مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا ارناعان بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا ەلىمىزدەگى قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى جاڭا مىندەتتەر ايقىندالعاندىعى بەلگىلى. ەلباسى جولداۋىندا سونداي-اق قارجىلىق رەتتەۋشى بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرى ۇلەسىنىڭ ونىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ جيىنتىق كولەمىندە تومەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋىن جانە بانكتەردىڭ ەكونوميكاعا ونىڭ داعدارىستان كەيىنگى قالپىنا كەلۋى مەن دامۋىنا جىگەرلى تۇردە جاردەمدەسۋگە ءتيىس ەكەندىگى دە اتاپ ايتىلعان بولاتىن.
سونىمەن, ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورى مەن جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنداعى تۇجىرىمدامالاردىڭ تەتىكتەرى انىقتالعان جولداۋ العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا قر ۇلتتىق بانكى قانداي ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرماق؟ بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان وسى جانە كەلەشەكتەگى جوبالار جونىندە قر ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيسەنعالي شامعالي ۇلى تاجىياقوۆ اڭگىمەلەيدى.
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قارجىلىق رەتتەۋشىلەرگە – بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرى ۇلەسىنىڭ ونىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ جيىنتىق كولەمىندە تومەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋى تيىستىگى جونىندە مىندەت قويىلعان بولاتىن. بيسەنعالي شامعالي ۇلى, كەلەشەكتە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋى قالاي جوسپارلانۋدا؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا اتاپ ايتىلعانداي, بانكتەردىڭ وتىمدىلىگىن جاقسارتۋ جانە قايتا قارجىلاندىرۋ تاۋەكەلىن ازايتۋ بويىنشا شارالاردىڭ شەڭبەرىندە سىرتقى قارىز الۋدىڭ ارتىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ كوزدەلگەن. ال مۇنىڭ ءوزى تۇپتەپ كەلگەندە بانكتەردىڭ سىرتقى بورىشتىڭ جيىنتىق مىندەتتەمەلەرگە اراقاتىناسىن حالىقارالىق پراكتيكادا قابىلدانعاننان اسپايتىن مولشەرگە جەتكىزۋدى بولجايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ (بۇدان ءارى – اگەنتتىك) اقپاراتىنا سايكەس (“اگەنتتىكتىڭ 2009 جىلعى جۇمىسى تۋرالى الدىن الا قورىتىندىسى” (№196 ءباسپاسوز رەليزى), سىرتقى قارجىلاندىرۋدى بانكتەردىڭ جيىنتىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ 30%-دان استام دەڭگەيىنە دەيىن شەكتەۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرى ۇلەسىنىڭ ونىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ جيىنتىق كولەمىندە تومەندەۋىنە ۇلتتىق بانكتىڭ قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسىنىڭ مولشەرىن ءتومەندەتۋ نەمەسە ەڭ تومەنگى رەزەرۆتىك تالاپتار تەتىگى ارقىلى ىقپال ەتە الادى.
قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسىنىڭ تومەندەۋى سىرتقى جانە ىشكى نارىقتا قارجى رەسۋرستارىنىڭ باعاسى اراسىنداعى مارجانىڭ تومەندەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزا وتىرىپ, ىشكى نارىقتاعى قارجى رەسۋرستارىنا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرادى. ءسويتىپ, ەڭ تومەنگى رەزەرۆتىك تالاپتار تەتىگى سىرتقى رەسۋرستاردى سىرتقى مىندەتتەمەلەرگە بارىنشا ۇلكەن رەزەرۆتىك اكتيۆتەر ءنورماتيۆى ارقىلى تارتۋدى قايتا ىنتالاندىرادى.
– وزىڭىزگە بەلگىلى, پرەزيدەنت جولداۋىنا وراي, قارجىلىق جۇيەنىڭ قىزمەتىن تۇراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بيزنەس – كليماتتى جاقسارتۋ جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىجو ۇلەسىن 40 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ مىندەتتەرى قويىلعان بولاتىن. سوعان وراي, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى جەتىستىكتەرىنە ارنالعان اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى قانداي بولماق دەپ ويلايسىز؟
– 2010 جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ باسىم ماقساتى باعالاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. 2010 جىلى ينفلياتسيانىڭ جىلدىق دەڭگەيى 6-8 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتىلۋدە. ۇلتتىق بانكتىڭ وسى ماقساتقا جەتۋ جونىندەگى شارالارى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قولداۋعا, دەپوزيتتىك نارىقتىڭ الۋەتىن دامىتۋعا, سونداي-اق بانك سەكتورىنىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە ىقپال ەتەدى. ۇلتتىق بانك قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ايىرباستاۋ باعامى ساياساتىن جۇرگىزۋدى جالعاستىرادى.
