعى پاتشانىڭ وتكەننەن ساباق الماي تاعى دا قاڭلى ءبيىن بيلەتىپ, قىزىق قۋىپ جۇرگەنىن سىناعان.
ولەڭنەن بىلەتىنىمىز ۇلى جىبەك جولى ارقىلى ءبىزدىڭ مەكەننەن قانشاما مادەنيەتتەردىڭ سان قىردى اسىپ, شارتاراپقا تارالعانىن كوز الدىعا ەلەستەتەمىز. ەجەلگى قاڭلى ءبيى, انە, سونىڭ ءبىر ايعاعى.
قالبان ىنتىحان ۇلى,
جازۋشى, دەرەكتانۋشى