باعام بەلگىلەۋدىڭ يكەمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ ماقساتىندا تەڭگەنىڭ اۋىتقۋ ءدالىزى 2010 جىلعى 5 اقپاننان باستاپ كەڭەيتىلدى: 150 دوللار/تەڭگە (+)10% نەمەسە 15 تەڭگە,
(-)15% نەمەسە 22,5 تەڭگە. تەڭگە باعامىنىڭ ديناميكاسىندا باسىم ءۇردىس الەمدىك قارجى جانە تاۋار نارىقتارىنداعى جاعدايعا جانە تولەم بالانسىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى بولادى. ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن بەلگىلەنگەن دالىزدە قامتاماسىز ەتۋىنە قاجەتتى جەتكىلىكتى التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى بار جانە تەرىس كۇتۋلەرگە العىشارتتار جوق.
ماڭىزدى فاكتورلار تاراپىنان كۇتىلەتىن شامالى ينفلياتسيالىق قىسىم كەزىندە ۇلتتىق بانك قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە شارالار قابىلدايدى. بانكتەردىڭ وتىمدىلىگى دەڭگەيىنىڭ جانە وعان بايلانىستى تاۋەكەلدەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەردىڭ مونيتورينگى جالعاسادى. ۇلتتىق بانك قورلاندىرۋ بازاسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە بانكتەردى ىشكى كوزدەرگە بۇدان ءارى قايتا باعىتتاۋعا ىقپال ەتەدى. وسى ماقساتتا ۇلتتىق بانك 2010 جىلى “قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى” اق-تى 11 ميلليارد تەڭگەگە كاپيتالداندىرۋدى ۇلعايتادى. سونداي-اق بانكتەردىڭ رەسۋرستىق بازاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتە ورنالاستىرىلعان بانكتىك ەمەس قارجى ۇيىمدارىنىڭ ۋاقىتشا بوس اقشا قاراجاتىن وتاندىق بانكتەردىڭ دەپوزيتتەرىنە اۋدارۋ تۋرالى ماسەلە قارالادى.
اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ وسى شارالارىن ىسكە اسىرۋ ۇلتتىق بانككە ينفلياتسيا بويىنشا بەلگىلەنگەن باعدارلارعا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ەكونوميكانىڭ تۇراقتى جانە ساپالى وسۋىنە ىقپال ەتەدى.
– جولداۋدا قور نارىعى دامۋىنا باستى نازار اۋدارىلعاندىعى بەلگىلى. قازاقستانداعى قور نارىعىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋى جانە بۇل باعىتتاعى كۇردەلىلىكتەر جونىندە ايتساڭىز؟
– الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋى قازاقستانداعى قور نارىعىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. بولاشاقتا الماتى قالاسى ايماقتىق بيزنەسكە ينۆەستيتسيالاردى, ونىڭ ىشىندە ءىPO ارقىلى تارتۋ ورتالىعى بولۋى مۇمكىن. ال, قازىرگى ۋاقىتتا قور نارىعىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى كۇردەلىلىگى ەميتەنتتەردىڭ ۇلەستىك قۇرالداردى تارتۋى بولىپ تابىلادى, سەبەبى الەۋەتتى ەميتەنتتەر باتىستىڭ بارىنشا دامىعان جانە تەرەڭ نارىقتارىن ارتىق كورەدى.
قور نارىعىنىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ ءىرى كوممەرتسيالىق كومپانيالارى وزدەرىنىڭ ۇلەستىك قۇرالدارىن ىشكى نارىقتا شىعارعىسى كەلمەيدى. وعان, بىرىنشىدەن, ىشكى نارىقتىڭ جەتكىلىكسىز ەداۋىر كولەمى, ەكىنشىدەن, ۇلەستىك قۇرالداردى شىعارۋدىڭ جەتكىلىكتى تۇردە تۇسىنىكسىز جانە ستاندارتتالعان ءراسىمى سەبەپ بولىپ تابىلادى. ۇلەستىك قۇرالداردى شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋمەن, اتاپ ايتقاندا ۇيىمداستىرۋشى كومپانيالارمەن (اندەررايتەرلەرمەن) پروبلەمالار بولۋى ىقتيمال.
ىشكى نارىقتاعى الەۋەتتى ەميتەنتتەردەن باسقا ۇلەستىك قۇرالدارعا ينۆەستورلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. ينۆەستورلاردىڭ جەتىسپەۋى سالىستىرمالى تۇردە العاندا ساۋاتسىزدىقپەن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك سياقتى باسقا بارىنشا ءداستۇرلى بالاما ينۆەستيتسيالاۋ قۇرالدارىنىڭ دامىعاندىعىمەن تۇسىندىرىلەدى.
– بيسەنعالي شامعالي ۇلى, ەلەكتروندىق اقشانىڭ سيپاتتاماسى تۋرالى تولىق مالىمەت جانە ەلەكتروندىق اقشانىڭ تولەم كارتوچكاسىنان ارتىقشىلىعى توڭىرەگىندە ءوز ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز؟
– ەڭ الدىمەن, “ەلەكتروندىق اقشانىڭ” اقشانىڭ جاڭا نىسانىن بىلدىرمەيتىنىن جانە اقشا بولىپ تابىلمايتىنىن, ەلەكتروندىق قۇرىلعىدا ساقتالاتىن جانە تولەمدىك جانە باسقا دا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ماقساتىندا ەلەكتروندىق قۇرالدار (بايلانىس ارنالارى) ارقىلى ءبىر قۇرىلعىدان ەكىنشىسىنە بەرىلە الاتىن اقشالاي قۇندى بىلدىرەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا “ەلەكتروندىق اقشا” ەلەكتروندىق اقشانىڭ يەسى (پايدالانۋشى) ناقتى اقشاعا ايىرباس رەتىندە شىعارعان جانە ەلەكتروندىق نىساندا ساقتالاتىن, ولاردىڭ ەميتەنتتەرىنىڭ (بانكتەردىڭ) “اقشالاي مىندەتتەمەلەرى” رەتىندە ايقىندالادى.
ەلەكتروندىق اقشا مەن تولەم كارتوچكالارىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق تولەم كارتوچكاسىنىڭ بانك شوتىنا كىرۋ قۇرالى بولىپ تابىلاتىندىعىندا. تولەم كارتوچكالارى بويىنشا وپەراتسيالاردى جۇرگىزگەن كەزدە بارلىق وپەراتسيالار كليەنتتىڭ بانك شوتىنان جۇزەگە اسىرىلادى.
ەلەكتروندىق اقشا بانك شوتىنا بايلانىستى ەمەس جانە ولاردى پايدالانا وتىرىپ وپەراتسيالاردى جۇرگىزگەن كەزدە تولەم ەلەكتروندىق اقشانى ءبىر ەلەكتروندى قۇرىلعىدان ەكىنشىسىنە بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. وسىلايشا, ونىڭ تولەم كارتوچكاسىنان ايىرماسى, ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋ كەزىندە تولەم اقشانى (قولما-قول, قولما-قول ەمەس) پايدالانباي, ءبىر تۇلعانىڭ (تولەۋشىنىڭ) ەكىنشى تۇلعاعا ەلەكتروندىق اقشانى – “ەميتەنتتىڭ اقشالاي مىندەتتەمەلەرى بار اقپاراتتى” بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىندا بولىپ وتىر. بۇل رەتتە تولەمدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ەلەكتروندىق اقشانى بەرۋ ۇدەرىسى ەلەكتروندىق اقشاسى بار نەمەسە ولارعا كىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەلەكتروندىق قۇرىلعىلار (ميكروپروتسەسسور (چيپ), باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ, كومپيۋتەردىڭ “جادىسى”) ارقىلى ىسكە اسىرىلادى.
الەمدىك پراكتيكادا قولدانىلاتىن تاسىمالداۋىشىنا بايلانىستى ەلەكتروندىق اقشانىڭ ەكى ءتۇرى ەرەكشەلەنەدى: ونىڭ ءبىرىنشىسى – كارتوچكالار نەگىزىندەگى ەلەكتروندىق اقشا (card-based).
بۇل جاعدايدا ەلەكتروندىق اقشا كارتوچكالار نەگىزىندە ىسكە اسىرىلعان ءونىمدى (ميكروپروتسەسسورلىق كارتوچكا) بىلدىرەدى, ياعني يەسىنە (پايدالانۋشىعا) قولجەتىمدى “اقشا تۋرالى” نە اقشالاي قۇن تۋرالى اقپارات كارتوچكاعا كىرىكتىرىلگەن ميكروپروتسەسسورلىق چيپتە ساقتالادى جانە ونىڭ قۇنى, ادەتتە, كارتوچكانىڭ ەسەپتەۋىش قۇرىلعىعا قوسىلعان كەزىندە بەرىلەدى. كارتوچكالار نەگىزىندەگى ەلەكتروندىق اقشا ساناتىنا الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندە قۇرىلعان, GeldCarte (گەرمانيا), Proton (بەلگيا), ءChىp ءknىp (نيدەرلاند), Cash Card (شۆەتسيا), ءQuىck (اۆستريا), eNETS (سينگاپۋر), Mondex (MasterCard) جانە ءVىSA CASH ء(VىSA) سياقتى جۇيەلەر جاتقىزىلادى.
ەكىنشىسى جەلىلەر نەگىزىندەگى ەلەكتروندىق اقشا (network - based) نەمەسە “جەلىلىك اقشا”. “ەلەكتروندىق اقشانىڭ” بۇل ءتۇرى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلى (ينتەرنەت) ارقىلى اقشالاي قۇندى ەلەكتروندىق ساقتاۋ جانە ەلەكتروندىق اقشانى (ەميتەنتتىڭ ەلەكتروندىق مىندەتتەمەلەرىن) بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كومپيۋتەردە (كومپيۋتەردىڭ قاتتى ديسكىسى) ورناتىلعان ارنايى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى پايدالاناتىن جەلىلىك ءونىمدى بىلدىرەدى.
جەلىلەر نەگىزىندەگى ەلەكتروندىق اقشاعا ەلەكتروندىق اقشانىڭ مىناداي جۇيەلەرىن جاتقىزۋعا بولادى - Paypal (اقش), WebMoney (رەسەي), ياndex. اقشا (رەسەي).
– ولاي بولسا كەلەشەكتە ەلەكتروندىق اقشانىڭ شىعارىلۋى, تاراتىلۋى جانە پايدالانىلۋى قالاي جوسپارلانۋدا؟
– تۇتاستاي العاندا, ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ, تاراتۋ جانە قولدانۋ ءتارتىبىنىڭ ماسەلەلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى دەڭگەيىندە رەتتەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى ماسەلەلەردى رەتتەيتىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيتىن ءتيىستى زاڭ جوباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىندا جاتىر.
سونىمەن بىرگە ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ ەلەكتروندىق اقشانى ناقتى اقشاعا اۋىستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن, ياعني ەميتەنت بانك پايدالانۋشىدان (جەكە تۇلعادان) ءتيىستى اقشا سوماسىن العاننان كەيىن ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋشىنىڭ “ەلەكتروندىق ءاميانىنا” قابىلدانعان ناقتى اقشانىڭ نومينالدى قۇنىنىڭ مولشەرىندە “سالۋدى” جۇزەگە اسىرادى. وسىدان كەيىن يەسى (جەكە تۇلعا) ەلەكتروندىق اقشانىڭ قولدا بار سوماسى شەگىندە ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىندە ساۋدا جانە وزگە دە وپەراتسيالاردى جاساي الادى.
ەلەكتروندىق اقشانى تاراتۋ ءۇشىن ەميتەنت بانك ونى بانكتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنداعى ءوزىنىڭ فيليالدىق جەلىلەرى ارقىلى تاراتا الادى نەمەسە ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋشىلار اراسىندا تاراتۋمەن اينالىسا الاتىن ءوزىنىڭ اگەنتتىك جەلىسى بولادى. نەگىزگى فۋنكتسياسى ەميتەنت اينالىسقا شىعارعان ەلەكتروندىق اقشانى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ بولىپ تابىلاتىن وسىنداي اگەنتتىڭ رولىندە ەميتەنت بانكپەن ءتيىستى شارتتىق قارىم-قاتىناستارى بار زاڭدى تۇلعا بولا الادى.
ەلەكتروندىق اقشانى ونىڭ يەلەرى (جەكە تۇلعالار) ينتەرنەتتە ونلايندىق ساتىپ الۋدى جاساۋعا جانە ساۋدا ۇيىمدارىنان جانە ەميتەنت بانكتەرمەن ولار شىعاراتىن ەلەكتروندىق اقشانى قابىلداۋ بويىنشا ءتيىستى كەلىسىمدەرى بار وزگە دە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنەن وزگە دە ساۋدا وپەراتسيالارىن جاساۋعا پايدالانۋى مۇمكىن. سونداي-اق ەلەكتروندىق اقشانى جەكە تۇلعالار بەلگىلى ءبىر ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىنىڭ شەڭبەرىندە باسقا پايدالانۋشىلارعا – جەكە تۇلعالارعا اۋدارۋ ءۇشىن پايدالانا الادى. اتالعان زاڭ جوباسىنا سايكەس ساۋدا وپەراتسيالارىن جاساۋ ءۇشىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ جانە دارا كاسىپكەرلەردىڭ ەلەكتروندىق اقشانى ساتىپ الۋىنا جانە پايدالانۋىنا شەكتەۋ بەلگىلەنەدى. وسىعان وراي, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى وزدەرى جەتكىزەتىن تاۋارلار (قىزمەت كورسەتۋلەر) ءۇشىن اقى تولەۋگە ەلەكتروندىق اقشانى قابىلداۋعا (الۋعا) جانە ولاردى وتەۋگە ۇسىنۋعا قۇقىلى. سونىمەن بىرگە زاڭ جوباسىندا بەلگىلەنگەن شەكتى ماندەردەن اساتىن سوماعا ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋعا جول بەرىلمەيدى.
– جاسىراتىنى جوق, ەلەكتروندىق اقشانىڭ پايدالانىلۋى كولەڭكەلى كاپيتالدىڭ اينالىمىن, زاڭسىز كەلىسىمدەردى بولدىرماۋعا كەپىل بەرمەيدى. سوندىقتان دا, ەلەكتروندىق اقشانىڭ كومەگىمەن كەلىسىمدەردى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ تۋرالى ءىس-شارالار “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتروندىق اقشا ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىندا ەسكەرىلگەن بە؟
– “زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بانكتەردىڭ, ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ, زەينەتاقى قورلارىنىڭ, نوتاريۋستاردىڭ جانە ادۆوكاتتاردىڭ قارجى مونيتورينگىنىڭ سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلاتىندىعىن كوزدەيدى. قازاقستاننىڭ اۋماعىندا ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ قۇقىعىنا تەك بانكتەر عانا يە بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولارعا قاتىستى اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا, ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانا وتىرىپ جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالار بويىنشا قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭنامانىڭ بارلىق تالاپتارى قولدانىلاتىن بولادى.
زاڭناماعا سايكەس تولەم جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن بانكتەر كۇماندى وپەراتسيالاردى تەكسەرەدى (مونيتورينگ جۇرگىزەدى) جانە ءتيىستى اقپاراتتى قارجى مونيتورينگى ورگاندارىنا ۇسىناتىن بولادى.
سونىمەن بىرگە زاڭ جوباسىندا بانكتىڭ ەلەكتروندىق اقشا يەلەرى شەكتى ماننەن اساتىن سوماعا وپەراتسيا جۇرگىزۋى ءۇشىن ەلەكتروندىق اقشانى شىعارعان جانە پايدالانعان جاعدايدا, ولاردى مىندەتتى سايكەستەندىرۋ ءجونىندەگى ءىس-شارالار ەسكەرىلىپ, كورىنىس تاپتى. باعدار رەتىندە كاپيتالدى جىلىستاتۋ پروبلەمالارى جونىندەگى ارنايى قارجى كوميسسياسىنىڭ (FATF) ۇسىنىمدارى بولدى, ولار بارلىق دۇنيە جۇزىندە ەسكەرىلەدى.
– كەڭىرەك ويلانىپ قاراساق, ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋ جالپى قوعام, كوپشىلىك ءۇشىن شىندىعىندا دا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىندىعى ءسوزسىز. سوندا ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە كەلەشەكتە وسىنداي سيپاتتاعى تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ نەگىزگى كۇردەلىلىكتەرى نەدە؟ بيسەنعالي شامعالي ۇلى, ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋدى دامىتۋدىڭ كەلەشەگى قانداي بولماق؟
– قازىرگى ۋاقىتتا ينتەرنەتتى پايدالانۋ جانە موبيلدىك كوممەرتسيا نەگىزىندە تسيفرلىق تاۋارلار نارىعىنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتىنىڭ سالاسىن بىرتىندەپ ەندىرۋ مەن دامىتۋ ورىن الۋدا. كۇندەلىكتى بولشەك تولەم وپەراتسيالارىن جۇرگىزەتىن پايدالانۋشىلاردىڭ, سول سياقتى ءوز قىزمەتىن تەك قانا تسيفرلىق تاۋارلار نارىعىندا كورسەتەتىن ساۋدا قىزمەتى سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى بىرتىندەپ ۇلعايۋدا. تۇتاستاي العاندا قازاقستاننىڭ ەلەكتروندىق ساۋداسىن دامىتۋعا بايلانىستى جاڭا دامىپ كەلە جاتقان سەگمەنتكە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋعا قاجەتتىلىك تۋىندايدى.
جالپى العاندا قازاقستانداعى ەلەكتروندىق ساۋدانىڭ قالىپتاسۋىنا جانە دامۋىنا وراي ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسى ودان ءارى داميدى. ماسەلەن, قازاقستاندا بۇگىندە ەلەكتروندىق ساۋدانى ۇيىمداستىرۋ مەن جۇرگىزۋ بويىنشا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ پروبلەمالارى بار, ونىڭ ىشىندە ولارعا كوپتەگەن ءوزارا بايلانىستى فاكتورلار كەدەرگى بولىپ تابىلادى, ولاردىڭ ءبىرى حالىقتىڭ اراسىندا ينتەرنەتتى قولدانۋدىڭ تومەن دەڭگەيى.
وسى ارقىلى ەڭ الدىمەن ەلەكتروندىق اقشانىڭ بولاشاقتاعى دامۋى تۇتاستاي العاندا قازاقستانداعى ەلەكتروندىق ساۋدانىڭ دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەلەكتروندىق ساۋدانىڭ دامۋ ديناميكاسىنان نارىقتىڭ قاتىسۋشىلارى تاراپىنان ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋعا سۇرانىس ارتادى.
– ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىندا وتكەن 2009 جىلدىڭ ناتيجەسىندە قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتتى؟ ال, ەندى بيىلعى 2010 جىلى قارجى سەكتورىندا تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى قانداي؟
– وتكەن جىلعى باستى جەتىستىك – قازاقستاننىڭ بانك جۇيەسى داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنىنىڭ تەرىس ىقپالىنا سالىستىرمالى تۇردە العاندا تەگەۋرىن تانىتتى. جەكەلەگەن ءىرى بانكتەردىڭ پروبلەمالارى تۇتاستاي العاندا بانك جۇيەسى ءۇشىن پروبلەما تۋدىرعان جوق, ال پروبلەمالى بانكتەر قازىرگى كەزدە قايتا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىسىن تابىستى اياقتاۋ ۇستىندە.
مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى شارالارىنىڭ ىشىندە قوعامدى ەلەڭ ەتكىزگەن قۇبىلىس 2009 جىلدىڭ 4 اقپانىندا جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋى بولدى. ال قازىر بۇل شارانىڭ قاجەت بولعاندىعى كۇمان تۋدىرمايدى, الايدا ونى جۇزەگە اسىرعاننان كەيىنگى بىرنەشە اي ىشىندە تەرىس پىكىرلەر ءبىلدىرىلدى, سىندار ايتىلدى. الايدا, ءتىپتى قارجى جۇيەسى ءۇشىن نەعۇرلىم قاۋىپتى بولعان قۇنسىزدانۋمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەر – شەتەل ۆاليۋتاسىمەن بەرىلگەن زاەمدار ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى جانە دەپوزيتتەردىڭ بانك جۇيەسىنەن اكەتىلۋى – اسا قيىندىق تۋدىرعان جوق. ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قۇنسىزدانۋدىڭ ەڭ قاجەتسىز دەپ تانىلاتىن بولۋى ىقتيمال سالدارلارىنا – بانكتەردەن سالىمداردىڭ تازا اكەتىلۋى مەن تۇتاستاي العاندا بانك جۇيەسىنە سەنىمنىڭ ازايۋىنا جول بەرىلمەگەنىن اتاپ ايتۋعا بولادى. كەرىسىنشە, حالىقتىڭ سالىمى 20 پايىزدان استام ءوستى. بۇل رەتتە جەكەلەگەن بانكتەردەن “سالىمشىلاردىڭ بويىن اۋلاق سالۋى” بايقالدى, بۇل تۇتاستاي العاندا بانك جۇيەسىنە ءتان ەمەس.
تۇتاستاي العاندا, 2008 جىلعى 25 قاراشادا قابىلدانعان ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى 2009-2010 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوسپارىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلعان داعدارىسقا قارسى شارالار جيىنتىعى داعدارىستىڭ نەعۇرلىم قاۋىپتى سالدارلارىن ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. اتاپ ايتقاندا, ول ەكونوميكانىڭ نەعۇرلىم ماڭىزدى سالالارى بويىنشا كرەديتتەۋدىڭ تاپشىلىعىن جەڭۋگە جانە جەتە قارجىلاندىرماۋ سالدارىنان ولاردىڭ كوللاپسىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەردى.
2010 جىلى ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جانە داعدارىستىڭ سالدارلارىن ەڭسەرۋ قىزمەتىنە قاتىستى قول جەتكىزەتىن تابىس ۇكىمەتتىڭ, ققا-نىڭ جانە ۇلتتىق بانكتىڭ جولعا قويىلعان ءىس-قيمىلدارىنا بايلانىستى بولادى. قازىرگى كەزدە اسا كوڭىل ءبولۋدى تالاپ ەتەتىن نەگىزگى باعىتتار بارىنشا ايقىن بەلگىلەندى.
بىرىنشىدەن, بۇل – ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مىندەتى بولىپ تابىلاتىن تەڭگەنىڭ باعامدىق تۇراقتىلىعىن جانە باعا نارىعى وتىمدىلىگىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ بولىپ تابىلادى. ەكىنشىدەن, بانكتەردىڭ بالانستارىن ساۋىقتىرۋ ۇدەرىسىن قارقىندى ەتۋ جانە ولاردى ساپاسىز اكتيۆتەردەن “تازارتۋ” قاجەت. ۇشىنشىدەن, دامۋدىڭ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭىندە بانكتەردىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىراتىن شارالار جيىنتىعىن ازىرلەۋ قاجەت. ءتورتىنشىدەن, كونترتسيكلدىك رەتتەۋگە كوشۋدى جانە قارجى ينستيتۋتتارىندا تاۋەكەل-مەنەدجمەنت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. جانە, ەڭ سوڭىندا, بەسىنشىدەن, ەكونوميكالىق ديسبالانستار مەن جۇيەلىك تاۋەكەلدەر دەڭگەيىن تومەندەتەتىن شارالار جيىنتىعىن ازىرلەۋ قاجەت.
– داعدارىس كەزەڭىندە قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى اياسىندا قارجى سەكتورىن قامتاماسىز ەتۋدەگى جاۋاپتى جانە ماكروپرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋشى ورتالىق ورگان رەتىندە قر ۇلتتىق بانكىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قالاي جۇرگىزىلمەك؟
– قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق بانكتەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ورتالىق بانكتىڭ جانە رەتتەۋشىنىڭ فۋنكتسيالارىن بولە وتىرىپ رەتتەۋ نوبايى قولدانىلاتىن ەلدەر ءۇشىن ورتاق ءۇردىس بولىپ تابىلادى. داعدارىستىڭ اسەرىن ايتارلىقتاي دارەجەدە تەرەڭدەتكەن رەتتەۋدىڭ نەگىزگى قاتەسى قارجى سەكتورىن جانە وزگە دە سەكتورلاردى رەتتەۋدىڭ ديسكرەتتىلىگى بولدى. الەمدىك داعدارىس تاجىريبەسى قارجى جۇيەسىن رەتتەۋ تيىمدىلىگىنىڭ ەداۋىر دارەجەدە قولدانىلاتىن ءتاسىلدىڭ جۇيەلىگىنە جانە كەشەندىلىگىنە بايلانىستى ەكەندىگىن كورسەتتى. باسقاشا ايتقاندا, قارجى جۇيەسىن رەتتەگەن كەزدە قارجى جۇيەسىنە جانە تۇتاستاي العاندا ەكونوميكاعا ىقپال ەتەتىن بىرقاتار فاكتورلار ەسكەرىلۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى قازىرگى ۋاقىتتا قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى ورتالىقتاندىرىپ وتىر, بۇل رەتتە قارجى تۇراقتىلىعىنا جاۋاپتى نەگىزگى ۆەدومستۆولار ورتالىق بانكتەر بولادى. وسىنداي سەبەپتەرمەن ۇلتتىق بانكتىڭ قازاقستانداعى ءرولى كۇشەيەدى.
سونىمەن قاتار ورتالىق بانكتىڭ فۋنكتسيالارىنا قارجى ينستيتۋتتارىنا وتىمدىلىك بەرۋ جانە, بىرقاتار ەلدەر بويىنشا, ولاردى قورلاندىرۋ كىرەدى. بۇل قارجى نارىعىنىڭ نەگىزگى سۋبەكتىلەرىن تىكەلەي قولداۋ, سول سياقتى ولاردى رەتتەۋ بويىنشا شەشىمدەر قابىلداۋدى ورتالىقتاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. ۇلتتىق بانك قارجى سەكتورىن جانە جۇيە قۇراۋشى ينستيتۋتتاردى رەتتەۋ جونىندە شەشىمدەر قابىلداۋعا بارىنشا بەلسەندى قاتىساتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, نەگىزگى رەتتەۋ باعىتتارى جانە رەتتەۋ شارالارىنىڭ ماقساتتى ولشەمدەرى ازىرلەنەتىن بولادى.
ەگەر بۇرىن قارجى جۇيەسىن, اتاپ ايتقاندا بانك سەكتورىن رەتتەگەن كەزدە قارجى جانە ناقتى سەكتورلار اراسىنداعى بىرقاتار ءوزارا بايلانىستار ەسكەرىلمەسە, قازىرگى ۋاقىتتا ازىرلەنىپ جاتقان رەتتەۋ ۇلگىسى ەكونوميكانىڭ قارجى, سول سياقتى ناقتى سەكتورلارىندا ورىن العان تاۋەكەلدەردىڭ بارلىق كەشەنى ەسكەرىلەتىنىن بولجايدى. ماكروپرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋدى پايدالانا وتىرىپ قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى پروبلەمالاردى جۇيەلى تۇردە زەردەلەۋدى ەسكەرە وتىرىپ, كەشەندى تۇردە شەشىلەتىن بولادى.
– بيسەنعالي شامعالي ۇلى, وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىندا اقوردادا وتكەن كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى قر ۇلتتىق بانكىنە ديسبالانستاردىڭ جيناقتالۋىن بولدىرماۋ جانە ونىڭ الدىن ەرتەرەك الۋدىڭ وڭتايلى مەحانيزمىن جاساۋدى, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ قارجى سەكتورىنىڭ جۇيەلى تاۋەكەلدەرىن ازايتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار قولعا الىنۋدا؟
– ۇلتتىق بانك قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلىق قاداعالاۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ ماكروپرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋدى ەندىرۋ شەڭبەرىندە راسىمدەردى ازىرلەۋ ۇستىندە, بۇل راسىمدەر جۇيەلىك تاۋەكەلدەر مەن ديسبالانستى تومەندەتۋگە باعىتتالعان, قارجى جۇيەسىنە ىقپال ەتەتىن قۇرالداردىڭ بۇكىل اياسىن كەشەندى پايدالانۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.
قازاقستان الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا جانە قارجى جۇيەسىنە تەرىس اسەر ەتۋىنە بايلانىستى سىناقتان سۇرىنبەي ءوتتى جانە قازىرگى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ دامۋىنىڭ جاڭا, داعدارىستان كەيىنگى ساتىسىنا كىرۋدە. دامۋدىڭ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭىنە كىرۋ ەلگە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بارلىق كورسەتكىشى بويىنشا, ونىڭ ىشىندە قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋ دەڭگەيى جانە وعان قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى بويىنشا ساپالى سەكىرىس مۇمكىندىگىن بەرەدى.
قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدا قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋ مۇمكىندىگىن بارىنشا تولىق پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى اراسىندا قارجى سەكتورىنىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ; اعىمداعى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس بارىسىندا انىقتالعان كەمشىلىكتەرگە, تۇراقسىزدىق جانە قۇبىلىستار فاكتورلارىنا جول بەرمەۋ بويىنشا جاعدايلار جاساۋ بار. سونىمەن قاتار, داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى ماكروەكونوميكالىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە ىنتالاندىرۋ جانە ينۆەستورلار تاراپىنان جانە سول سياقتى قارجى قىزمەتىن تۇتىنۋشىلار تاراپىنان رەسپۋبليكانىڭ قارجى سەكتورىنا سەنىمدى نىعايتۋ بولىپ تابىلادى.
تۇجىرىمدامادا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋ جانە قارجى جۇيەسى مەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قورلاندىرۋدىڭ ىشكى كوزدەرىن بارىنشا تولىق پايدالانۋ, اكتيۆ نارىقتارىنداعى “كوپىرشىكتەردىڭ” پايدا بولۋىنا جول بەرمەۋ جانە قارجى جۇيەسىندەگى ونىڭ تۇراقتىلىعىنا قاتەر كەلتىرەتىن تاۋەكەلدەردىڭ جيىنتىق دەڭگەيىن ءتومەندەتۋ ماسەلەلەرىنە باستى نازار اۋدارىلدى.
اتاپ ايتقاندا, قارجى سەكتورىن رەتتەۋدىڭ قازاقستان ءۇشىن مۇلدەم جاڭا, ماكروپرۋدەنتسيالدىق جانە كونترتسيكلدىك رەتتەۋ قۇرالدارى كىرەتىن تەتىكتەرىن ەندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جاڭا ءتاسىل تۇتاستاي العاندا قارجى جۇيەسىنىڭ دەڭگەيىندە تۋىندايتىن تاۋەكەلدەردى بارىنشا تومەندەتۋدەن جانە سىرتقى فاكتورلاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ جانە قارجى جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيىنە تەرىس اسەر ەتۋىن تومەندەتۋدەن تۇرادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقىت بالعارينا.